ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિવારણ એ નદીના પુનરુત્થાનના એક મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, જેમાં નિયમન પરંપરાગત અમલીકરણથી આગળ વધીને સતત પાલન, વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ/મોનિટરિંગ, સ્વચ્છ ઉત્પાદન, સંસાધન કાર્યક્ષમતા અને તકનીકી સુધારણામાં રૂપાંતરિત થઈ રહ્યું છે.

નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ, અતિશય પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો (GPIs)ના પદ્ધતિસરના ઇન્વેન્ટરાઇઝેશન અને વાર્ષિક નિરીક્ષણ, સ્વતંત્ર તકનીકી મૂલ્યાંકન, ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ચાર્ટર્સનો અમલ, કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (CETPs)ના મોનિટરિંગ, લક્ષિત કાર્ય યોજનાઓ અને સતત નિયામક ફોલો-અપ દ્વારા ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિયંત્રણને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે. એકસાથે મળીને, આ હસ્તક્ષેપો ઉદ્યોગો માટે પાણી અને સંસાધનની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવાની સાથે પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે એક વધુ જવાબદાર અને ટકાઉ માર્ગ ઊભો કરી ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિયંત્રણ: 'નમામિ ગંગે' અંતર્ગત નિયમનો દ્વારા ટકાઉપણુંછે.

સમયાંતરે થતી તપાસથી લઈને સતત અનુપાલન સુધી

GPIs માટે વાર્ષિક નિરીક્ષણ મિકેનિઝમની સ્થાપના એ એક મોટો હસ્તક્ષેપ રહ્યો છે, જે રાષ્ટ્રીય નિયામક ઓથોરિટી, CPCB ના સમર્થનથી 2017 માં શરૂ થયો હતો. આ કાર્યક્રમ કાર્યક્ષમતા અને પારદર્શિતા વધારવા માટે તૃતીય-પક્ષ એજન્સીઓ જેમ કે રાષ્ટ્રીય મહત્વની તકનીકી સંસ્થાઓ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ/વેબ પોર્ટલ દ્વારા નિરીક્ષણ અહેવાલો ઓનલાઇન સબમિટ કરવા મારફતે ગંગા બેસિનમાં GPIs ના 100% નિરીક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 2026ના નિરીક્ષણ ચક્ર માટે, નિરીક્ષણ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે 40 તકનીકી સંસ્થાઓને નામાંકિત કરવામાં આવી છે.

2017થી આ દેખરેખ માળખાના વ્યાપમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 2025ના નિરીક્ષણ ચક્ર દરમિયાન, 3,703 GPIsનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું (જેમાં ગંગા બેસિનમાં 1,296 અને યમુના બેસિનમાં 2,407 GPIsનો સમાવેશ થાય છે). આ પ્રક્રિયામાં છ રાજ્યો અને એક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના 113 જિલ્લાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સામેલ GPIs ગંગા અને યમુનાની 46 સહાયક નદીઓ અને પેટા-સહાયક નદીઓમાં પ્રદૂષિત પાણી છોડવાની ક્ષમતા ધરાવતા હતા.

આ નિરીક્ષણો માત્ર પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણથી આગળ વધે છે. નિર્ધારિત કાર્યપદ્ધતિમાં વ્યક્તિગત ઉદ્યોગોને રાજ્ય નિયામકો (રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) દ્વારા આપવામાં આવેલ 'કોન્સેન્ટ ટુ ઓપરેટ' સામે ઉદ્યોગોના પાલનનો અભ્યાસ કરવો, ETP ઇનલેટ્સ, આઉટલેટ્સ અને એરેશન ટેન્કમાંથી સેમ્પલિંગ, પ્રવાહ, pH, BOD, COD, TSS અને TDSનું મૂલ્યાંકન, OCEMS કનેક્ટિવિટીની ચકાસણી, પ્રાપ્તકર્તા ડ્રેઇન અને જળાશયોની તપાસ, ભૂગર્ભજળનું મૂલ્યાંકન, કોઈ બાયપાસ છે કે નહીં તેની તપાસ અને જ્યાં લાગુ પડતું હોય ત્યાં ZLD પ્રોફાઇલિંગનો સમાવેશ થાય છે. બાયપાસ, બહુવિધ ડિસ્ચાર્જ પોઇન્ટ્સ અથવા બંધ/અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા/બિન-કાર્યાત્મક ETPs/ GPIs ધરાવતા કેસો પોર્ટલમાં જ જીઓ-ટેગ કરેલા ફોટોગ્રાફિક અથવા વીડિયોગ્રાફિક પુરાવા સાથે સબમિટ કરવામાં આવે છે.

માપી શકાય તેવા પરિણામો આપતું નિયમન

GPIs નું ક્રમિક મૂલ્યાંકન સતત નિયામક હસ્તક્ષેપની અસર દર્શાવે છે. મૂલ્યાંકન કરાયેલ GPIs માં, પાલન 2017માં 39% થી વધીને 2025માં 70% થયું છે, જ્યારે કાર્યાત્મક GPIsની સંખ્યા 2017માં 888થી વધીને 2025માં 3,154 થઈ છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, BOD લોડ 26 TPD (2017) થી ઘટીને 12.02 TPD (2025) થયો છે, જે પ્રદૂષણ લોડમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે.

ગંગા બેસિનમાં 2017 થી 2025 સુધી ક્રમિક પ્રગતિ જોવા મળી છે, જેમાં પાલન 2017માં 39% થી વધીને 2025માં 86% થયું છે. BOD લોડ 26 TPD થી ઘટીને 7.16 TPD થયો છે, જે 72.46% નો ઘટાડો દર્શાવે છે, જ્યારે એફ્લુઅન્ટ ડિસ્ચાર્જ 349 MLD થી ઘટીને 274.88 MLD થયો છે, જે 21.24% નો ઘટાડો છે.

GPI નિરીક્ષણમાં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે, 3,145 કાર્યાત્મક GPIs માંથી 2,715 નિયમોનું પાલન કરતા હતા, જ્યારે નિયમોનું પાલન ન કરતા કાર્યાત્મક GPIs ની સંખ્યા 448 હતી, જે કાર્યાત્મક GPIs ના લગભગ 14% જેટલી થાય છે. નિયમોનું પાલન ન કરતા GPIs માટેની નિયામક પ્રક્રિયામાં રાજ્ય નિયામકો (SPCBs) દ્વારા શો કોઝ નોટિસ આપવી અને લાગુ પડતી બંધ કરવાની કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે.

આમ, નિયમન માત્ર એક અમલીકરણ વ્યવસ્થા તરીકે જ નહીં, પરંતુ સતત સ્વયં-સુધારણા પ્રક્રિયા—નિરીક્ષણ, ઓળખ, સુધારાત્મક કાર્યવાહી અને ફોલો-અપ તરીકે કામ કરી રહ્યું છે.

સ્વતંત્ર તકનીકી સંસ્થાઓ: વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈનો ઉમેરો

એક વિશિષ્ટ વિશેષતા ઔદ્યોગિક નિરીક્ષણોમાં સ્વતંત્ર તકનીકી સંસ્થાઓની ભાગીદારી છે. 2025ની કવાયતમાં 25 તકનીકી સંસ્થાઓ જોડાયેલી હતી, જ્યારે 2026ના ચક્ર માટે 40 સંસ્થાઓને નામાંકિત કરવામાં આવી છે. નિર્ધારિત નિરીક્ષણ ટીમમાં તકનીકી સંસ્થાના ઓછામાં ઓછા બે નિષ્ણાતો, એક SPCB અધિકારી અને સ્ટેટ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા/ડિસ્ટ્રિક્ટ ગંગા કમિટીઓની ભાગીદારીનો સમાવેશ થાય છે.

આ મોડેલ પ્રદૂષણ અને સંસાધનોના ઘટાડા માટે GPIsમાં તકનીકી અથવા પ્રક્રિયાગત સુધારણા માટે નિયામક દેખરેખમાં વૈજ્ઞાનિક અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ નિષ્ણાતોનું માર્ગદર્શન લાવે છે, જેનાથી એકંદર કાર્યક્ષમતા અને ધોરણોના પાલનમાં સુધારો થાય છે. તે નિરીક્ષણના તારણોને પ્રયોગશાળા વિશ્લેષણ, OCEMS ચકાસણી, ક્ષેત્રીય અવલોકનો અને જીઓ-ટેગ કરેલા પુરાવાઓ દ્વારા સમર્થિત કરવા માટે પણ સક્ષમ બનાવે છે, જેથી પાલન મૂલ્યાંકનની વિશ્વસનીયતા અને અસરકારકતા મજબૂત થાય છે.

ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ચાર્ટર્સ: પ્રદૂષણ નિયંત્રણથી પ્રદૂષણ નિવારણ સુધી

નિયામક માળખું અપસ્ટ્રીમમાં પણ વિસ્તર્યું છે - પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન થયા પછી તેની સારવાર કરવાથી લઈને સ્ત્રોત પર જ પ્રદૂષણને અટકાવવા સુધી. પલ્પ એન્ડ પેપર, સુગર, ડિસ્ટિલરી, ટેક્સટાઇલ અને ટેનરી ક્ષેત્રો માટે ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ચાર્ટર્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ પાંચ ક્ષેત્રો અગાઉના મૂલ્યાંકનમાં ગંગા બેસિનમાં GPIs ના લગભગ 70% અને કુલ પ્રદૂષણ લોડના 88% નું સામૂહિક પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.

વોટર રિસાયક્લિંગ અને પ્રદૂષણ નિવારણ ઉદ્યોગો માટેનો ચાર્ટર ખાસ કરીને પાણી અને રસાયણોના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવવા, તાજા પાણીનો વપરાશ અને પાણીના નિકાલને ઘટાડવા, એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટમાં સુધારો કરવા અને પુનઃઉપયોગ તથા રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે માગે છે, જેનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય નદીના પ્રવાહમાં શુદ્ધ કર્યા વિનાના પાણીના નિકાલને અટકાવવાનો છે.

ચાર્ટર માપી શકાય તેવા લક્ષ્યાંકો સ્થાપિત કરે છે, જેમાં પાણીના વપરાશમાં ઘટાડો, ETP/RO અપગ્રેડેશન અને લાંબા ગાળે, કુલ ઇનપુટ સામે પાણીનું રિસાયક્લિંગ સામેલ છે. તે પ્રક્રિયા તકનીકો અને ETP અપગ્રેડેશનના આયોજન, મૂલ્યાંકન, ડિઝાઇન અને મોનિટરિંગમાં તૃતીય-પક્ષની ભાગીદારીની પણ સ્પષ્ટપણે વિભાવના કરે છે, જે નિયામકો, તકનીકી સંસ્થાઓ, સંશોધન સંગઠનો અને ઉદ્યોગના હિસ્સેદારોને એકસાથે લાવે છે.

વધુ પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો માટે લક્ષિત કાર્યવાહી

પ્રદૂષણ લોડમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપતા ઉદ્યોગો માટે પણ લક્ષિત હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યા છે. 2022માં, 246 GPIs ને ટોચના યોગદાનકર્તાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા હતા જેમને પ્રાથમિકતાના ધોરણે કાર્યવાહીની જરૂર હતી. તેમના પ્રદૂષણ લોડને ઉકેલવા માટે, 17 ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ વર્કશોપ યોજવામાં આવી હતી, જેમાં 222 GPIs એ ભાગ લીધો હતો અને કાર્ય યોજનાઓ સબમિટ કરી હતી. બાકીના 24 GPIs કાં તો બંધ થઈ ગયા હતા અથવા  'ડ્રાય ઓપરેશન્સ' (પાણીનો ઉપયોગ ન કરતી પ્રક્રિયાઓ) પર શિફ્ટ થઈ ગયા હતા.

આ ઉદ્યોગોની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન ટૂંકા, મધ્યમ અને લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો સામે કરવામાં આવ્યું હતું. 173 GPIs એ ટૂંકા ગાળાના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કર્યા, 141એ મધ્યમ ગાળાના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કર્યા અને 126એ લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કર્યા. 2021–22 ની સરખામણીમાં 2022–23 દરમિયાન પ્રદૂષણ લોડમાં અંદાજે 65%નો ઘટાડો નોંધાયો હતો, જેમાં પ્રદૂષણ લોડ 18.68 TPD થી ઘટીને 6.381 TPD થયો હતો. ત્યારબાદ, 156 ઉદ્યોગો પ્રાથમિકતા યાદીમાંથી બહાર આવ્યા, જ્યારે 66 પ્રાથમિકતાની કાર્યવાહી માટે બાકી રહ્યા.

CETPs: ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ મજબૂત કરવું

ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોને ઘણીવાર એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ માટે સામૂહિક અભિગમની જરૂર હોય છે. કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (CETPs) આવા ક્લસ્ટરોમાં આવેલા ઉદ્યોગો માટે એક સહિયારી ટ્રીટમેન્ટ સુવિધા પૂરી પાડે છે, જે તેમના દૂષિત પાણીને સામૂહિક રીતે શુદ્ધ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તેથી CETPs ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિવારણનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક બનાવે છે, ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં.

2025 માં, ગંગા અને યમુનાની મુખ્ય સ્ટીમ ધરાવતા રાજ્યોમાં 41 CETPsનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાંથી 40 કાર્યાત્મક હતા. તેમની સંયુક્ત ઓપરેશનલ ક્ષમતા 514.53 MLD હતી, જેમાં 286.31 MLDનો ઉપયોગ થયો હતો, જ્યારે 27 CETPs નિર્ધારિત જરૂરિયાતોનું પાલન કરતા હતા. આ મૂલ્યાંકને ચોક્કસ ઓપરેશનલ અને તકનીકી ક્ષતિઓની પણ ઓળખ કરી અને કામગીરી અને જાળવણીમાં સુધારો, ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ્સનું અપગ્રેડેશન, જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં જૈવિક સારવારનો પ્રારંભ, પ્રાઇમરી એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સની સુધારેલી કામગીરી અને આઉટલેટ ગુણવત્તાનું નિયમિત મોનિટરિંગ જેવા પગલાં સક્ષમ કર્યા.

CETPsના મૂલ્યાંકને એક જ માપદંડ બધા પર લાગુ કરવાના અભિગમને બદલે ચોક્કસ હસ્તક્ષેપ સક્ષમ કર્યા છે. આ પગલાંઓમાં કામગીરી અને જાળવણીમાં સુધારો, ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ્સનું અપગ્રેડેશન, જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં જૈવિક સારવારનો પ્રારંભ, પ્રાઇમરી એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સની સુધારેલી કામગીરી, આઉટલેટનું નિયમિત મોનિટરિંગ અને સ્વચ્છ કેમિકલ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

ટેક્સટાઇલ ક્લસ્ટરો માટે, ભલામણ કરેલ પગલાંઓમાં કેમિકલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ, પર્યાવરણને અનુકૂળ બિન-ઝેરી રસાયણો અને ઓછા ક્ષાર ધરાવતા રંગો અપનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. ટેનરી ક્લસ્ટરો માટે, સ્વચ્છ ઉત્પાદન પગલાં, સુધારેલી PETP ટ્રીટમેન્ટ અને મિકેનિકલ ડિસાલ્ટિંગની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

જળ સંરક્ષણ: પ્રક્રિયા કરેલા ગંદા પાણીને સંસાધનમાં ફેરવવું

મહત્વપૂર્ણ ફેરફારોમાંનો એક શુદ્ધ કરેલા દૂષિત પાણીને માત્ર કચરાનો પ્રવાહ ગણવાને બદલે સંસાધન તરીકે માન્યતા આપવાનો છે.

ચાર્ટર-આધારિત હસ્તક્ષેપોએ ઉદ્યોગોને પુનઃઉપયોગ અને રિસાયક્લિંગ દ્વારા ચોક્કસ તાજા પાણીના વપરાશ અને દૂષિત પાણીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરવામાં મદદ કરી છે. તાજેતરનું મૂલ્યાંકન ટ્રીટમેન્ટ અને રિસાયક્લિંગ ટેકનોલોજીના વધેલા સ્વીકારની સાથે મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સુગર ક્ષેત્રે સંસાધન ક્ષમતામાં મોટો સુધારો જોયો છે. 2017 અને 2025ની વચ્ચે, તાજા પાણીનો વપરાશ 155 L/T શેરડીથી ઘટીને 58 L/T શેરડી થયો છે, દૂષિત પાણીનો નિકાલ 190 L/T શેરડીથી ઘટીને 136 L/T શેરડી થયો છે, અને BOD નિકાલ 0.0065 kg/T શેરડીથી ઘટીને 0.0029 kg/T શેરડી થયો છે. હાઇ-પ્રેશર બોઇલર્સ, કન્ડેન્સેટ પોલિશિંગ યુનિટ્સ, તૃતીય ETP અપગ્રેડેશન, શુદ્ધ કરેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ અને પ્રક્રિયામાં અન્ય સુધારાઓ દ્વારા આ સુધારાને સમર્થન મળ્યું છે.

પલ્પ એન્ડ પેપર ક્ષેત્રે પણ નોંધપાત્ર સંસાધન-કાર્યક્ષમતા લાભો નોંધાવ્યા છે. તાજેતરનું મૂલ્યાંકન 60 રિસાયકલ્ડ-ફાઇબર-આધારિત પલ્પ એન્ડ પેપર મિલો ઝીરો લિક્વિડ ડિસ્ચાર્જ (ZLD) પર કામ કરતી હોવાનું અહેવાલ આપે છે, તેની સાથે અંદાજે 928.89 MLD ભૂગર્ભજળની બચત અને વાર્ષિક 1,649.80 MWની અનુરૂપ ઊર્જા બચત થાય છે.

ગંગા બેસિનના ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં વર્તમાન CETPs સભ્ય ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા શુદ્ધ કરેલા પાણીના પુનઃઉપયોગના અભિગમ સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.

ટકાઉ ઔદ્યોગિક નિયમનનું એક નવું માળખું

ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ-નિયંત્રણના પગલાંની અસર માત્ર પાલનના આંકડાઓમાં જ નહીં પરંતુ વ્યાપક પર્યાવરણીય પરિણામોમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે.

આ મૂલ્યાંકન પલ્પ અને પેપર મિલોમાંથી કોઈ બ્લેક લિકર ડિસ્ચાર્જ નહીં, ડિસ્ટિલરીઓમાંથી કોઈ એફ્લુઅન્ટ ડિસ્ચાર્જ નહીં, રંગીન પાણીના નિકાલ અને માછલીઓના મૃત્યુની કોઈ ઘટનાઓ નહીં, દરરોજ આશરે 719 મિલિયન લિટર ભૂગર્ભજળ બચાવાયું છે, અને રામગંગા, કોસી, ધેલા અને બહેલા સહિતની ઉપનદીઓમાં પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો થયો છે.

આ હસ્તક્ષેપોએ વાર્ષિક અંદાજે 1,277.6 MW ઊર્જા બચત અને કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટમાં અંદાજે 1,162.6 ટન CO₂eનો ઘટાડો કરવામાં પણ યોગદાન આપ્યું છે.

નિયમન દ્વારા પ્રદૂષણ ઘટાડાને ટકાવી રાખવું

નમામિ ગંગે હેઠળ ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિવારણની યાત્રા પર્યાવરણીય સુશાસનમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે જે કાર્યક્ષમ પાલન સિદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.

આ અભિગમ નિયમનને વિજ્ઞાન સાથે, અમલીકરણને સુવિધા સાથે, મોનિટરિંગને ટેકનોલોજી સાથે અને પાલનને સંસાધન ક્ષમતા સાથે જોડે છે. વાર્ષિક GPI નિરીક્ષણો નિયામક બેકબોન પૂરો પાડે છે; સ્વતંત્ર તકનીકી સંસ્થાઓ વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ ઉમેરે છે; ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ચાર્ટર્સ સ્વચ્છ ઉત્પાદન અને વોટર રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહિત કરે છે; લક્ષિત કાર્ય યોજનાઓ ઉચ્ચ પ્રદૂષણ-લોડ ધરાવતા ઉદ્યોગોને ઉકેલે છે; અને CETP મૂલ્યાંકન ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ મજબૂત કરે છે.

આંકડાઓ જ વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે. 2025ના મૂલ્યાંકનમાં, 3,703 GPIs નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ગંગા બેસિનમાં 1,296 અને યમુના બેસિનમાં 2,407 સામેલ છે. ગંગા બેસિનમાં પાલન 2017માં 39%થી વધીને 2025 માં 86% થયું છે, તેની સાથે BOD લોડમાં 72.46% નો ઘટાડો થયો છે.

તેથી તેનો ઉદ્દેશ્ય હવે ઉદ્યોગો નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. તે જવાબદાર ઉત્પાદન, જળ સંરક્ષણ, પ્રદૂષણ નિવારણ, પુનઃઉપયોગ અને રિસાયક્લિંગની ટકાવી રાખવા યોગ્ય સંસ્કૃતિ ઊભી કરવા વિશે છે.

નિયમનથી જવાબદારી સુધી, મોનિટરિંગથી માપી શકાય તેવા પરિણામો સુધી, અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણથી ટકાઉ ઉત્પાદન સુધી, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિવારણ એ વધુ સ્વચ્છ અને વધુ સ્વસ્થ નદીઓ તરફની યાત્રાનો એક સતત અને સક્ષમ ભાગ બની રહ્યું છે.

SM/BS/JD