ભારત-ફ્રાન્સ અંતરિક્ષ સહયોગ 1960ના દાયકાના પ્રારંભિક સાઉન્ડિંગ રોકેટ પ્રયોગોમાંથી વિકસિત થઈને સંયુક્ત ઉપગ્રહ મિશનો, લોન્ચ વ્હીકલ ટેકનોલોજી, માનવ અંતરિક્ષ ઉડાન અને ઉભરતા અંતરિક્ષ અનુપ્રયોગોને આવરી લેતી એક વ્યાપક અને વિસ્તરતી ભાગીદારીમાં ફેરવાયો છે, તેમ કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને તકનીકી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) અને PMO, કાર્મિક, જાહેર ફરિયાદો, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અંતરિક્ષ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે જણાવ્યું હતું.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે બંને દેશો વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સંબંધો હવે ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં ઊંડા જોડાણ સહિત સરકારો, સંશોધન સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને એકસાથે લાવીને એક વિશાળ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની તક પૂરી પાડે છે.

ફ્રેન્ચ ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન અને અંતરિક્ષ મંત્રી પ્રો. ફિલિપ બાપ્ટિસ્ટના નેતૃત્વ હેઠળના એક ઉચ્ચ સ્તરીય ફ્રેન્ચ પ્રતિનિધિમંડળે આજે નવી દિલ્હીમાં ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ સાથે મુલાકાત કરી હતી. આ બેઠકમાં સ્પેસ સમિટ, ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન વર્ષ 2026 અને સ્પેસ, CEFIPRA અને બ્લુ ઇકોનોમી સહિત વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સહયોગની પ્રાથમિકતાઓ આવરી લેવામાં આવી હતી. ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે પ્રતિનિધિમંડળની વ્યાપકતા પોતે જ વિવિધ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રોમાં ભારત-ફ્રાન્સ સહયોગનું વ્યાપક સ્વરૂપ દર્શાવે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ સાથે વિજ્ઞાન અને તકનીકી વિભાગના સચિવ પ્રો. ઉમેશ વીએમ વાઘમારે; પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. ટી. શ્રીનિવાસ કુમાર; બાયોટેકનોલોજી વિભાગના સચિવ ડૉ. રાજેશ એસ. ગોખલે; ડાયરેક્ટર જનરલ CSIR ડૉ. (શ્રીમતી) એન. કલાઈસેલ્વી; વડા - આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ DST ડૉ. પ્રવીણકુમાર સોમસુંદરમ; અંતરિક્ષ વિભાગના એક પ્રતિનિધિ; વિદેશ મંત્રાલયના પ્રતિનિધિ; નિયામક CEFIPRA; અને ફ્રાન્સના નોડલ ઓફિસર વૈજ્ઞાનિક-ઇ ICD DST ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ફ્રેન્ચ પ્રતિનિધિમંડળમાં પ્રો. ફિલિપ બાપ્ટિસ્ટ; ચીફ ઓફ સ્ટાફ લુ લે નાબાસ્ક; રાજદ્વારી સલાહકાર એલેક્સિયા લાકાઝ; પર્સનલ સિક્યુરિટી ઓફિસર જેરેમી રોલર; ઇન્ડિયા ડેસ્ક ઓફિસર બેનોઈટ ટાલેયુ; ડાયરેક્ટર જનરલ ઓફ ESSEC વિન્સેન્ઝો વિન્ઝી; ભારતમાં ફ્રાન્સના રાજદૂત થીયરી માથૌ; કાઉન્સેલર ફોર કોઓપરેશન એન્ડ કલ્ચરલ એક્શન ગ્રેગોર ટ્રુમેલ; ડેપ્યુટી કાઉન્સેલર નિકોલસ ગેસ્કોઈન; એટેચી ફોર સાયન્ટિફિક કોઓપરેશન સિલવિયાને પીડ; સ્ટ્રેટેજિક અફેર્સ એડવાઈઝર રાફેલ સાનાનેસ; અને સ્પેસ અફેર્સ કાઉન્સેલર તમારા તેઝેલે સામેલ હતા.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત-ફ્રાન્સ અંતરિક્ષ સહયોગ એટલો જ જૂનો છે જેટલી બંને દેશોની પોતપોતાની અંતરિક્ષ એજન્સીઓ છે, જેમાં ભાગીદારી 1960 ના દાયકામાં સાઉન્ડિંગ રોકેટ પ્રયોગોથી વધીને વર્તમાન સમયની માનવ અંતરિક્ષ ઉડાન સુધી પહોંચી છે. તેમણે ISRO અને CNES દ્વારા સંયુક્ત રીતે નિર્મિત મેઘા-ટ્રોપિક્સ (Megha-Tropiques) અને સરળ (SARAL), તેમજ લોન્ચ વ્હીકલ એન્જિન ડેવલપમેન્ટમાં સહયોગનો ઉલ્લેખ આ ટકાઉ ભાગીદારીના મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન તરીકે કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ત્રીજા સંયુક્ત ઉપગ્રહ તૃષ્ણા (TRISHNA) ની અનુભૂતિ સારી રીતે આગળ વધી રહી છે, અને ભારતના ગગનયાન કાર્યક્રમ માટે CNES ના સપોર્ટની પણ પ્રશંસા કરી હતી, જેમાં વપરાશના સાધનો પૂરા પાડવા અને ફ્લાઇટ સર્જનની તાલીમ સામેલ છે. ભારતીય અને ફ્રેન્ચ ટીમોએ માનવ અંતરિક્ષ ઉડાનના સંબંધમાં માઇક્રોગ્રેવિટી સંશોધન અને પેરાબોલિક ફ્લાઇટ્સ પર પણ ચર્ચા શરૂ કરી છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા પરિવર્તને બંને દેશો માટે સરકારી સંસ્થાઓ અને સ્થાપિત એજન્સીઓથી આગળ વધીને સહયોગનો વિસ્તાર કરવાની નવી શક્યતાઓ ઊભી કરી છે. ભારતના સ્પેસ-સેક્ટર સુધારાઓ અને ખાનગી ઇકોસિસ્ટમના વિકાસનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે 400 થી વધુ ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટ-અપ્સ હવે રોકેટ નિર્માણ, ઉપગ્રહ નિર્માણ અને અંતરિક્ષ અનુપ્રયોગો સહિતના ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ભારત-ફ્રાન્સ સહયોગનો આગામી તબક્કો બંને પક્ષોની સરકારી સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને એકસાથે લાવીને એક મોટો ઇકોસિસ્ટમ અને વ્યાપક સંસાધન પૂલ બનાવી શકે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવેલ ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન વર્ષ 2026, ઇનોવેશન અને ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં ભાગીદારીને આગળ વધારવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરો પાડે છે. તેમણે 11 ઓક્ટોબરે બેંગલુરુમાં યોજાનારા આગામી 'વોટર સાયકલ એન્ડ તૃષ્ણા મિશન' કાર્યક્રમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જ્યાં ISRO આઉટરીચ સામગ્રીનું યોગદાન આપશે અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ તૃષ્ણા ઉપગ્રહ અને તેના અનુપ્રયોગો પર વક્તવ્ય આપશે.

મંત્રીશ્રીએ બાયોટેકનોલોજી, ડિજિટલ સાયન્સ અને ટેકનોલોજી તથા ઓશન સાયન્સ સુધી વિસ્તરેલા ભારત-ફ્રાન્સ વૈજ્ઞાનિક સહયોગના વ્યાપક સંદર્ભમાં અંતરિક્ષ ભાગીદારીને પણ મૂકી હતી. તેમણે CEFIPRA અને ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ સંયુક્ત કેન્દ્રો જેવી સંસ્થાઓ અને મિકેનિઝમ્સ દ્વારા સતત જોડાણનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે આ સહયોગ વિવિધ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રોમાં સતત પ્રગતિશીલ ભાગીદારી તરીકે વિકસ્યો છે.

બ્લુ ઇકોનોમીનો ઉલ્લેખ કરતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ઓશન સાયન્સ અને ભારતના ડીપ ઓશન મિશનમાં સહયોગની શક્યતાઓ વિશે વાત કરી હતી, જે વિશાળ સમુદ્રોની વિશાળ વૈજ્ઞાનિક અને સંસાધન ક્ષમતાને શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ, વિજ્ઞાન અને સમુદ્ર ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરતું આ જોડાણ ઇકોસિસ્ટમમાં સંસ્થાઓ અને હિતધારકોની ભાગીદારી સાથે વધુ વ્યાપક ભારત-ફ્રાન્સ ભાગીદારી બનાવવાની તક પૂરી પાડે છે.

પ્રો. ફિલિપ બાપ્ટિસ્ટ જણાવ્યું હતું કે ફ્રાન્સ વિજ્ઞાન, તકનીકી અને અંતરિક્ષમાં ભાગીદારીને આગળ વધારવાના ભારતના વિઝનને શેર કરે છે અને આ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વિસ્તારવામાં ભારે રસ દાખવ્યો હતો. તેમણે તૃષ્ણા (TRISHNA) ને ભારત અને ફ્રાન્સ સાથે મળીને શું હાસિલ કરી શકે છે તેના એક મજબૂત ઉદાહરણ તરીકે વર્ણવ્યું હતું અને માનવ અંતરિક્ષ ઉડાન, અંતરિક્ષયાત્રી આરોગ્ય, માઇક્રોગ્રેવિટી સંશોધન અને પેરાબોલિક ફ્લાઇટ્સમાં વધુ સહયોગનું સ્વાગત કર્યું હતું. તેમણે બંને દેશોની સંશોધન સંસ્થાઓ અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને જોડવા અંગે પણ સકારાત્મક વાત કરી હતી, જે મજબૂત અને ભવિષ્ય-લક્ષી ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમના નિર્માણના સમાન ઉદ્દેશ્યને રજૂ કરે છે.

આ બેઠક ભારત-ફ્રાન્સ ભાગીદારીમાં એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષણે આવી છે, જેમાં 2026 ને ભારત-ફ્રાન્સ ઇનોવેશન વર્ષ તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યું છે અને અંતરિક્ષ, વિજ્ઞાન અને તકનીકી, બાયોટેકનોલોજી, ડિજિટલ સાયન્સ અને ઓશન સાયન્સ ક્ષેત્રે સહયોગ ચાલુ છે. આ ચર્ચાએ સંસ્થાકીય, ઔદ્યોગિક અને સ્ટાર્ટ-અપ સહયોગ માટે વધુ તકો ઊભી કરવાની સાથે ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં આ લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ભાગીદારીને વધુ વિસ્તારવા માટે નવી ગતિ પૂરી પાડી છે.

SM/IJ/JD