যোৱা এক দশকত ভাৰতত কয়লা ব্লক আৱণ্টনৰ ক্ষেত্ৰত এক ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। ২০১৪ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ২০৪ টা কয়লা ব্লকৰ আৱণ্টন বাতিল কৰাৰ পিছতে, এই প্ৰক্ৰিয়া এক স্বচ্ছ আৰু নিয়ম-ভিত্তিক ব্যৱস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ২০২০ চনৰ ১৮ জুনত প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে বাণিজ্যিক কয়লা খনিৰ নিলামৰ শুভাৰম্ভ কৰাটো আছিল ইয়াৰ পৰৱৰ্তী বৃহৎ পদক্ষেপ। ছয় বছৰৰ পাছত, ই খনি খণ্ডৰ অন্যতম এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ গাঁথনিগত সংস্কাৰত পৰিণত হৈছে, যিয়ে উদ্যোগ, চৰকাৰী ৰাজকোষ আৰু কয়লা খনি থকা অঞ্চলৰ সমুদায়সমূহৰ মাজত স্বচ্ছতাৰে লাভালাভ প্ৰদান কৰিছে।

সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো স্বচ্ছ কৰি ৰখা হৈছে। এমএছটিচি প্লেটফৰ্মত দুটা পৰ্যায়ত অনলাইন যোগে নিবিদা আহ্বান কৰা হয়, য'ত নিবিদাকাৰীসকলৰ সন্মুখতেই নিবিদাৰ নথিপত্ৰসমূহ ডিক্ৰিপ্ট কৰি মুকলি কৰা হয়। কয়লাৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত কোনো বাধা-নিষেধ নাই, স্বয়ংক্ৰিয় পথৰে ১০০% প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগৰ অনুমতি দিয়া হৈছে, আৰু প্ৰাৰম্ভিক পৰিশোধৰ পৰিমাণ কম ৰখা হৈছে যাক ভৱিষ্যতৰ ৰাজহ অংশৰ সৈতে মিলাব পৰা যাব, যাৰ ফলত সৰু আৰু নতুন প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বাবেও সুযোগ মুকলি হৈছে। নীতিটো ইমানেই সফল হৈছে যে আজিলৈকে ১৪৭ খন কয়লা খনি নিলাম কৰা হৈছে আৰু ৪৪ টা নতুন কোম্পানীয়ে কয়লা খনি লাভ কৰিছে। এই নীতিয়ে কেৱল ব্যক্তিগত খণ্ডকেই আকৰ্ষিত কৰা নাই, বৰঞ্চ অতীতৰ পৰা থকা কয়লা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান, যেনে ক'ল ইণ্ডিয়াৰ নিজা সহযোগী প্ৰতিষ্ঠান— ৱেষ্টাৰ্ণ ক'লফিল্ডছ লিমিটেড আৰু নৰ্দাৰ্ণ ক'লফিল্ডছ লিমিটেড, যিসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে কেৱল কয়লা উৎপাদন আৰু বিক্ৰী কৰিছিল— তেওঁলোকেও শেহতীয়া নিলামসমূহত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সৈতে একেই চৰ্তত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰি নিবিদাকাৰী হিচাপে অংশগ্ৰহণ কৰিছে।

প্ৰতিটো নিলাম কৰা ব্লকে ৰাজহ অংশ (প্ৰতিযোগিতামূলকভাৱে নিবিদা কৰা ৰাজহ অংশ, ৰয়েল্টিৰ উপৰিও), ৰয়েল্টি (ৰাজ্যলৈ আইনীভাৱে), ডিএমএফৰ বৰঙণি (পিএমকেকেকেৱাই-ৰ জৰিয়তে খনি থকা জিলাসমূহত বিনিয়োগ), এনএমইটিৰ (NMET) বৰঙণি (ভৱিষ্যতৰ অন্বেষণৰ বাবে পুঁজি) আৰু জিএছটি (GST) হিচাপে ৰাজ্যসমূহলৈ এক বুজন পৰিমাণৰ বৰঙণি আগবঢ়ায়। ২০২০ চনৰ পৰা নখন ৰাজ্যত ১৪৭ খন কয়লা ব্লক নিলাম কৰা হৈছে, যিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৪৭,৫০০ কোটি টকাৰ ৰাজহ, ৫৫,০০০ কোটি টকাৰ মূলধনী বিনিয়োগ আৰু ৪.৯ লাখ কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি কৰিব বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত, আৱণ্টন কৰা বাণিজ্যিক খনিসমূহৰ পৰা (প্ৰাৰম্ভিক আৰু প্ৰিমিয়াম পৰিশোধৰ পৰা) সৃষ্টি হোৱা মুঠ ৰাজহৰ পৰিমাণ আছিল প্ৰায় ৩০৯০ কোটি টকা।

ৰাজহৰ লগতে উৎপাদনৰো বৃদ্ধি ঘটিছে। কেৱল বাণিজ্যিক খনিসমূহৰ পৰা কয়লাৰ উৎপাদন ২০২৩-২৪ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ১২.৫৫ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ২৩.৫১ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। কেপটিভ (captive) আৰু বাণিজ্যিক ব্লকসমূহে একেলগে ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ২১০ নিযুত টন (MT) কয়লা উৎপাদন কৰিছে, যিয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ২০০ নিযুত টনৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে। এদশকৰ পূৰ্বে এই পৰিমাণ আছিল ২৮.৮ নিযুত টন, যিয়ে উক্ত সময়ছোৱাত প্ৰায় ২২ শতাংশৰ যৌগিক বাৰ্ষিক বৃদ্ধি (CAGR) প্ৰদৰ্শন কৰে। দেশৰ ভিতৰতে অতিৰিক্তভাৱে খনন কৰা প্ৰতিটো টন কয়লাৰ অৰ্থ হ'ল যে সেইখিনি আমদানি কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই, যিয়ে পোনপটীয়াকৈ কয়লাৰ ক্ষেত্ৰত আত্মনিৰ্ভৰশীল হোৱাৰ দিশত ভাৰতৰ প্ৰচেষ্টাক সমৰ্থন জনায়।

স্বচ্ছ, প্ৰযুক্তি-সমৰ্থিত নিবিদা প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে নতুন প্ৰতিষ্ঠানসমূহক আকৰ্ষিত কৰি আহিছে; সকলোৰে বাবে মুকলি এক সমপৰ্যায়ৰ প্ৰতিযোগিতামূলক পৰিৱেশ য'ত চৰকাৰী খনি কোম্পানীসমূহেও এতিয়া ব্লকসমূহৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে (বিনা প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাত লাভ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে); আৰু ৰাজহ ভাগ-বতৰাৰ এক আৰ্হি— ৰয়েল্টি, প্ৰিমিয়াম, ডিএমএফ আৰু এনএমইটি একেলগ কৰি— যিয়ে এদশকৰ ভিতৰত ৰাজ্যসমূহৰ কয়লাৰ পৰা পোৱা ৰাজহ প্ৰায় তিনিগুণলৈ বৃদ্ধি কৰিছে: এই সকলোবোৰ একত্ৰিত হৈ বাণিজ্যিক কয়লা খনি নিলাম ব্যৱস্থাক ৰাজ্য, উদ্যোগ, স্থানীয় সম্প্ৰদায় আৰু দেশৰ শক্তি নিৰাপত্তাৰ বাবে সমানেই লাভজনক কৰি তুলিছে।

****

Shuhaib T/RD