PIB Backgrounder
ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান নিৰ্মাণ আঁচনি
ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স মেৰুদণ্ড নিৰ্মাণ
পোষ্ট কৰা হৈছে:
17 SEP 2026 12:41PM by PIB Guwahati
ইলেক্ট্ৰনিক্স যোগান শৃংখলত ভাৰতক আত্মনিৰ্ভৰ কৰি তোলাৰ বাবে ই.চি.এম.এছ.
ইলেক্ট্ৰনিক্স আধুনিক অৰ্থনীতি আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ পৰিছে। ই যোগাযোগ, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিবহণ, বিত্ত, নিৰ্মাণ আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনিক শক্তি প্ৰদান কৰে। স্মাৰ্টফোন আৰু অটোম’বাইলৰ পৰা টেলিকম নেটৱৰ্ক আৰু ঔদ্যোগিক ব্যৱস্থালৈকে, ইলেক্ট্ৰনিক্সে প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতাক আগুৱাই লৈ যায়। সেয়েহে, প্ৰযুক্তিগত স্থিতিস্থাপকতা, অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে এক শক্তিশালী ঘৰুৱা ইলেক্ট্ৰনিক্স পৰিৱেশতন্ত্ৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
যোৱা দশকটোত ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ খণ্ডই উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰসাৰণৰ সাক্ষী হৈছে। ২০১৪–১৫ চনত ১.৯ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনত ইলেক্ট্ৰনিক্স উৎপাদন ১৩.১১ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়ছোৱাত ইলেক্ট্ৰনিক্স ৰপ্তানি ৩৮,০০০+ কোটি টকাৰ পৰা ৪.২৪ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিয়ে ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণৰ উচ্চাকাংক্ষাৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি স্থাপন কৰিছে। পৰৱৰ্তী অগ্ৰাধিকাৰ হৈছে ঘৰুৱা উপাদান নিৰ্মাণ, অধিক মূল্য সংযোজন আৰু অধিক শক্তিশালী যোগান-শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ জৰিয়তে এই পৰিৱেশতন্ত্ৰক অধিক গভীৰ কৰা।
ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান নিৰ্মাণ আঁচনি (Electronics Components Manufacturing Scheme) চমুকৈ ই.চি.এম.এছ. (ECMS) এই পৰিৱৰ্তনক আগুৱাই নিয়াৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান আৰু সামগ্ৰী এতিয়াও আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ইয়াৰ ভিতৰত আছে প্ৰিণ্টেড চাৰ্কিট ব’ৰ্ড, কেমেৰা আৰু ডিছপ্লে মডিউল, সংযোগকাৰী, কেপাচিটৰ, লিথিয়াম-আয়ন কোষ আৰু বিৰল-মৃত্তিকা চুম্বক। ই.চি.এম.এছ.-এ উপাদান, উপ-সমাবেশ, যোগান-শৃংখলৰ সামগ্ৰী আৰু সংশ্লিষ্ট মূলধনী সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা নিৰ্মাণক সমৰ্থন কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰুৱা মূল্য সংযোজন বৃদ্ধি কৰা আৰু আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা। আঁচনিখনে ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স যোগান-শৃংখলৰ সমগ্ৰ ক্ষেত্ৰত স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যও ৰাখিছে। ইলেক্ট্ৰনিক্স মূল্য শৃংখলৰ গভীৰ স্তৰত সক্ষমতা গঢ়ি তোলাৰ জৰিয়তে, ই.চি.এম.এছ.-ৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ নিৰ্মাণৰ গতি-শক্তিক এক আত্মনিৰ্ভৰ আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক ইলেক্ট্ৰনিক্স পৰিৱেশতন্ত্ৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা।
ছেমিকন ২০২৬: ভাৰতৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰক অনুঘটক হিচাপে কাম কৰা
ছেমিকণ্ডাক্টৰ আধুনিক ইলেক্ট্ৰনিক ব্যৱস্থাৰ মূলভিত্তি গঠন কৰে। সেয়েহে, এক শক্তিশালী ছেমিকণ্ডাক্টৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাটো প্ৰযুক্তিগত স্থিতিস্থাপকতা, অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে অত্যাৱশ্যকীয়। এই কৌশলগত গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰি ভাৰত চৰকাৰে নীতি সমৰ্থন, আন্তঃগাঁথনি আৰু বিশ্বব্যাপী অংশীদাৰিত্বৰ জৰিয়তে ছেমিকণ্ডাক্টৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰি আহিছে। এই প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হিচাপে, “চিলিকনৰ পৰা ছিষ্টেমলৈ: পৰিৱেশতন্ত্ৰ নিৰ্মাণ (Silicon to Systems: Building the Ecosystem)” শীৰ্ষক বিষয়বস্তুৰে ছেমিকন ইণ্ডিয়া ২০২৬ ১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬ তাৰিখে নতুন দিল্লীৰ যশোভূমিত প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে উদ্বোধন কৰে। ১৭ৰ পৰা ১৯ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬লৈ অনুষ্ঠিত ছেমিকন ২০২৬-এ বিশ্বব্যাপী উদ্যোগৰ নেতৃবৃন্দ, নীতিনিৰ্ধাৰক, বিনিয়োগকাৰী, শিক্ষাবিদ আৰু ষ্টাৰ্ট-আপসমূহক একত্ৰিত কৰিছে। ই ভাৰতৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ সম্পৰ্কীয় উচ্চাকাংক্ষা আগুৱাই নিয়া আৰু সমগ্ৰ মূল্য শৃংখলত পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এক মঞ্চ প্ৰদান কৰে। এজেণ্ডা অন্বেষণ কৰিবলৈ ক্লিক কৰক
ই.চি.এম.এছ.-ৰ এতিয়ালৈকে অগ্ৰগতি: নীতিৰ পৰা উৎপাদনলৈ
- ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান নিৰ্মাণ আঁচনিখনে এক শক্তিশালী আৰু গভীৰভাৱে শিপাই থকা ‘স্বদেশী’ ইলেক্ট্ৰনিক্স মূল্য শৃংখলৰ বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰিছে, যিয়ে সংযোজনৰ বাহিৰলৈ গৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান আৰু অত্যাৱশ্যকীয় কেঁচামালৰ ঘৰুৱা নিৰ্মাণৰ দিশে আগবাঢ়িছে।
- ই.চি.এম.এছ. ৮ এপ্ৰিল ২০২৫ তাৰিখে অধিসূচিত কৰা হৈছিল। ইয়াক ২২,৯১৯ কোটি টকাৰ প্ৰাৰম্ভিক ব্যয়েৰে আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
- আঁচনিখনৰ ছবছৰৰ কাৰ্যকাল আছে, য’ত ঐচ্ছিকভাৱে এক বছৰৰ আৰম্ভণি-পূৰ্ব সময়ছোৱা আছে।
- মূলধনী ব্যয়ৰ প্ৰোৎসাহন পাঁচ (৫) বছৰৰ বাবে উপলব্ধ।
- কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬–২৭-এ ই.চি.এম.এছ.-ৰ ব্যয় ৪০,০০০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি কৰে। বৰ্ধিত আৱণ্টনে ঘৰুৱা ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান নিৰ্মাণক অধিক গভীৰ কৰি তুলিব।
- আগষ্ট ২০২৬লৈকে, ১৫খন ৰাজ্যত ১০৬টা প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছে।
- এই প্ৰকল্পসমূহে ৩০টা ইলেক্ট্ৰনিক ডমেইন সামগ্ৰী সামৰি লৈছে আৰু ৬৯,৫৪৮ কোটি টকাৰ অনুমোদিত বিনিয়োগৰ সৈতে জড়িত।
- ৩৮টা অনুমোদিত প্ৰকল্পৰ উদ্যোগত ইতিমধ্যে উৎপাদন চলি আছে। আন ১৬টা প্ৰকল্প নিৰ্মাণ বা যন্ত্ৰপাতি স্থাপনৰ উন্নত পৰ্যায়ত আছে।
- অনুমোদিত প্ৰকল্পসমূহে ৫.৩৪ লাখ কোটি টকাৰ উৎপাদন সৃষ্টি কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।
- ইয়াৰ উপৰি ৭৪,৬২৮টা প্ৰত্যক্ষ চাকৰি আৰু ২.৫ লাখটা পৰোক্ষ চাকৰি সৃষ্টি হ’ব বুলি অনুমান কৰা হৈছে।
- ই.চি.এম.এছ.-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান আৰু সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা সক্ষমতা শক্তিশালী কৰি আছে। কেইবাটাও সামগ্ৰীৰ শ্ৰেণীত উৎপাদন ক্ষমতা এতিয়া ঘৰুৱা চাহিদাৰ সমান বা তাতকৈ অধিক হৈছে।
ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণক উৎসাহিত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ কৌশলগত পদক্ষেপসমূহ
ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স নীতি ২০১৯ (National Policy on Electronics 2019):ইলেক্ট্ৰনিক্স ছিষ্টেম ডিজাইন আৰু নিৰ্মাণৰ (Electronics System Design and Manufacturing — ESDM) ক্ষেত্ৰত ভাৰতক এক বিশ্বব্যাপী কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ সামগ্ৰিক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মূল উপাদানসমূহৰ বিকাশ আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক নিৰ্মাণৰ বাবে এক সক্ষম পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অন্তৰ্ভুক্ত।
বৃহৎ পৰিসৰৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণৰ বাবে উৎপাদন-সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (Production Linked Incentive Scheme for Large Scale Electronics Manufacturing — PLI): যোগ্য লক্ষ্য খণ্ডসমূহৰ বাবে বৰ্ধিত বিক্ৰীৰ ওপৰত ৪%–৬% প্ৰদৰ্শন-সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰুৱা ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু মোবাইল নিৰ্মাণৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা।
ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান আৰু ছেমিকণ্ডাক্টৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰসাৰৰ আঁচনি (Scheme for Promotion of Manufacturing of Electronic Components and Semiconductors — SPECS) আৰু সংশোধিত ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ ক্লাষ্টাৰ (Modified Electronics Manufacturing Clusters — EMC 2.0): ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান আৰু ছেমিকণ্ডাক্টৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰসাৰৰ আঁচনিয়ে ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান, ছেমিকণ্ডাক্টৰ/ডিছপ্লে ফেব্ৰিকেচন, এ.টি.এম.পি. (Assembly, Testing, Marking, and Packaging — ATMP) ইউনিট, বিশেষায়িত উপ-সমাবেশ আৰু মূলধনী সামগ্ৰীৰ বাবে ২৫% মূলধনী ব্যয়ৰ প্ৰোৎসাহন প্ৰদান কৰিছিল। ই.এম.চি. ২.০-এ বিশ্বমানৰ নিৰ্মাণ আন্তঃগাঁথনি, সাধাৰণ সুবিধা আৰু প্লাগ-এণ্ড-প্লে সক্ষমতাক সমৰ্থন কৰিছিল।
তথ্য-প্ৰযুক্তি হাৰ্ডৱেৰৰ বাবে উৎপাদন-সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI for IT Hardware): ঘৰুৱা নিৰ্মাণক উৎসাহিত আৰু বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ উৎপাদন-সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আগবঢ়ায়। পি.এল.আই. ২.০-এ ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা, আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰা আৰু ভাৰতক এক বিশ্বাসযোগ্য বিশ্বব্যাপী যোগান-শৃংখল কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে।
ছেমিকন ইণ্ডিয়া কাৰ্যসূচী (Semicon India Programme): ৭৬,০০০ কোটি টকাৰ ছেমিকন ১.০ কাৰ্যসূচীয়ে এক বহল ছেমিকণ্ডাক্টৰ আৰু ডিছপ্লে নিৰ্মাণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ই ফেব, পেকেজিং, পৰীক্ষণ, ডিজাইন আৰু সংশ্লিষ্ট সক্ষমতাসমূহৰ বাবে সমৰ্থনৰ জৰিয়তে ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰে। ছেমিকন ২.০ (Semicon 2.0) ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত ১,২৭,৫০০ কোটি টকাৰ ব্যয়েৰে অনুমোদিত হৈছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতক এক বিশ্বব্যাপী ছেমিকণ্ডাক্টৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকশিত কৰা।
ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ ক্লাষ্টাৰ আঁচনি (Electronics Manufacturing Clusters — EMC Scheme): ই সেউজ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰকল্পৰ বাবে প্ৰতি ১০০ একৰ ভূমিৰ বিপৰীতে সৰ্বাধিক ৫০ কোটি টকাৰ সীমাৰে প্ৰকল্প ব্যয়ৰ ৫০% পৰ্যন্ত বিত্তীয় সাহায্য আগবঢ়ায়।
পৰ্যায়ভিত্তিক নিৰ্মাণ কাৰ্যসূচী (Phased Manufacturing Programme — PMP): ই চেলুলাৰ মোবাইল ফোন আৰু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপ-সমাবেশসমূহত ঘৰুৱা মূল্য সংযোজন গভীৰ কৰিবলৈ এক গাঁথনিগত, শুল্ক-ভিত্তিক পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ইলেক্ট্ৰনিক্স উন্নয়ন পুঁজি (Electronics Development Fund — EDF): ই ‘ফাণ্ড অৱ ফাণ্ড’ (Fund of Funds) হিচাপে কাম কৰি ডাটাৰ ফাণ্ড (Daughter Funds) বিনিয়োগ কৰে, যাতে আশংকাসম্পন্ন মূলধন যোগান ধৰা আৰু ইলেক্ট্ৰনিক্স ছিষ্টেম ডিজাইন আৰু নিৰ্মাণ আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তি ক্ষেত্ৰত বজাৰ-চালিত উদ্ভাৱন, সামগ্ৰী ডিজাইন আৰু ষ্টাৰ্ট-আপ বিকাশক উৎসাহিত কৰা হয়।
এক বিশ্বব্যাপী ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰৰ দিশে
ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান নিৰ্মাণ আঁচনিখনে ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণৰ উচ্চাকাংক্ষাক বিনিয়োগ, উৎপাদন আৰু নিয়োগলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাত সহায় কৰি আছে। প্ৰকল্পসমূহ অনুমোদনৰ পৰা নিৰ্মাণ আৰু বাণিজ্যিক উৎপাদনৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে, ই.চি.এম.এছ.-এ দেশৰ নিৰ্মাণৰ ভিত্তি বহল কৰিছে, ঘৰুৱা মূল্য সংযোজন গভীৰ কৰিছে আৰু বিশ্বব্যাপী মূল্য শৃংখলৰ সৈতে একত্ৰীকৰণ শক্তিশালী কৰিছে। ইলেক্ট্ৰনিক্স ৰপ্তানি ইতিমধ্যে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰপ্তানি শ্ৰেণী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰাৰ সৈতে, ভাৰতে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ৫০০ বিলিয়ন ডলাৰ (৪৭.৭৫ লাখ কোটি টকা)ৰ ঘৰুৱা ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ আৰু ১৫০ বিলিয়ন ডলাৰ (১৪.৩৩ লাখ কোটি টকা)ৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স ৰপ্তানিৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে, যিয়ে এক বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক ইলেক্ট্ৰনিক্স নিৰ্মাণ আৰু ৰপ্তানি কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিণত হোৱাৰ উচ্চাকাংক্ষাক অধিক শক্তিশালী কৰিছে।
তথ্যসূত্ৰসমূহ
ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়:
পিআইবিৰ পটভূমি
কেবিনেট
বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়
ইলেক্ট্ৰনিক্স উপাদান উৎপাদন আঁচনি
*****
পিআইবি গৱেষণা
RR
(ৰিলিজ আই ডি : 2311494)
অতিথি কক্ষ : 4