পৰম্পৰাগত বলৱৎকৰণৰ পৰা নিৰন্তৰ অনুপালন, বৈজ্ঞানিক নিৰীক্ষণ, পৰিষ্কাৰ উৎপাদন, সম্পদৰ দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তিগত উন্নীতকৰণলৈ ক্ৰমান্বয়ে বিকশিত নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ হ্ৰাস নদী পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ এক মূল স্তম্ভ  হিচাপে পৰিগণিত  হৈছে। নমামি গংগে কাৰ্যসূচীৰ অধীনত, প্ৰণালীবদ্ধ উদ্ভাৱন আৰু মুঠ প্ৰদূষণকাৰী উদ্যোগ (জি পি আই) সমূহৰ বাৰ্ষিক পৰীক্ষা, স্বতন্ত্ৰ কাৰিকৰী মূল্যায়ন, খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট চনদ ৰূপায়ণ, কমন এফ্লুয়েণ্ট ট্ৰিটমেণ্ট প্লাণ্ট (চি ই টি পি) ৰ নিৰীক্ষণ, বিশেষ লক্ষ্যযুক্ত কাৰ্য্য পৰিকল্পনা আৰু বহনক্ষম নিয়ন্ত্ৰক অনুসৰণৰ জৰিয়তে ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণক শক্তিশালী কৰা হৈছে। একেলগে, এই পদক্ষেপসমূহে উদ্যোগসমূহৰ বাবে পানী আৰু সম্পদৰ দক্ষতা উন্নত কৰাৰ লগতে প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰাৰ বাবে এক অধিক দায়বদ্ধ আৰু বহনক্ষম পথ সৃষ্টি কৰিছে।

সময়ানুক্ৰমিক পৰ্য্যবেক্ষণৰ পৰা অবিৰত অনুপালনলৈ

২০১৭ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰক কৰ্তৃপক্ষ, চি পি চি বিৰ সমৰ্থনত আৰম্ভ হোৱা জি পি আই-ৰ   বাৰ্ষিক পৰিদৰ্শন ব্যৱস্থা এই ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ  হিচাপে পৰিগণিত হৈছে । এই পদক্ষেপে কাৰ্য্যকৰীতা আৰু স্বচ্ছতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ তৃতীয় পক্ষৰ সংস্থা যেনে ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জৰিয়তে গংগা অৱবাহিকাত জি পি আই-ৰ ১০০ শতাংশ পৰীক্ষা আৰু মোবাইল এপ্লিকেচন/ৱেব পৰ্টেলৰ জৰিয়তে পৰিদৰ্শন প্ৰতিবেদন অনলাইন দাখিলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ২০২৬ চনৰ পৰিদৰ্শন চক্ৰৰ বাবে, ৪০ টা কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানক পৰিদৰ্শন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ মনোনীত কৰা হৈছে। ২০১৭ চনৰ পৰা এই নিৰীক্ষণ পৰিকাঠামোৰ পৰিসৰ যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ২০২৫ চনৰ পৰীক্ষণ চক্ৰত, ৩,৭০৩ টা জি পি আই-ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল (গংগা অৱবাহিকাত ১,২৯৬ টা  জি পি আই আৰু যমুনা অৱবাহিকাত ২,৪০৭ টা জি পি আই)। এই অনুশীলনে ছখন ৰাজ্য আৰু এখন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ১১৩ খন জিলাক সামৰি লৈছিল।  এই জি পি আই-সমূহৰ গংগা আৰু যমুনাৰ ৪৬ খন উপনদী তথা উপ-নৈলৈ আৱৰ্জনা নিষ্কাশন কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে।

পৰিদৰ্শনসমূহে চাক্ষুষ মূল্যায়নৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে। নিৰ্ধাৰিত পদ্ধতিৰ ভিতৰত আছে ৰাজ্যিক নিয়ন্ত্ৰকসকলে (ৰাজ্যিক প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ড) ব্যক্তিগত উদ্যোগসমূহৰ বাবে জাৰি কৰা 'পৰিচালনাৰ বাবে সন্মতি' ৰ বিৰুদ্ধে উদ্যোগসমূহৰ অনুপালন পৰ্যবেক্ষণ কৰা, ই টি পি ইনলেট, আউটলেট আৰু এয়াৰেশ্যন টেংকৰ পৰা নমুনা সংগ্ৰহ কৰা, প্ৰবাহৰ মূল্যায়ন, পি এইচ, বি অ' ডি, চি অ' ডি, টি এছ এছ আৰু টি ডি এছ, অ' চি ই এম এছ সংযোগৰ প্ৰমাণীকৰণ, গ্ৰহণকাৰী নলা আৰু জলাশয়ৰ পৰীক্ষা, ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ মূল্যায়ন, যিকোনো বাইপাছৰ বাবে পৰীক্ষা আৰু প্ৰযোজ্য স্থানত বাইপাছ, একাধিক নিৰ্গমন পইণ্ট বা নিষ্ক্ৰিয়/অস্তিত্বহীন/অ-কাৰ্য্যকৰী ই টি পি/জি পি আই-ৰ সৈতে জড়িত গোচৰবোৰ প'ৰ্টেলতে জিঅ'-টেগ যুক্ত আলোকচিত্ৰ বা ভিডিঅ'গ্ৰাফিক প্ৰমাণৰ সৈতে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰা হয়।

পৰিমাপযোগ্য ফলাফল প্ৰদান কৰা নিয়মাৱলী

জি পি আই-ৰ প্ৰগতিশীল মূল্যায়নে স্থায়ী নিয়ন্ত্ৰক হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ প্ৰদৰ্শন কৰে। মূল্যায়ন কৰা জি পি আই সমূহৰ ভিতৰত, অনুপালন ২০১৭ চনৰ ৩৯ শতাংশৰ পৰা ২০২৫ চনত ৭০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি হোৱাৰ লগতে কাৰ্য্যকৰী জি পি আই সমূহৰ সংখ্যা ২০১৭ চনৰ ৮৮৮ ৰ পৰা বৃদ্ধি হৈ ২০২৫ চনত ৩১৫৪ হৈছে। একে সময়ছোৱাত, বিঅ’ডি লোড ২৬ টিপিডি (২০১৭) ৰ পৰা ১২.০২ টিপিডি (২০২৫) লৈ হ্ৰাস হোৱাৰ জৰিয়তে প্ৰদূষণৰ পৰিমাণ যথেষ্ট হ্ৰাস হোৱাটো প্ৰতিফলিত হৈছে।

 গংগা অৱবাহিকাৰ অনুপালন ২০১৭ চনত ৩৯ শতাংশৰ পৰা ২০২৫ চনত ৮৬ শতাংশলৈ বৃদ্ধি হোৱাৰ জৰিয়তে ২০১৭ চনৰ পৰা ২০২৫ চনলৈকে এক প্ৰগতিশীল প্ৰৱণতা প্ৰতিফলিত হৈছে। বিঅ’ডি লোড ২৬ টিপিডিৰ পৰা ৭.১৬ টিপিডিলৈ হ্ৰাস হোৱাৰ জৰিয়তে ৭২.৪৬% হ্ৰাস প্ৰতিফলিত হৈছে। আনহাতে প্ৰবাহ নিষ্কাশন ৩৪৯ এমএলডিৰ পৰা ২৭৪.৮৮ এমএলডিলৈ হ্ৰাস হোৱাৰ জৰিয়তে ২১.২৪% হ্ৰাস পৰিলক্ষিত হৈছে।

জি পি আই পৰিদৰ্শনত জানিব পৰা গৈছে হৈছে যে, ৩,১৪৫ টা কাৰ্য্যকৰী জি পি আই ৰ ভিতৰত, ২,৭১৫ টাই নীতি নিয়ম সমূহ মানি চলাৰ বিপৰীতে  নীতি নিয়ম সমূহ মানি নচলা কাৰ্য্যকৰী  জি পি আই ৰ সংখ্যা আছিল ৪৪৮, যি  হৈছে কাৰ্য্যকৰী জি পি আই সমূহৰ প্ৰায় ১৪ শতাংশ।

নিয়ন্ত্ৰক প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰযোজ্য বিধি অনুসৰি অনুপালন নিৰ্দেশনা মানি নচলা  জি পি আই-ৰ বাবে ৰাজ্যিক নিয়ন্ত্ৰকসকলৰ (এছ পি চি বি) দ্বাৰা শ্ব’ক’জ জাননী জাৰী কৰা আৰু বন্ধ কৰাৰ পদক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। সেয়েহে, নিয়মাৱলীয়ে কেৱল বিধি বলবৎকাৰী প্ৰণালী হিচাপেই কাম কৰা নাই, বৰঞ্চ -পৰীক্ষা, চিনাক্তকৰণ, সংশোধনমূলক পদক্ষেপ আৰু অনুসৰণৰ সৈতে নিৰন্তৰ আত্ম-উন্নতিৰ প্ৰণালী হিচাপে কাম কৰি আছে।

স্বতন্ত্ৰ কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানঃ বৈজ্ঞানিক কঠোৰতাৰ সংযোগ

 এই ক্ষেত্ৰত এটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল ঔদ্যোগিক পৰিদৰ্শনত স্বতন্ত্ৰ কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অংশগ্ৰহণ। ২০২৫ চনৰ এই অনুশীলনত ২৫ টা কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠান জড়িত হৈ থকাৰ বিপৰীতে ২০২৬ চনৰ চক্ৰৰ বাবে ৪০ টা প্ৰতিষ্ঠান মনোনীত কৰা হৈছে। নিৰ্ধাৰিত পৰিদৰ্শন দলত এটা কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ কমেও দুজন বিশেষজ্ঞ, এগৰাকী এছ পি চি বি বিষয়াৰ লগতে ৰাজ্যিক পৰিষ্কাৰ গংগা অভিযান/জিলা গংগা সমিতিয়েও অংশগ্ৰহণ কৰে। .

এই আৰ্হিয়ে বৈজ্ঞানিক আৰু খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট বিশেষজ্ঞৰ পৰা নিয়ামক নিৰীক্ষণৰ বাবে প্ৰযুক্তিগত বা প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতিৰ বাবে জি পি আইক-ত প্ৰদূষণ আৰু সম্পদ হ্ৰাসৰ বাবে দক্ষতাৰ সামগ্ৰিক উন্নতি আৰু নিয়মাৱলী অনুসৰণৰ বাবে নিৰ্দেশনা দিয়ে। ই পৰীক্ষাগাৰৰ বিশ্লেষণ, অ’চিইএমএছ প্ৰমাণীকৰণ, ক্ষেত্ৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু জিঅ’-টেগ কৰা প্ৰমাণৰ দ্বাৰা পৰিদৰ্শনৰ ফলাফলসমূহক সুনিশ্চিত কৰাৰ ফলত অনুপালন মূল্যায়নৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু কাৰ্যকৰীতা শক্তিশালী হয়।

খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট চনদ : প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধলৈ

 নিয়ন্ত্ৰক পৰিকাঠামোও উৰ্ধদিশে সম্প্ৰসাৰিত হৈছে-প্ৰদূষণ সৃষ্টি হোৱাৰ পিছত ইয়াক নাশ কৰাৰ পৰা উৎসতে প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ কৰালৈকে। পাল্প এণ্ড পেপাৰ, চেনি, ডিস্টিলাৰী, বস্ত্ৰ আৰু টেনাৰী খণ্ডৰ বাবে খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট চনদ বিকশিত কৰা হৈছে। পূৰ্বৰ মূল্যায়নত এই পাঁচটা খণ্ডই সামূহিকভাৱে গংগা অৱবাহিকাৰ জি পি আই-ৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ আৰু মুঠ প্ৰদূষণৰ ৮৮ শতাংশ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। জল পুনৰ্ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ উদ্যোগৰ চাৰ্টাৰে বিশেষভাৱে পানী আৰু ৰাসায়নিক ব্যৱহাৰ অনুকূল কৰা, সতেজ পানীৰ ব্যৱহাৰ আৰু বৰ্জিত পানীৰ উৎপাদন হ্ৰাস কৰা, প্ৰবাহ শোধন উন্নত কৰা আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰ তথা পুনৰ্ব্যৱহাৰৰ প্ৰচাৰৰ প্ৰয়াসৰ জৰিয়তে গ্ৰহণকাৰী নদীৰ জলধাৰাত শোধন নকৰা প্ৰবাহ নিষ্কাশন প্ৰতিৰোধ কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে।

এই চনদে পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা, ই টি পি/আৰ অ'. উন্নয়ন আৰু দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে মুঠ নিৰ্গমনৰ বিপৰীতে পানীৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰকে ধৰি পৰিমাপযোগ্য লক্ষ্য স্থাপন কৰে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰক্ৰিয়া প্ৰযুক্তিৰ পৰিকল্পনা, মূল্যায়ন, ডিজাইন আৰু নিৰীক্ষণ আৰু ই টি পি উন্নয়ন, নিয়ন্ত্ৰক, কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠান, গৱেষণা সংস্থা আৰু উদ্যোগৰ অংশীদাৰসকলক একত্ৰিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তৃতীয় পক্ষৰ অংশগ্ৰহণৰ স্পষ্টভাৱে পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।

 উচ্চ প্ৰদূষণযুক্ত উদ্যোগৰ বাবে লক্ষ্যযুক্ত পদক্ষেপ

 অধিক প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা উদ্যোগসমূহৰ বাবেও লক্ষ্যযুক্ত পদক্ষেপ  লোৱা হৈছে। ২০২২ চনত ২৪৬ টা জি পি আইক অগ্ৰাধিকাৰমূলক পদক্ষেপৰ প্ৰয়োজন হোৱা শীৰ্ষ প্ৰদূষণ সৃষ্টিকাৰী হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল। এই সমূহৰ প্ৰদূষণৰ বোজা দূৰ কৰিবলৈ আয়োজিত ১৭ খন খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট কৰ্মশালাত ২২২ টা জি পি আই-এ অংশগ্ৰহণ কৰাৰ লগতে কাৰ্য্য পৰিকল্পনা দাখিল কৰিছিল। বাকী ২৪টা জি  পি আই হয়তো বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল বা আৱৰ্জনা নিৰ্গমন নকৰা অৱস্থালৈ স্থানান্তৰিত কৰা হৈছিল।

এই উদ্যোগসমূহৰ অগ্ৰগতি হ্ৰস্বম্যাদী, মধ্যমীয়া আৰু দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ১৭৩ টা জি পি আই-এ হ্ৰস্বম্যাদী লক্ষ্য প্ৰাপ্ত কৰাৰ লগতে ১৪১ টাই মধ্যমীয়া লক্ষ্য প্ৰাপ্ত কৰাৰ উপৰি  ১২৬ টাই দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য প্ৰাপ্ত কৰিছিল। ২০২১-২২ বৰ্ষৰ তুলনাত ২০২২-২৩ বৰ্ষত প্ৰদূষণৰ বোজা আনুমানিক ৬৫ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে।  এই পৰিমাণ ১৮.৬৮ টিপিডিৰ পৰা ৬.৩৮১ টিপিডিলৈ হ্ৰাস পাইছে। পৰৱৰ্তী সময়ত, ১৫৬ টা উদ্যোগ অধিক প্ৰদূষণ উৎপন্ন কৰা উদ্যোগৰ তালিকাৰ পৰা ওলাই অহাৰ বিপৰীতে ৬৬ টা অধিক প্ৰদূষণ উৎপন্ন কৰা উদ্যোগ হিচাপে ৰৈ যায়।

চি ই টি পিসমূহঃ ঔদ্যোগিক গোটসমূহত প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ শক্তিশালীকৰণ

ঔদ্যোগিক গোটসমূহত প্ৰায়ে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে এক সামূহিক দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজন হয়। কমন এফ্লুয়েণ্ট ট্ৰিটমেণ্ট প্লাণ্ট্ছ (চি ই টি পি)-এ এনে গোটসমূহৰ ভিতৰত অৱস্থিত উদ্যোগসমূহৰ বাবে এক অংশীদাৰী শোধন সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ ফলত এইসমূহৰ বৰ্জিত পানী সামূহিকভাৱে শোধন কৰিব পাৰি। সেয়েহে চি ই টি পি-এ বিশেষকৈ ঔদ্যোগিক গোটবোৰত ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ হ্ৰাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

২০২৫ চনত,  সমগ্ৰ গংগা আৰু যমুনা মুখ্য নদী হৈ থকা ৰাজ্যসমূহত ৪১টা চি ই টি পি-ৰ মূল্যায়ন কৰাত ৪০ টা কাৰ্যক্ষম হৈ থকাৰ তথ্য পোৱা গৈছিল।২৮৬.৩১ এমএলডিৰ ব্যৱহাৰ ক্ষমতাৰ সৈতে এইসমূহৰ সংযুক্ত কাৰ্য্যকৰী ক্ষমতা আছিল ৫১৪.৫৩ এমএলডি,  আনহাতে ২৭ টা চিইটিপিয়ে নিৰ্ধাৰিত প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰণ কৰি আছিল।এই মূল্যায়নে নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য্যকৰী আৰু প্ৰযুক্তিগত ব্যৱধানবোৰ চিনাক্ত কৰাৰ লগতে কাৰ্য্যকৰীকৰণ তথা ৰক্ষণাবেক্ষণৰ উন্নতি, চিকিৎসা প্ৰণালীৰ উন্নয়ন, প্ৰয়োজন হ'লে জৈৱিক চিকিৎসাৰ প্ৰৱৰ্তন, প্ৰাথমিক প্ৰবাহ শোধন প্ৰকল্পৰ উন্নত কাৰ্য্যকৰীকৰণ আৰু আউটলেটৰ মানৰ নিয়মীয়া নিৰীক্ষণৰ দৰে সক্ষম ব্যৱস্থাসমূহ বাছি উলিয়াইছিল। চি ই টি পি-ৰ মূল্যায়নে সকলোৰে সৈতে খাপ খোৱা এক পদ্ধতিৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিটো দিশতে নিৰ্দিষ্ট পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। এই  ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত আছে সঞ্চালন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ উন্নতি, চিকিৎসা প্ৰণালীৰ উন্নয়ন, প্ৰয়োজন সাপেক্ষে জৈৱিক চিকিৎসাৰ প্ৰৱৰ্তন, প্ৰাথমিক প্ৰবাহ শোধন প্ৰকল্পৰ উন্নত সঞ্চালন, নিয়মীয়া বহিৰ্গমন নিৰীক্ষণ আৰু পৰিষ্কাৰ ৰাসায়নিক অনুশীলন।

বস্ত্ৰ গোটসমূহৰ বাবে, পৰামৰ্শ দিয়া ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত আছে ৰাসায়নিক ব্যৱস্থাপনাৰ সূচনা, পৰিৱেশ-অনুকূল অ-বিষাক্ত ৰাসায়নিক আৰু কম নিমখযুক্ত ৰং। জন্তুৰ ছালৰ পৰা উৎপাদন কৰা গোটসমূহৰ বাবে পৰিষ্কাৰ উৎপাদন ব্যৱস্থা, উন্নত পিইটিপি চিকিৎসা আৰু যান্ত্ৰিক বিশুদ্ধিকৰণৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।

জল সংৰক্ষণঃ শোধন কৰা বৰ্জিত জলক  সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ

 এই দিশত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন হৈছে শোধন কৰা বৰ্জিত জলক কেৱল আৱৰ্জনাৰ ধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে এক সম্পদ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া। চনদ-আধাৰিত পদক্ষেপে উদ্যোগসমূহক পুনৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে নিৰ্দিষ্ট সতেজ পানীৰ ব্যৱহাৰ তথা বৰ্জিত পানীৰ উৎপাদন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছে। শেহতীয়া মূল্যায়নে চিকিৎসা আৰু পুনৰ্ব্যৱহাৰ প্ৰযুক্তিৰ বৰ্ধিত গ্ৰহণৰ লগতে প্ৰধান খণ্ডসমূহত যথেষ্ট হ্ৰাসৰ তথ্য প্ৰকাশ কৰিছে।

উদাহৰণস্বৰূপে, চেনি খণ্ডত সম্পদৰ দক্ষতাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উন্নতি পৰিলক্ষিত হৈছে।  ২০১৭ চনৰ পৰা ২০২৫ চনৰ ভিতৰত, সতেজ পানীৰ ব্যৱহাৰ ১৫৫ এল/টি কেনৰ পৰা ৫৮ এল/টি কেনলৈ হ্ৰাস পাইছে, বৰ্জিত পানীৰ নিষ্কাশন ১৯০এল/টি কেনৰ পৰা ১৩৬ এল/টি কেনলৈ হ্ৰাস পাইছে, আৰু বিঅ’ডি নিষ্কাশন ০.০০৬৫ কেজি/টি কেনৰ পৰা ০.০০২৯ কেজি/টি কেনলৈ হ্ৰাস পাইছে। উচ্চ চাপৰ বয়লাৰ, ঘনীভূত পলিছিং ইউনিট, তৃতীয় পৰ্যায়ৰ ই টি পি উন্নয়ন, শোধন কৰা বৰ্জিত পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ আৰু অন্যান্য প্ৰক্ৰিয়াৰ বিকাশৰ জৰিয়তে এই উন্নতি সম্ভৱ হৈছে। পাল্প এণ্ড পেপাৰ খণ্ডটোৱেও যথেষ্ট সম্পদ-দক্ষতা লাভ কৰিছে। শেহতীয়া মূল্যায়নে শূন্য তৰল নিষ্কাশন (জেডএলডি) ত কাম কৰা ৬০টা পুনৰ্ব্যৱহাৰ কৰা ফাইবাৰ-আধাৰিত পাল্প আৰু কাগজ কলৰ লগতে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ আনুমানিক সঞ্চয় ৯২৮.৮৯ এমএলডি আৰু বছৰি ১,৬৪৯.৮০ মেগাৱাটৰ সংশ্লিষ্ট শক্তি সংৰক্ষণৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে। গংগা অৱবাহিকাৰ ঔদ্যোগিক গোটসমূহত বৰ্তমানৰ চি ই টি পি সমূহ সদস্য ঔদ্যোগিক গোটসমূহৰ দ্বাৰা শোধন কৰা পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰৰ পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

বহনক্ষম ঔদ্যোগিক নিয়ন্ত্ৰণৰ এক নতুন দৃষ্টান্ত

 ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ-নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ কেৱল অনুপালন পৰিসংখ্যাতে নহয় বৰঞ্চ বিস্তৃত পৰিৱেশগত ফলাফলতো প্ৰতিফলিত হয়। এই মূল্যায়নত মজ্জা আৰু কাগজ কলৰ পৰা কোনো ধৰণৰ ক’লা বৰণৰ জুলীয়া পদাৰ্থ নিষ্কাশন কৰা হোৱা নাই, ডিষ্টিলাৰীৰ পৰা কোনো প্ৰবাহ নিষ্কাশন কৰা হোৱা নাই, ৰঙীন পানী নিষ্কাশন আৰু মাছৰ মৃত্যুৰ কোনো ঘটনা হোৱা নাই বুলি জানিব পৰা গৈছে। ইয়াৰ বিপৰীতে প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৭১৯ নিযুত লিটাৰ ভূগৰ্ভস্থ পানী সংৰক্ষণ কৰা হৈছে আৰু ৰামগঙ্গা, কোচী, ঢেলা তথা বাহেলাকে ধৰি উপনদীসমূহত পানীৰ মান উন্নত হৈছে। এই পদক্ষেপসমূহে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১,২৭৭.৬ মেগাৱাট পৰিমাণৰ শক্তি সঞ্চয়ত অৰিহণা যোগাইছে আৰু আনুমানিক ১,১৬২.৬ টন কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিছে।

নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে প্ৰদূষণ হ্ৰাসৰ স্থায়িত্ব

নমামি গংগেৰ অধীনত ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ হ্ৰাসৰ যাত্ৰাই পৰিৱেশ প্ৰশাসনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিবর্তন প্ৰতিফলিত কৰাৰ লগতে দক্ষ অনুপালন সাফল্যৰ বাট মুকলি কৰিছে। এই দৃষ্টিভংগীয়ে বিজ্ঞানৰ সৈতে নিয়ন্ত্ৰণ, সুবিধাৰ সৈতে প্ৰয়োগ, প্ৰযুক্তিৰ সৈতে নিৰীক্ষণ আৰু সম্পদৰ দক্ষতাৰ সৈতে অনুপালনক একত্ৰিত কৰে। বাৰ্ষিক জি পি আই পৰিদৰ্শনে নিয়ামক মেৰুদণ্ড প্ৰদান কৰাৰ লগতে স্বতন্ত্ৰ কাৰিকৰী প্ৰতিষ্ঠানে বৈজ্ঞানিক দৃঢ়তা যোগ কৰাৰ উপৰি খণ্ড-নিৰ্দিষ্ট চাৰ্টাৰে পৰিষ্কাৰ উৎপাদন তথা পানীৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰে।  উচ্চ প্ৰদূষণ সৃষ্টিকাৰী উদ্যোগসমূহক লক্ষ্য কৰি কৰা কাৰ্য্য পৰিকল্পনা আৰু চি ই টি পি মূল্যায়নে ঔদ্যোগিক গোটসমূহত প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণক শক্তিশালী কৰে। তথ্যই এই সত্য প্ৰতিফলিত কৰে। ২০২৫ চনৰ মূল্যায়নত গংগা অৱবাহিকাত ১,২৯৬ আৰু যমুনা অৱবাহিকাত ২,৪০৭ টাকে ধৰি ৩,৭০৩ টা জিপিআইক সামৰি লোৱা হৈছিল । গংগা অৱবাহিকাত ২০১৭ চনত ৩৯ শতাংশৰ পৰা ২০২৫ চনত ৮৬ শতাংশলৈ অনুপালন বৃদ্ধি হোৱা দেখা গৈছে, লগতে বি অ’ ডি পৰিমাণ ৭২.৪৬% হ্ৰাস পাইছে।

সেয়েহে উদ্যোগসমূহে নিৰ্ধাৰিত নিয়মাৱলী মানি চলাটো নিশ্চিত কৰাতেই কেৱল ইয়াৰ উদ্দেশ্য সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। ই দায়িত্বশীল উৎপাদন, জল সংৰক্ষণ, প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ, পুনৰ ব্যৱহাৰ আৰু পুনৰ্ব্যৱহাৰৰ এক স্থায়ী সংস্কৃতি সৃষ্টি কৰিছে। নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা দায়িত্বলৈ, নিৰীক্ষণৰ পৰা পৰিমাপযোগ্য ফলাফললৈ আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা বহনক্ষম উৎপাদনলৈ, ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰাটো পৰিষ্কাৰ আৰু স্বাস্থ্যকৰ নদীৰ দিশত কৰা যাত্ৰাৰ এক স্থায়ী আৰু অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ উঠিছে।

***

ND/HM/DD