ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી, રેલવે અને માહિતી અને પ્રસારણ કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે ધ ઓબેરોય, નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલ એક કાર્યક્રમમાં વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપનો વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026: ધ પ્રોમિસ ઓફ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ લોન્ચ કર્યો. આ રિપોર્ટ વિકાસશીલ અર્થતંત્રો માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) રજૂ કરે છે તે તકો અને પડકારોની તપાસ કરે છે, અને દેશો માટે અપનાવવાની, અનુકૂલન કરવાની અને પ્રગતિ દ્વારા વિકાસ માટે AIનો ઉપયોગ કરવા માટેનું એક માળખું નિર્ધારિત કરે છે.

આ લોન્ચિંગ ભારતીય ઓથોરિટીના ભારત સરકારના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY)ના ઇન્ડિયાAI મિશન દ્વારા વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના સહયોગથી આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં વરિષ્ઠ નીતિ ઘડવૈયાઓ, વૈશ્વિક વિકાસ નિષ્ણાતો, ટેકનોલોજી લીડર્સ અને પ્રેક્ટિશનર્સને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા જેથી ભારત AIમાંથી વિકાસના લાભોને કેવી રીતે મહત્તમ કરી શકે અને સુરક્ષિત રીતે જાળવી શકે તેના પર વિચારમંથન કરી શકાય. આ કાર્યક્રમમાં સ્ટેટ AI શોકેસ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં રાજ્યો અને ઇનોવેટર્સે દેશભરમાંથી AI-સક્ષમ ઉકેલો રજૂ કર્યા હતા.

રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે AI નિષ્ણાતતા સુધી પહોંચને વિસ્તારી શકે છે, ઉત્પાદકતા વધારી શકે છે અને વિકાસશીલ અર્થતંત્રોમાં સેવાઓની પહોંચમાં સુધારો કરી શકે છે. AI-સક્ષમ સાધનો પહેલેથી જ મેડિકલ સ્ક્રિનિંગ, કૃષિ સંબંધિત નિર્ણયો અને શિક્ષણમાં તૈનાત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે વસ્તીના મોટા વર્ગ સુધી દુર્લભ નિષ્ણાતતાનો વિસ્તાર કરે છે. રિપોર્ટ વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આ લાભો મજબૂત પાયા પર આધારિત છે, જેમાં વિશ્વસનીય વીજળી અને કનેક્ટિવિટી, કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ગુણવત્તાયુક્ત ડેટા, કૌશલ્યો, શિક્ષણ પ્રણાલીઓ અને સક્ષમ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને IT કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે મુખ્ય પ્રવચન આપ્યું હતું અને ઔપચારિક રીતે રિપોર્ટ રજૂ કર્યો હતો. કેન્દ્રીય મંત્રીએ ટેકનોલોજીના લોકશાહીકરણના ભારતના અભિગમ પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના લાભો દેશભરના નાગરિકો, સાહસો અને સંસ્થાઓ સુધી પહોંચે.

“AI સામાન્ય લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. બારામતીમાં એવા ખેડૂતો માટે, જેમણે ક્યારેય કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કર્યો નથી, માત્ર મોબાઇલ ફોન પર અવાજ દ્વારા સૂચનાઓ આપીને શેરડીના ઉત્પાદનમાં 40 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે પાણી અને ખાતરના વપરાશમાં 30 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ક્ષય રોગ (ટીબી)ની તપાસમાં 35 ટકાનો વધારો થયો છે. આ પ્રકારનાં ઉદાહરણો ગ્લોબલ સાઉથ સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે,” તેમ શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે બારામતી પહેલ ઉપગ્રહ, IoT અને હવામાનના ડેટા પર આધારિત છે અને તેણે મજૂરી ખર્ચમાં પણ ઘટાડો કર્યો છે. ગુજરાતમાં, AgriStackનો ઉપયોગ 5 લાખ ખેડૂતો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યો છે, અને સરળાબેન દ્વારા પશુ આરોગ્ય માટે AIનો લાભ 3 કરોડ પશુઓ અને તેમના ખેડૂતોને મળી રહ્યો છે.

ભારત આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ, શિક્ષણ, ગવર્નન્સ, નાણાકીય સેવાઓ અને જાહેર અને આર્થિક મહત્વના અન્ય ક્ષેત્રોમાં એપ્લિકેશન્સ સાથે, AIના વિકાસ અને ઉપયોગ માટે એક નોંધપાત્ર ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ઇન્ડિયાAI મિશન દ્વારા, ભારત સરકાર સાત સ્તંભોમાં એક વ્યાપક AI ઇકોસિસ્ટમ ઇન્ડિયાAI કમ્પ્યુટ કેપેસિટી, સ્વદેશી ફાઉન્ડેશન મોડેલો માટે ઇન્ડિયાAI ઇનોવેશન સેન્ટર, ઇન્ડિયાAI ડેટાસેટ્સ પ્લેટફોર્મ (AIKosh), ઇન્ડિયાAI એપ્લિકેશન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિયેટિવ, ઇન્ડિયાAI ફ્યુચરસ્કિલ્સ, ઇન્ડિયાAI સ્ટાર્ટઅપ ફાઇનાન્સિંગ, અને સેફ એન્ડ ટ્રસ્ટેડ AIનું નિર્માણ કરી રહી છે.

આ મિશન AI વેલ્યુ ચેઇનમાં ભારતની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે AIનો વિકાસ સમાવેશી, જવાબદાર અને ભારતના સ્કેલ, વિવિધતા અને બહુભાષી સંદર્ભ માટે યોગ્ય રહે. સરકારનો અભિગમ કમ્પ્યુટ, ડેટા અને મોડેલો સુધીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરવા, ભારત-વિશિષ્ટ પડકારોનો ઉકેલ લાવવા અને આર્થિક તેમજ રોજગારીની તકો ઊભી કરવા પર કેન્દ્રિત છે. સેફ એન્ડ ટ્રસ્ટેડ AI સ્તંભ હેઠળ, સરકાર જવાબદાર AI માટે સ્વદેશી સાધનો અને માળખાના વિકાસને ટેકો આપી રહી છે, જેમાં AI બાયસ મિટિગેશન, એલ્ગોરિધમ ઓડિટિંગ, એક્સપ્લેનેબલ AI, પ્રાઇવસી-પ્રિઝર્વિંગ AI અને ડીપફેક ડિટેક્શનનો સમાવેશ થાય છે, અને AI ગવર્નન્સ અને સલામતી માટે સંસ્થાકીય મિકેનિઝમ્સ અમલમાં મૂક્યા છે.

ભારત લોન્ચે નીતિ ઘડવૈયાઓ અને પ્રેક્ટિશનર્સને સફળ AI પાઇલટ્સને કેવી રીતે ઓળખી શકાય, મૂલ્યાંકન કરી શકાય અને માપી શકાય તે માટેનું પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું જેથી માપી શકાય તેવા વિકાસના પરિણામો આપી શકાય, અને AIમાંથી ઉદ્ભવતા જોખમો સામે રક્ષણ મેળવી શકાય.
કાર્યક્રમની શરૂઆત ઇન્ડિયાAI મિશનના ચીફ ઓપરેટિંગ ઓફિસર અને MeitYના સંયુક્ત સચિવ શ્રી સુધીપ શ્રીવાસ્તવ અને વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના સ્ટ્રેટેજી, ડેવલપમેન્ટ ઇકોનોમિક્સના ડિરેક્ટર ડૉ. સોમિક લાલના સ્વાગત પ્રવચનથી થઈ હતી.

“વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટના મુખ્ય સંદેશાઓમાંથી એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ બનાવવાનો નથી પણ તેને ઉપયોગમાં લેવાનો છે. કરોડો લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવા માટે સંસ્થાઓ, બજારો અને AI ને એકસાથે લાવવાની ભારત પાસે એક અનોખી તક છે,” ડૉ. સોમિક લાલે જણાવ્યું હતું.

“ફ્રોમ AI પાઇલટ્સ ટુ સ્કેલ: ધ પ્રોમિસ ઓફ AI ઇન ઇન્ડિયા” પર મુખ્ય વ્યાખ્યાન આપતા, વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને વરિષ્ઠ ઉપાધ્યક્ષ ડૉ. માઇકલ ક્રેમરે રેખાંકિત કર્યું કે AIમાં ભારતની પ્રગતિ સમગ્ર વિકાસશીલ વિશ્વ માટે પાઠ ધરાવે છે. “AI માં ભારતની વિશાળ પ્રગતિ માત્ર તેની પોતાની સમસ્યાઓ જ નહીં પરંતુ વિશ્વ માટે વ્યાપક વિકાસના પડકારોનો ઉકેલ લાવી રહી છે,” તેમણે કહ્યું.

આંધ્રપ્રદેશમાં ખેડૂતો માટે હવામાન સલાહ અને એડટેક ઉકેલોના ઉદાહરણો આપતા તેમણે કહ્યું, “AI ઉકેલોના વ્યાપને વિસ્તારવા માટે, આપણને ફૂલ સ્ટેક અભિગમની જરૂર છે - માત્ર સોફ્ટવેરના ઘટકો જ નહીં પરંતુ માનવો અને સંસ્થાકીય ઘટકો પણ જે તેની સાથે આવે છે.”

ડૉ. ક્રેમરે ભારતના AI-આધારિત ચોમાસાના પૂર્વાનુમાનને વિશ્વ માટે એક ઉદાહરણ તરીકે ટાંક્યું હતું. ભારત સરકારે, તેની હવામાનશાસ્ત્રીય એજન્સીઓ અને કૃષિ મંત્રાલય દ્વારા, ઓપન-એક્સેસ મોડેલો સહિત બહુવિધ AI મોડેલોનું પરીક્ષણ અને સંયોજન કર્યું, અને ટેક્સ્ટ, વૉઇસ અને AI-સંચાલિત સલાહ દ્વારા લાખો ખેડૂતો સુધી પૂર્વાનુમાન પહોંચાડ્યા. આ મોડેલે અસામાન્ય 2025 ના ચોમાસાની ભવિષ્યવાણી કરી હતી, અને ઇથોપિયા હવે ભારતના માર્ગે ચાલી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આ કિસ્સો દર્શાવે છે કે જ્યાં વ્યાપારી પ્રોત્સાહનો નબળા છે પરંતુ સામાજિક ક્ષમતા ઊંચી છે, ત્યાં સરકારે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાની છે.
ત્યારબાદ વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026ના ડિરેક્ટર ડૉ. ગૌરવ નૈયર દ્વારા રિપોર્ટના મુખ્ય તારણોનું પ્રસ્તુતીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

“નવી ટેકનોલોજીના સક્ષમકર્તા, વપરાશકર્તા અને નિયમનકાર તરીકે સરકાર ભૂમિકા ભજવીને સ્થાનિક સંદર્ભોમાં સાધનોને અનુકૂળ બનાવીને ભારત પહેલેથી જ વિકાસ માટે AIના માર્ગ પર આગળ વધી રહ્યું છે. AI ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો માટે દાયકાઓમાં ઉકેલ લાવી શકે છે, જે એક સદીમાં થઈ શક્યું ન હોત,” ડૉ. નૈયરે જણાવ્યું હતું.

પ્રસ્તુતીકરણે વિકાસશીલ દેશો માટે રિપોર્ટના મુખ્ય સંદેશાઓ નિર્ધારિત કર્યા: આશાવાદી બનો, વ્યૂહાત્મક બનો અને વ્યવહારુ બનો. દેશોએ AIને અપનાવવું અને અનુકૂલિત કરવું જોઈએ, પછી આગળ વધવું જોઈએ; શરૂઆતથી અદ્યતન સિસ્ટમો બનાવવા માટે અબજો ડોલર ખર્ચવાને બદલે સ્થાનિક સંદર્ભોમાં AI સાધનોને અનુકૂળ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ; અને AI ના સક્ષમકર્તા, વપરાશકર્તા અને નિયમનકાર તરીકે ખર્ચ પ્રત્યે સભાન પસંદગીઓ કરવી જોઈએ. તેમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે વિકાસશીલ દેશોમાં નોકરીમાં વિક્ષેપનું જોખમ એટલું તાત્કાલિક નથી, અને AI માંથી સૌથી વધુ મેળવનારા દેશો કદાચ સૌથી ઓછા તૈયાર હોઈ શકે છે, જેમાં વિશ્વના 25 ઓછી આવક ધરાવતા દેશોમાંથી માત્ર એક દેશે રાષ્ટ્રીય AI વ્યૂહરચના પ્રકાશિત કરી છે.

વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર શ્રી નીલકંઠ મિશ્રા અને MeitYના સચિવ શ્રી એસ. કૃષ્ણન દ્વારા વિશેષ વક્તવ્ય આપવામાં આવ્યું હતું.

“વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ ભારતના AI રોડમેપ – કમ્પ્યુટ, ડેટા અને મોડેલો – સાથે નજીકથી સંરેખિત થાય છે અને નિયમન માટે એક સમજદારીપૂર્વકનો અભિગમ નિર્ધારિત કરે છે: હાલના કાયદાઓ અને સ્વૈચ્છિક પાલન પર આધાર રાખો, અને ટેકનોલોજી વિકસિત થાય તેમ નિયમનની પુનઃસમીક્ષા કરો,” શ્રી એસ. કૃષ્ણન જણાવ્યું હતું.

શ્રી કૃષ્ણન જણાવ્યું હતું કે માનવ ક્ષમતાઓ સૌથી વધુ મહત્વ ધરાવે છે, અને પ્રધાનમંત્રીના વિઝન મુજબ, AI ટેલેન્ટ મિશન પર કામ ચાલી રહ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, વિશ્વમાં સૌથી વધુ AI કૌશલ્ય પ્રવેશ સાથે, ભારત ગ્લોબલ સાઉથને ટેકો આપી શકે છે, જ્યારે દેશમાં AIના એન્ટરપ્રાઇઝ અપનાવવાનો વિસ્તાર થવો જોઈએ, અને સરકારે ચપળ અને લવચીક રહેવું જોઈએ.

ત્યારબાદ “મેકિંગ AI વર્ક ફોર ડેવલપમેન્ટ ઇન ઇન્ડિયા” પર એક ઉચ્ચ-સ્તરીય પેનલ ચર્ચા યોજાઈ હતી. તેમાં ત્રણ પ્રશ્નોને સંબોધવામાં આવ્યા હતા: ભારતમાં AI અપનાવવાના પડકારો, ભારત કેવી રીતે AI નો ઉપયોગ કરી શકે છે અને તેને સ્થાનિક સંદર્ભો અને જરૂરિયાતો અનુસાર અનુકૂળ કરી શકે છે, અને AI માંથી ઉદ્ભવતા જોખમોને રોકવા માટે જરૂરી નીતિઓ. ચર્ચામાં ભારપૂર્વક જણાવવામાં આવ્યું હતું કે AIના લાભો મેળવવા માટે એવી નીતિઓની જરૂર પડશે જે સુનિશ્ચિત કરે કે તેના લાભો વ્યાપકપણે શેર કરવામાં આવે અને તેના જોખમો સખત રીતે નિયંત્રિત થાય.

પેનલમાં વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર શ્રી નીલકંઠ મિશ્રા; વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપના સ્ટ્રેટેજી, ડેવલપમેન્ટ ઇકોનોમિક્સના ડિરેક્ટર ડૉ. સોમિક લાલj; સર્વમ AIના સહ-સ્થાપક ડૉ. વિવેક રાઘવન; વાધવાની AIના ચીફ પ્રોગ્રામ ઓફિસર ડૉ. નીરજ અગ્રવાલ; ભારતજેનના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ શ્રી મનીષ સિંહ; અને એકસ્ટેપ ફાઉન્ડેશનના સહ-સ્થાપક અને CEO શ્રી શંકર મરુવાડા સામેલ હતા. આ સત્રનું સંચાલન CNBC-TV18 ના મેનેજિંગ એડિટર સુશ્રી શીરીન ભાન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. પેનલના સભ્યોએ અલગ-અલગ પાઇલટ્સથી આગળ વધીને પુરાવા-આધારિત વ્યાપક સ્તર તરફ જવા, સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા, ડેટા અને કમ્પ્યુટ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરવા, યોગ્ય સંસ્થાકીય માળખાં અમલમાં મૂકવા અને AI ઉકેલોને ભારતના વિવિધ સામાજિક અને આર્થિક સંદર્ભો સાથે સુસંગત રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

પેનલ ચર્ચા પછી સ્ટેટ AI શોકેસ, “AI ઇનોવેશન્સ ફ્રોમ અક્રોસ ઇન્ડિયા” યોજાયો હતો, જેણે સ્થાનિક અને વિકાસના પડકારોને સંબોધવા માટે રાજ્યો કેવી રીતે ક્ષેત્રોમાં સ્કેલેબલ AI એપ્લિકેશન્સ તૈનાત કરી રહ્યા છે તેના પર સમગ્ર ભારતનો પરિપ્રેક્ષ્ય પૂરો પાડ્યો હતો. દરેક પ્રસ્તુતકર્તાએ એક મુખ્ય AI-સક્ષમ ઉકેલ, તેની અમલીકરણ યાત્રા અને માપી શકાય તેવી અસર પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. પ્રસ્તુતિઓ હતી:

• નવચેતના, વિકાસલક્ષી વિલંબની તપાસ માટે 0 થી 6 વર્ષની વયના બાળકો માટે AI-સક્ષમ પ્રારંભિક સ્ક્રિનિંગ પહેલ, જે આંધ્રપ્રદેશના મહિલા વિકાસ અને બાળ કલ્યાણ વિભાગના ડિરેક્ટર શ્રી એમ. વેણુગોપાલ રેડ્ડી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી;
• મહાવિસ્તાર (MahaVISTAAR) AI, વ્યક્તિગત સલાહ, ડિજિટલ સેવાઓ અને ખેડૂત જોડાણ માટેનું એક કનેક્ટેડ પ્લેટફોર્મ, જે મહારાષ્ટ્રના PoCRA પ્રોજેક્ટના શ્રી ફહીમ શેખ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું;
• એડસ્કગ્રિડ (EdskGrid), શિક્ષણ માટે જીઓAI ગવર્નન્સ ઇન્ટેલિજન્સ સોલ્યુશન, જે મેઘાલયના સમગ્ર શિક્ષા અભિયાનના સ્ટેટ પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર અને સ્કૂલ એજ્યુકેશન એન્ડ લિટરસીના ડિરેક્ટર સુશ્રી રિચા કુલકર્ણી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું;
• વ્યુહા-સર્વિયાઈ (Vyuhaa-Cerviai), પોઇન્ટ ઓફ કેર માટે સર્વાઇકલ કેન્સર સ્ક્રિનિંગ સોલ્યુશન, જે NCG કેચ ગ્રાન્ટના વિજેતા, વ્યુહા મેડ ડેટાના સહ-સ્થાપક અને CEO શ્રી ધૃતિમાન મલિક દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું; અને આ શોકેસે વિવિધ અભિગમો, ઉભરતા મોડેલો અને ભૂગોળમાં અનુકૂલનની ક્ષમતા ધરાવતા ઉકેલો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ચર્ચા-વિચાર્ણાઓએ AIમાં સાર્વજનિક વિશ્વાસ કેળવવાની અને ટેકનોલોજી સુરક્ષિત, જવાબદાર અને સમાવેશી હોય તે રીતે વિકસિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાની મહત્વતા પર ભાર મૂક્યો હતો. વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026: ધ પ્રોમિસ ઓફ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ભારત લોન્ચે વિકાસના સક્ષમકર્તા તરીકે AI નો ઉપયોગ કરવા પર વૈશ્વિક સંવાદમાં એક મહત્વપૂર્ણ અવાજ ઉમેર્યો છે, અને AI માં પ્રગતિને વ્યાપક-આધારિત અને ટકાઉ વિકાસના પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે દેશો માટે જરૂરી પાયાની ક્ષમતાઓ, સંસ્થાઓ અને નીતિગત માળખાં બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.

આ કાર્યક્રમનો સંપન્ન ઇન્ડિયાAI મિશનના ડિરેક્ટર શ્રી મોહમ્મદ વાય. સફીરૂલ્લા કે., IASના સમાપન વક્તવ્ય સાથે થયો હતો.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com