ભારત, વિશ્વમાં કોઈરનો સૌથી મોટા ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશ, પરંપરામાં મૂળ ધરાવે છે અને ઈનોવેશન દ્વારા નવીનતાથી પ્રેરિત છે. કોઈર (નાળિયેરના છોતરા/રેસા)  ક્ષેત્ર આર્થિક અને સામાજિક પ્રગતિના એક જીવંત, પર્યાવરણ-સાનુકૂળ અને સતત ચાલક તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. તે માત્ર નાળિયેરના કાચલા/છોડલાના ઉત્પાદક ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતું નથી પરંતુ આજીવિકા પણ આપે છે અને ગ્રામીણ તથા પરંપરાગત સમુદાયોના વિકાસને ટેકો આપે છે. ટકાઉપણાં, મૂલ્યવર્ધન અને સમાવેશી વિકાસ પર તેના મજબૂત ફોકસ સાથે, કોઈર ક્ષેત્ર વિકસિત ભારત @2047 તરફની ભારતની યાત્રામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.

કોઈરમાંથી બનેલા, પર્યાવરણ-સાનુકૂળ અને ટકાઉ ઉત્પાદનો જેવા કે મેટ્સ, મેટ્રેસ, દોરડા, બ્રશ અને અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓ આપણા રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ બની રહ્યા છે. પરંતુ કોઈર ખરેખર શું છે?

કોઈર એ એક કુદરતી, રેસાવાળી સામગ્રી છે જે નાળિયેરના બાહ્ય, છોતરામાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ કુદરતી રેસાઓને પ્રોસેસ કરીને વિવિધ પ્રકારના વ્યવસાયિક ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. કોઈર ક્ષેત્ર, જે ભારતનો સૌથી જૂનો અને પરંપરાગત ઉદ્યોગોમાંનો એક છે, તે એક પર્યાવરણ-સાનુકૂળ ઉત્પાદન ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે નાળિયેરના છાલના રેસાઓને નિષ્કર્ષિત કરે છે, પ્રોસેસ કરે છે અને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનોમાં ફેરવે છે.

ભારતમાં કોઈર ક્ષેત્ર:-

• ભારત વિશ્વમાં કોઈર અને કોઈર ઉત્પાદનોનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક અને નિકાસકાર છે, જે વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં લગભગ બે-તૃતીયાંશ હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતીય કોઈર ઉદ્યોગ અંદાજે ₹16,000 કરોડનું ટર્નઓવર ધરાવે છે અને ભારતના જીડીપીમાં લગભગ 1% યોગદાન આપે છે.
• નાણાંકીય વર્ષ 2025-26 માં, ભારતની કોઈર અને કોઈર ઉત્પાદનોની નિકાસનું મૂલ્ય ₹6,614.40 કરોડ હતું, જેમાં યુએસ, ચીન, નેધરલેન્ડ, સ્પેન અને યુકે મુખ્ય નિકાસ ગંતવ્યો હતા. કોઈર પીથ, ફાઈબર, યાર્ન અને ટફ્ટેડ મેટ્સ એ ભારત દ્વારા નિકાસ કરવામાં આવતા મુખ્ય કોઈર ઉત્પાદનો છે.
• ભારતીય કોઈર ક્ષેત્રમાં 21,000 થી વધુ કોઈર યુનિટ્સ છે અને તે 7 લાખથી વધુ કામદારોને પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ રોજગારી પૂરી પાડે છે, જેમાં 80% ગ્રામીણ પરિવારોની મહિલાઓ છે.
• એમએસએમઈ મંત્રાલય એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના, "કોઈર વિકાસ યોજના (CVY)" ચલાવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય કોઈર ક્ષેત્રના ટકાઉ વિકાસ અને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને કોઈર કારીગરો તથા કોઈર ઉદ્યોગને સમર્થન પૂરું પાડવાનો છે.
• CVY ના મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રો:
  • કોઈર ઉદ્યોગ માટે નવી ટેકનોલોજી, મશીનો અને ઉત્પાદનોનો વિકાસ.
  • કૌશલ્ય તાલીમ અને પ્રોત્સાહક કાર્યક્રમોનું આયોજન.
  • સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં કોઈર અને કોઈર ઉત્પાદનોના વેચાણને પ્રોત્સાહન.
  • પ્રચાર પ્રવૃત્તિઓ અને ટ્રેડ ફેર, એક્સ્પો વગેરેમાં ભાગીદારી દ્વારા જાગરૂકતા ઊભી કરવી.
  • વેચાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નાણાંકીય સહાય પૂરી પાડવી.
  • આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં કોઈર નિકાસકારોની ભાગીદારી સુગમ બનાવવી.
  • કોઈર ક્ષેત્ર પરના આંકડાઓનું સંકલન અને પ્રકાશન.

છેલ્લાં 12 વર્ષ દરમિયાન (2014-15 થી) મુખ્ય સિદ્ધિઓ:

• ઉદ્યમ રજીસ્ટ્રેશન પોર્ટલ પર 21,000 થી વધુ કોઈર યુનિટ્સ નોંધાયેલા છે જે 2.3 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે, જેનાથી તેઓ ઔપચારિક MSME નીતિ ઇકોસિસ્ટમનો એક ભાગ બન્યા છે.
• કોઈર અને કોઈર ઉત્પાદનોની નિકાસ ચાર ગણાથી વધુ વધી છે, જે નાણાંકીય વર્ષ 2014-15 માં ₹1,630.33 કરોડથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2025-26 માં ₹6,614.40 કરોડ થઈ છે, જે 305.70% નો વધારો દર્શાવે છે.
• વિવિધ તાલીમ કાર્યક્રમો હેઠળ 68,000 થી વધુ લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે જેમાં 80% થી વધુ મહિલાઓ છે.
• કોઈર ક્ષેત્રમાં 150 થી વધુ ઈનોવેટિવ મશીનો, ટેકનોલોજી અને મૂલ્યવર્ધિત કોઈર ઉત્પાદનો વિકસાવવામાં આવ્યા છે.
• વિદેશમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં 1,000 થી વધુ નિકાસકારોની ભાગીદારી સુગમ બનાવી અને એક્સપોર્ટ માર્કેટ પ્રમોશન હેઠળ 850 થી વધુ સાહસિકોને ₹20 કરોડથી વધુની નાણાંકીય સહાય આપવામાં આવી.
• ભારતભરમાં 1,400 થી વધુ પ્રોત્સાહક કાર્યક્રમો યોજાયા અને 950 થી વધુ પ્રદર્શનોમાં ભાગ લીધો.

કોઈર સપનાઓને પાંખો આપે છે: સાહસ અને સફળતાની પ્રેરણાદાયી વાર્તાઓ

1. મહારાષ્ટ્રના સિંધુદુર્ગ જિલ્લાના શ્રીમતી રંજના રામચંદ્ર કદમે, પ્રધાનમંત્રી રોજગાર સર્જન કાર્યક્રમ (PMEGP) હેઠળ તેમના સાહસિક સપનાને વાસ્તવિકતામાં ફેરવ્યું, જેણે તેમને કોઈર બોર્ડના માર્ગદર્શન હેઠળ કોઈર યુનિટ સ્થાપવા સક્ષમ બનાવ્યા. તેમણે કોઈર બોર્ડ કાર્યાલયના નોંધપાત્ર સમર્થન સાથે, પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે શેડનું નિર્માણ કર્યું અને જરૂરી મશીનરી તથા સાધનો મેળવ્યા. તેમની ફેક્ટરી હાલમાં કોઈર દોરડા, તકિયા અને ડોરમેટનું ઉત્પાદન કરે છે. આ સાહસ દ્વારા, તેમણે છ લોકોને પૂર્ણ-સમયની રોજગારી પૂરી પાડી છે.
2. કોઝિકોડ, કેરળના શ્રી સુરેન્દ્રન પી. ના નેતૃત્વ હેઠળના 'સંપૂર્ણ પ્લસ એગ્રો ફર્ટિલાઇઝર એન્ટરપ્રાઇઝિસ'ને કન્નુર ખાતેના કોઈર બોર્ડ સબ-રિજનલ ઓફિસ અને કલાવૂર ખાતેના સેન્ટ્રલ કોઈર રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CCRI) દ્વારા આપવામાં આવેલી તાલીમ અને તકનીકી માર્ગદર્શન દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેમણે કોઈર પીટ બાયો-ફર્ટિલાઇઝરના ઉત્પાદન અને અસરકારક ઉપયોગ પરના હેન્ડ્સ-ઓન તાલીમ કાર્યક્રમો, પ્રદર્શનો અને જાગરૂકતા સત્રોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો. એક વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં, તેમના સાહસે 500 થી વધુ ગ્રાહકોનો ગ્રાહક આધાર સફળતાપૂર્વક બનાવ્યો છે. યુનિટ 20 ટનથી વધુ કોઈર પીટ બાયો-ફર્ટિલાઇઝરનું પ્રભાવશાળી વેચાણ પણ નોંધાવ્યું છે. આ સાહસ હાલમાં 2 મહિલા કામદારો સહિત 5 કામદારોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.
3. પૂર્વ ગોદાવરી જિલ્લા, આંધ્રપ્રદેશના શ્રીમતી અલ્લામ ગૌથમીએ પાંચ વર્ષ પહેલા કોઈર બોર્ડ ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં તાલીમ લીધી હતી. તકનીકી માર્ગદર્શનથી પ્રેરિત થઈને તેમણે પોતાનું સાહસ, એડિગો કોઈર પ્રોડક્ટ્સ સ્થાપ્યું. તેમણે PMEGP હેઠળ નાણાંકીય સહાય મેળવી. આજે, આ યુનિટે અંદાજે ₹35 લાખનું વાર્ષિક ટર્નઓવર હાંસલ કર્યું છે અને લગભગ ₹10 લાખનો વાર્ષિક નફો રળે છે. આ સાહસે છ મહિલાઓ માટે રોજગારી પણ ઊભી કરી છે. તેઓ કોઈર બોર્ડ પ્રાદેશિક કાર્યાલય, રાજમંડ્રી અને મંડલ પરિષદ સત્તાવાળાઓના સમર્થનથી સક્રિયપણે તાલીમ કાર્યક્રમો પણ યોજી રહ્યા છે, અને લગભગ 120 મહિલાઓને કોઈર મેટ વણાટ, દોરડા બનાવવા અને હસ્તકળા ઉત્પાદનમાં તાલીમ આપવામાં આવી છે.
4. આલપ્પુઝા, કેરળના શ્રી જી. સાબુએ PMEGP યોજના હેઠળ અને કોઈર બોર્ડ પ્રાદેશિક કાર્યાલય, કલાવૂર દ્વારા વર્ષ 2024 માં કોઈર સ્પિનિંગ યુનિટ શરૂ કર્યું છે. કામગીરીના બે વર્ષમાં, યુનિટે આલપ્પુઝામાં સ્થાનિક કોઈર સોસાયટીઓ અને ઉત્પાદકોને પૂરા પાડવામાં આવતા કોઈર યાર્ન અને દોરડાનું સતત ઉત્પાદન હાંસલ કર્યું છે. આ સાહસે નજીકના ગામડોઓમાંથી મુખ્યત્વે મહિલાઓ એવા 8-10 સ્થાનિક કામદારો માટે પ્રત્યક્ષ રોજગારી ઊભી કરી છે. માસિક ટર્નઓવરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે સાહસિકને સ્થિર આવક પૂરી પાડે છે અને કર્મચારીઓ માટે નિયમિત વેતન ઊભું કરે છે.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2323068) મુલાકાતી સંખ્યા : 21