ભારતમાં કોલ બ્લોક ફાળવણીમાં છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. 2014માં સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા 204 કોલ બ્લોક્સ રદ કર્યા પછી, ફાળવણી પારદર્શક, નિયમ-આધારિત પ્રક્રિયા તરફ આગળ વધી. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 18 જૂન 2020ના રોજ કોમર્શિયલ કોલ માઇન હરાજીની શરૂઆત એ આગળનું મુખ્ય પગલું હતું. છ વર્ષ પછી, તે માઇનિંગ ક્ષેત્રના સૌથી પરિણામલક્ષી માળખાકીય સુધારાઓમાંથી એક બની ગયું છે, જે ઉદ્યોગ, રાજકોષ અને કોલસા ધરાવતા સમુદાયોમાં પારદર્શક રીતે લાભો પહોંચાડે છે.

સમગ્ર પ્રક્રિયા પારદર્શક રાખવામાં આવી છે.બિ઼ડિંગ એમએસટીસી (MSTC) પ્લેટફોર્મ પર બે તબક્કામાં ઓનલાઇન યોજવામાં આવે છે, જેમાં બોલીના દસ્તાવેજો (bid documents) ડીક્રિપ્ટ કરવામાં આવે છે અને બિડર્સની સામે લાઇવ ખોલવામાં આવે છે. તેનો કોઈ અંતિમ ઉપયોગ પ્રતિબંધ (end-use restriction) નથી, સ્વચાલિત માર્ગ (automatic route) દ્વારા 100% FDIની મંજૂરી છે અને અપફ્રન્ટ ચૂકવણી ઓછી અને ભવિષ્યના રેવન્યુ શેર સામે એડજસ્ટેબલ રાખવામાં આવે છે, જે નાના અને નવા ખેલાડીઓ માટે ક્ષેત્ર ખુલ્લું રાખે છે. નીતિ એટલી સફળ રહી છે કે આજદિન સુધી 147 કોલસાની ખાણોની હરાજી કરવામાં આવી છે જેમાં 44 નવી કંપનીઓએ કોલસાની ખાણ જીતી છે. આ નીતિએ માત્ર ખાનગી ખેલાડીઓને આકર્ષિત કર્યા નથી પરંતુ કોલ ઈન્ડિયાની પોતાની સબસિડીયરીઓ જેવી પરંપરાગત કોલસા પીએસયુ — વેસ્ટર્ન કોલફીલ્ડ્સ લિમિટેડ (WCL) અને નોર્ધર્ન કોલફીલ્ડ્સ લિમિટેડ (NCL), જે પરંપરાગત રીતે માત્ર કોલસાના ઉત્પાદકો અને વેચનાર હતા — તેઓ પોતે તાજેતરના રાઉન્ડમાં બ્લોક્સ માટે બિડર તરીકે આગળ આવ્યા છે, ખાનગી ખેલાડીઓની જેમ જ સમાન શરતો પર સ્પર્ધા કરે છે.

દરેક હરાજી થયેલ બ્લોક રેવન્યુ શેર (રોયલ્ટી ઉપરાંત સ્પર્ધાત્મક બોલી વાળી રેવન્યુ શેર), રોયલ્ટી (વૈધાનિક, રાજ્યને), ડીએમએફ (DMF) યોગદાન (PMKKKY દ્વારા માઇનિંગ ડિસ્ટ્રિક્ટમાં પરત ચલાવવામાં આવે છે), એનએમઇટી (NMET) યોગદાન (ભવિષ્યના સંશોધન માટે ભંડોળ) અને જીએસટી (GST) ના સ્વરૂપમાં રાજ્યોને મજબૂત હિસ્સો આપે છે. 2020થી, નવ રાજ્યોમાં 147 કોલ બ્લોક્સની હરાજી કરવામાં આવી છે, જેનાથી વાર્ષિક રેવન્યુમાં અંદાજે ₹47,500 કરોડ, કેપિટલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટમાં ₹55,000 કરોડ અને 4.9 લાખ રોજગારીનું સર્જન થવાનો અંદાજ છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, ફાળવવામાં આવેલી કોમર્શિયલ ખાણોમાંથી પેદા થયેલી કુલ રેવન્યુ (અપફ્રન્ટ અને પ્રીમિયમ પેમેન્ટમાંથી) લગભગ Rs. 3090 કરોડ હતી.

રેવન્યુની વાર્તા ઉત્પાદનની વાર્તા સાથે પણ ચાલે છે. માત્ર કોમર્શિયલ ખાણોમાંથી કોલસાનું ઉત્પાદન FY 2023-24માં 12.55 મિલિયન ટનથી વધીને FY 2024-25માં 23.51 મિલિયન ટન થયું છે. કેપ્ટિવ અને કોમર્શિયલ બ્લોક્સે મળીને FY 2025-26માં લગભગ 210 MT નું ઉત્પાદન કર્યું, જે પ્રથમ વખત 200 મિલિયન ટનનો આંકડો પાર કરી ગયો. એક દાયકા પહેલા આ આંકડો 28.8 MT હતો, તેથી આ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 22 ટકાનો કમ્પાઉન્ડ વાર્ષિક ગ્રોથ દર્શાવે છે. સ્થાનિક રીતે ઉત્ખનન કરાતો દરેક વધારાનો ટન એવો ટન છે જેની આયાત કરવાની જરૂર નથી, જે કોલસામાં આત્મનિર્ભરતા તરફ ભારત દેશના પ્રયાસોને સીધો ટેકો આપે છે.

પારદર્શક, ટેક્નોલોજી-સક્ષમ બોલી જે નવા પ્રવેશકર્તાઓને આકર્ષવાનું ચાલુ રાખે છે; એક સમાન તક (level playing field) એટલી ખુલ્લી છે કે હવે સરકારી ખાણિયાઓ પણ બ્લોક્સ સોંપવાને બદલે તેમના માટે સ્પર્ધા કરે છે; અને રેવન્યુ-શેરિંગ ડિઝાઇન — રોયલ્ટી, પ્રીમિયમ, DMF અને NMET એકસાથે જોડાયેલા છે — જેણે એક દાયકામાં રાજ્યોની કોલસાની રેવન્યુ લગભગ ત્રણ ગણી કરી દીધી છે: સાથે મળીને, આ કોમર્શિયલ કોલ માઇન હરાજી વ્યવસ્થાને રાજ્યો, ઉદ્યોગો, સ્થાનિક સમુદાયો અને રાષ્ટ્રની ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક સમાન વિન-વિન (win-win) બનાવે છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad