એકીકૃત પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ તરફ

ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમમાં છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. તે દરેક નાગરિક માટે સુલભ હોય તેવી સરળ અને સુરક્ષિત પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવવાની પરિકલ્પના દ્વારા સંચાલિત છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI), ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ક્રાંતિના એક મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આજે, 11 દેશોમાં UPI નો સ્વીકાર કરવામાં આવે છે, જેમાં ગ્રીસ અને માલદીવ્સ ભારતના રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મને અપનાવનારા સૌથી નવા દેશો છે.

UPI અને તેનો વિકાસ

તેની ઇન્ટરઓપરેબલ ડિઝાઇન અને ઉપયોગની સરળતા સાથે, UPI એ વ્યક્તિઓ, વ્યવસાયો અને સરકારી સંસ્થાઓ જે રીતે વ્યવહાર કરે છે તેમાં મૂળભૂત ફેરફાર કર્યો છે.

• રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ જે કોઈપણ ભાગ લેનારી બેંક અથવા પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડરની એક જ મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા અનેક બેંક ખાતાઓને સંચાલિત કરે છે.
• એક જ પ્લેટફોર્મ પર અનેક બેંકિંગ સેવાઓ, ફંડ ટ્રાન્સફર અને મર્ચન્ટ પેમેન્ટ્સને સાંકળે છે.
• ચોવીસે કલાક (Round-the-clock) ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ સક્ષમ બનાવે છે.
• ટ્રાન્ઝેક્શન સુરક્ષા વધારવા માટે ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન અને એન્ડ-ટુ-એન્ડ એન્ક્રિપ્શનનો ઉપયોગ કરે છે.

છેલ્લા દાયકામાં, UPI ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમની કરોડરજ્જુ તરીકે વિકસિત થયું છે. UPIના વિકાસના કેટલાક મુખ્ય માઇલસ્ટોન નીચે મુજબ છે:

2016

• UPI એપ્રિલ 2016માં 21 સભ્ય બેંકો સાથે પાઇલટ ધોરણે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
• ઓગસ્ટ 2016માં, તેને જાહેર જનતા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે ભાગ લેનારી બેંકોએ તેમની UPI-સક્ષમ મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ ગૂગલ પ્લે સ્ટોર પર ઉપલબ્ધ કરાવી હતી.
• UPIનો ઉપયોગ કરીને ડિજિટલ પેમેન્ટ સક્ષમ કરવા ડિસેમ્બર 2016માં BHIM એપ્લિકેશન લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. તે વપરાશકર્તાઓને મોબાઇલ ડિવાઇસ દ્વારા સીધા બેંક-ટુ-બેંક ટ્રાન્ઝેક્શન કરવાની મંજૂરી આપે છે.

2017

• ડાયનેમિક QR, ડાયનેમિક QR કોડ્સ દ્વારા UPI પેમેન્ટ્સ સક્ષમ કરતું એક રિટેલ મર્ચન્ટ પ્લેટફોર્મ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં મેળવનારની માહિતી અને ચોક્કસ રકમ જેવી ટ્રાન્ઝેક્શનની વિગતો ડાયનેમિક રીતે શામેલ હતી, જેનાથી મેન્યુઅલ રકમ દાખલ કરવાની જરૂરિયાત દૂર થઈ ગઈ હતી.

2018

• ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને સરળ, વધુ સુરક્ષિત અને સીમલેસ બનાવવા માટે સુધારેલી સુવિધાઓ સાથે UPI 2.0 રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
• ઇનવોઇસ ઇન ધ ઇનબોક્સ વપરાશકર્તાઓને ચૂકવણી અધિકૃત કરતા પહેલા બિલ અથવા ઇનવોઇસ જોવાની મંજૂરી આપે છે.
• સાઇન્ડ ઇન્ટેન્ટ એન્ડ QR સુરક્ષા જાળવી રાખીને પેમેન્ટ અધિકૃતતાને સરળ બનાવે છે.
• UPI મેન્ડેટ્સ પૂર્વ-અધિકૃત સૂચનાઓ દ્વારા પુનરાવર્તિત ચૂકવણીઓ સક્ષમ કરે છે.
• ઓવરડ્રાફ્ટ એકાઉન્ટ લિંકિંગ વપરાશકર્તાઓને તેમના ઓવરડ્રાફ્ટ એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને UPI ટ્રાન્ઝેક્શન કરવાની મંજૂરી આપે છે.

2019

• SEBIએ રિટેલ વ્યક્તિગત રોકાણકારોને નિયુક્ત મધ્યસ્થીઓ દ્વારા IPO માટે અરજી કરતી વખતે વૈકલ્પિક પેમેન્ટ વ્યવસ્થા તરીકે UPI નો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
• UPI એ ઓક્ટોબર 2019માં એક મહિનામાં એક અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન્સનો માઇલસ્ટોન વટાવ્યો, જે દેશભરમાં ઝડપી સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.

2020-2022

• સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ, યુટિલિટી બિલ, ઇન્શ્યોરન્સ પ્રીમિયમ, SIPs અને EMIs માટે પુનરાવર્તિત ઈ-મેન્ડેટ્સને સપોર્ટ કરવા માટે UPI ઓટોપે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
• UPI 123PAYના લોન્ચિંગ દ્વારા ફીચર ફોન વપરાશકર્તાઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. તે ઇન્ટરેક્ટિવ વોઇસ રિસ્પોન્સ (IVR) નંબર, એપ-આધારિત કાર્યક્ષમતા, મિસ્ડ કોલ્સ-આધારિત અભિગમ અને પ્રોક્સિમિટી સાઉન્ડ-આધારિત પેમેન્ટ્સ દ્વારા ટ્રાન્ઝેક્શન કરવાની મંજૂરી આપે છે.
• ઝડપી અને PIN-રહિત રીતે ઓછી કિંમતના ટ્રાન્ઝેક્શન્સ સક્ષમ કરવા માટે UPI લાઇટ (UPI Lite) રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
• UPI સાથે ક્રેડિટ કાર્ડ્સના સંકલને વપરાશકર્તાઓ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ વિકલ્પોનો વધુ વિસ્તાર કર્યો.
• નાણાકીય વર્ષ 2021-22 દરમિયાન, UPIએ US$ 1 ટ્રિલિયનથી વધુ મૂલ્યના ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પ્રોસેસ કર્યા અને માર્ચ 2022માં માસિક 5 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ વટાવ્યા.
• ભૂતાનમાં લોન્ચ થવાની સાથે તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ વિસ્તાર કર્યો, જે તેની પ્રથમ ક્રોસ-બોર્ડર રજૂઆત હતી.

2023

• UPI પર ક્રેડિટ લાઇન (Credit Line on UPI) રજૂ કરવામાં આવી હતી, જે ફંડિંગ એકાઉન્ટ તરીકે પૂર્વ-મંજૂર બેંક ક્રેડિટ લાઇનને લિંક કરવાની મંજૂરી આપે છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2023–24 દરમિયાન ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં UPIનો હિસ્સો ~70% હતો.

2024

• UPI સર્કલ (UPI Circle) રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે પ્રાથમિક વપરાશકર્તાઓને પ્રાથમિક વપરાશકર્તાના બેંક એકાઉન્ટ પર પૂર્વ-નિર્ધારિત ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા સાથે ગૌણ વપરાશકર્તાઓને અધિકૃત કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
• RBIએ ટેક્સ ચુકવણીઓ માટે UPI ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹1 લાખથી વધારીને ₹5 લાખ કરી છે. કેપિટલ માર્કેટ્સ, IPO સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ, લોન કલેક્શન્સ, ઇન્શ્યોરન્સ, હેલ્થકેર અને એજ્યુકેશન સહિત પસંદગીની શ્રેણીઓ માટે ઉચ્ચ મર્યાદા પણ લાગુ પડે છે.
• UPI 123Pay માટે પ્રતિ-ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા વધારીને ₹10,000 કરવામાં આવી હતી, જે તેના ઉપયોગના ક્ષેત્રને વિસ્તારે છે.
• UPI લાઇટ વોલેટ મર્યાદા વધારીને ₹5,000 કરવામાં આવી હતી, જેમાં પ્રતિ-ટ્રાન્ઝેક્શન મર્યાદા વધારીને ₹1,000 કરવામાં આવી હતી.

2025

• UPI માટે ઓન-ડિવાઇસ ઓથેન્ટિકેશન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સ્માર્ટફોન ફિંગરપ્રિન્ટ અથવા ફેસ અનલોક દ્વારા ચૂકવણીને સક્ષમ બનાવે છે.
• આધાર-આધારિત ફેસ ઓથેન્ટિકેશને UPI PIN ઓનબોર્ડિંગને સરળ બનાવ્યું, ખાસ કરીને પ્રથમ વખતના વપરાશકર્તાઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને કાર્ડ્સ સુધી સરળ પહોંચ ન ધરાવતા લોકો માટે.

આજે UPI UPI એ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ અને મૂલ્ય બંનેમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ જોઈ છે, જે વ્યક્તિઓ, વ્યવસાયો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા તેના વ્યાપક સ્વીકારને દર્શાવે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2016-17 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધી:

• વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ 2 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શનથી વધીને 24,162 કરોડથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થયું. તે ~12,000 ગણો વધારો દર્શાવે છે.
• વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય ₹0.07 લાખ કરોડથી વધીને ~₹314 લાખ કરોડ થયું, જે 4,000 ગણાથી વધુ વધારો નોંધાવે છે.

UPI એ ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના સ્કેલ અને પહોંચને બદલી નાખ્યા છે. જુલાઈ 2026 માં:

• UPI ઇકોસિસ્ટમમાં 741 લાઈવ બેંકોનો સમાવેશ થાય છે, જે ભારતના બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં તેના વ્યાપક સ્વીકારને દર્શાવે છે.
• UPI એ 2,365.8 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પ્રોસેસ કર્યા; અને
• કુલ ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય ₹29.87 લાખ કરોડ રહ્યું.

UPIની વૈશ્વિક પહોંચ

UPI વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2024 સુધીમાં, વૈશ્વિક રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં UPI નો હિસ્સો ~49% હતો. આ સિદ્ધિ જૂન 2025 માં પ્રકાશિત આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) ના "ગ્રોઇંગ રિટેલ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ: ધ વેલ્યુ ઓફ ઇન્ટરઓપરેબિલિટી" રિપોર્ટમાં હાઇલાઇટ કરવામાં આવી હતી.

UPIની વૈશ્વિક પહોંચ વિસ્તરતી રહે છે

• ભૂતાન, નેપાળ, સિંગાપોર, યુએઈ, ફ્રાન્સ, શ્રીલંકા, મોરેશિયસ અને કતારમાં UPI કાર્યરત છે, જે સીમલેસ ક્રોસ-બોર્ડર ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ સક્ષમ કરે છે.
• જૂન 2026 માં, NPCI ઇન્ટરનેશનલ પેમેન્ટ્સ લિમિટેડે કમ્બોડિયામાં UPIનો સ્વીકાર શરૂ કરવા માટે એક્લેડા બેંક પીએલસી (ACLEDA Bank Plc.) સાથે ભાગીદારી કરી, જેનાથી ભારતની ક્રોસ-બોર્ડર ડિજિટલ પેમેન્ટ કનેક્ટિવિટી વધુ મજબૂત થઈ.
• જૂન 2026માં, ક્રોસ બોર્ડર રેમિટન્સ માટે ગ્રીસમાં UPI લાઈવ થયું, જ્યાં પાત્ર ગ્રાહકો ગ્રીસ - ભારત વચ્ચે (યૂરોબેંક દ્વારા) ત્વરિત, સુરક્ષિત અને સીમલેસ રીતે નાણાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે.
• 30 જુલાઈ 2026 ના રોજ, માલદીવ્સ ઇન્સ્ટન્ટ પેમેન્ટ સિસ્ટમ, ‘ફવરા’ ('Favara'), અને ભારતના UPI વચ્ચે ક્રોસ બોર્ડર રેમિટન્સ લાઈવ થયા, જે માલદીવ્સ અને ભારત વચ્ચે ક્રોસ-બોર્ડર ડિજિટલ નાણાકીય કનેક્ટિવિટી અને દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગમાં એક પરિવર્તનકારી માઇલસ્ટોન દર્શાવે છે.
• આજની તારીખે, UPI સ્વીકૃતિ અને/અથવા ક્રોસ બોર્ડર રેમિટન્સ માટે 11 વિદેશી દેશોમાં UPI લાઈવ છે.

ડિજિટલ રૂપાંતરનો એક દાયકો

UPI એ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને સરળ, સુરક્ષિત અને ઇન્ટરઓપરેબલ બનાવીને ભારત જે રીતે વ્યવહાર કરે છે તેને બદલી નાખ્યું છે. તેના ઝડપી સ્વીકાર, સતત ઇનોવેશન અને વિસ્તરતી વૈશ્વિક ઉપસ્થિતિએ UPI ને ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો એક મુખ્ય ઘટક બનાવ્યું છે.

સંદર્ભો    

Ministry of Electronics & Information Technology

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/unified-payment-interface-upi/

https://www.digitalindia.gov.in/growth-story/

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/upi-123pay/

Ministry of Finance

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1735075&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1810601&lang=2&reg=48

http://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2110407&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088182&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257087&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200569&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268591&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2279646&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292288&reg=48&lang=2

National Payments Corporation of India (NPCI)

https://www.bhimupi.org.in/about-bhim.html

https://www.bhimupi.org.in/upi2.html

https://www.bhimupi.org.in/upiautopay.html

https://www.npci.org.in/product/upi/product-statistics

https://www.npci.org.in/product/upi/upi-lite

https://www.npci.org.in/product/upi-circle

https://www.npci.org.in/uploads/DFS_Secretary_Launches_Initiatives_to_Simplify_Digital_Payment_Experience_at_GFF_2025_c74afc4dd6.pdf

Ministry of Drinking Water & Sanitation

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1479881&reg=48&lang=2

RBI

https://rbi.org.in/scripts/BS_SpeechesView.aspx?Id=1034

https://rbi.org.in/scripts/BS_SpeechesView.aspx?Id=1327

https://www.rbi.org.in/Scripts/NotificationUser.aspx?Id=12532&Mode=0

https://rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=58449

https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Speeches/PDFs/UPI170820182C164878486345FFBEC7D7A55B7B7892.PDF

Others

https://www.kotak.bank.in/en/stories-in-focus/accounts-deposits/current-account/what-is-upi-and-upi-full-form.html

https://www.bseindia.com/static/publicissues/unified-interface

https://razorpay.com/blog/what-is-upi-autopay-recurring-payments-razorpay-subscriptions/

https://bankingfrontiers.com/npci-launches-upi-platform-based-qr-codes/

Click here to see PDF

SM/BS/JD