ભારતનું સંરક્ષણ મજબૂત બનાવવું

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતનું સંરક્ષણ ક્ષેત્ર એક નોંધપાત્ર પરિવર્તનમાંથી પસાર થયું છે. તે એક મજબૂત, વધુ આત્મનિર્ભર અને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ સારાં વિશ્વસનીય દળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આત્મનિર્ભર ભારત દ્વારા માર્ગદર્શિત, સતત સુધારાઓ, રોકાણ અને સ્વદેશી નવીનતાએ સંરક્ષણ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી છે. દેશનો સ્થાનિક સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક આધાર પણ નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યો છે. ભારત જ્યારે તેનો 80મો સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવી રહ્યું છે, ત્યારે આ પરિવર્તન પોતાની સાર્વભૌમત્વનું રક્ષણ કરવાની અને વૈશ્વિક સુરક્ષામાં યોગદાન આપવાની ભારતની ક્ષમતામાં વધતા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સંરક્ષણ રોકાણ સૈન્ય ક્ષમતાઓને મજબૂત કરે છે

• સંરક્ષણ બજેટમાં 3.1 ગણો વધારો: સંરક્ષણ બજેટ 2013-14 માં ₹2.53 લાખ કરોડથી વધીને 2026-27 માં ₹7.85 લાખ કરોડ થયું છે.
• કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર (મૂડી ખર્ચ)માં 2.3 ગણો વધારો: મૂડી ખર્ચ પણ 2014-15માં ₹94,587.95 કરોડથી વધીને 2026-27માં ₹2.19 લાખ કરોડ થયો છે, જે સતત આધુનિકીકરણને સક્ષમ બનાવે છે.

રોકાણ સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદનને વેગ આપે છે

• 2025-26માં સંરક્ષણ ઉત્પાદન રેકોર્ડ રૂ. 1.78 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યું.
• 76% ઉત્પાદન જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થાઓનું અને 24% ખાનગી ક્ષેત્રનું છે.

વિસ્તરતી નિકાસ સાથે સ્થાનિક ઔદ્યોગિક આધાર

• સંરક્ષણ નિકાસમાં 56 ગણો વધારો: નિકાસ નાણાકીય વર્ષ 2013-14માં ₹686 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ₹38,424 કરોડ થઈ ગઈ છે.
• નિકાસ 80 થી વધુ દેશોમાં પહોંચી રહી છે અને બાર વર્ષમાં 5,500%થી વધુ વધી છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં સંરક્ષણ નિકાસમાં ખાનગી ક્ષેત્રે ₹17,353 કરોડ અથવા 45.16% નું યોગદાન આપ્યું હતું, જ્યારે સંરક્ષણ જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (DPSUs) એ ₹21,071 કરોડ અથવા 54.84% નું યોગદાન આપ્યું હતું.
• સરકાર 2029 સુધીમાં વાર્ષિક સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ₹3 લાખ કરોડ અને નિકાસમાં ₹50,000 કરોડનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.

નવીનતા તકનીકી પાયાને મજબૂત બનાવે છે

• સંરક્ષણ R&D ફાળવણી 2014-15માં ₹13,716.14 કરોડથી વધીને 2026-27 માં ₹29,100.25 કરોડ થઈ છે, જે 112%થી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.
• 2022-23થી, સંરક્ષણ R&D બજેટનો 25% હિસ્સો ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને એકેડેમિયા (શિક્ષણ ક્ષેત્ર) માટે ખુલ્લો મુકાયો છે.
• 24 DRDO પ્રયોગશાળાઓમાં પરીક્ષણ સુવિધાઓ ડિફેન્સ ટેસ્ટિંગ પોર્ટલ (DTP) દ્વારા સુલભ છે, જે સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે. આ પોર્ટલ સ્થાનિક ઉત્પાદકો, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઉદ્યોગોને સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદનને સમર્થન આપવા માટે સરકારી પરીક્ષણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સુવિધા મેળવવાની મંજૂરી આપે છે.

ભારતની સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સંપત્તિને મજબૂત બનાવતી મુખ્ય પહેલો

ભારત સ્વદેશી ઉત્પાદન, આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વધુ ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી દ્વારા પોતાની સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. આ વધતી જતી ઇકોસિસ્ટમ સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી રહી છે, નવીનતાને ટેકો આપી રહી છે અને એક મજબૂત સંરક્ષણ પુરવઠા શૃંખલાનું નિર્માણ કરી રહી છે.

સંરક્ષણ સંપાદન સુધારાઓ

• ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ (DAC): ભારતની સર્વોચ્ચ સંરક્ષણ પ્રાપ્તિ સંસ્થા, સ્વદેશી સંપાદન દ્વારા આત્મનિર્ભર ભારતને વેગ આપી રહી છે. તેણે DRDO દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલ અને ભારતીય ઉદ્યોગો દ્વારા નિર્મિત સિસ્ટમો માટે ₹6 લાખ કરોડથી વધુના એક્સેપ્ટન્સ ઓફ નેસેસિટી (AoN) ને મંજૂરી આપી છે.
• મુખ્ય સ્વદેશી સંપાદન લડાયક ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે: મંજૂરીઓમાં ₹62,000 કરોડના મૂલ્યના 97 તેજસ માર્ક-1A (Tejas Mk-1A) ફાઇટર જેટ અને ₹62,700 કરોડના મૂલ્યના 156 LCH પ્રચંડ હેલિકોપ્ટર સામેલ છે. આ ખરીદીઓ ભારતની સ્થાનિક એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કરે છે.
• ડિફેન્સ એક્વિઝિશન પ્રોસિજર (DAP) 2020: સ્વદેશી ખરીદી અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવ્યું. તેણે સંરક્ષણ ડિઝાઇન, વિકાસ અને ઉત્પાદનમાં ભારતીય કંપનીઓ માટે તકો પણ વિસ્તારી.
• ડિફેન્સ પ્રોક્યોરમેન્ટ પ્રોસિજર (DPP) 2016: મેક ઇન ઇન્ડિયાને આગળ ધપાવતી વખતે સંરક્ષણ ખરીદીઓને સુવ્યવસ્થિત કરી. તેણે સંરક્ષણ ખરીદીમાં ત્યારબાદના સુધારાઓનો પાયો નાખ્યો.
• ડિફેન્સ પ્રોક્યોરમેન્ટ મેન્યુઅલ (DPM) 2025: લગભગ ₹1 લાખ કરોડની મહેસૂલી ખરીદીને સુવ્યવસ્થિત કરી. તેણે ઝડપી મંજૂરીઓ સક્ષમ કરી, સ્વદેશી પ્રોજેક્ટ્સ માટે દંડમાં છૂટછાટ આપી અને લાંબા ગાળાના ઓર્ડર સુનિશ્ચિત કર્યા.

ડ્રાફ્ટ ડિફેન્સ એક્વિઝિશન પ્રોસિજર (DAP) 2026

DAP 2026 સરળ સંપાદન કેટેગરીઝ અને સ્વદેશી ડિઝાઇન તથા વિકાસ માટે મજબૂત સમર્થનનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. તે 60% સુધીની સ્વદેશી સામગ્રીની જરૂરિયાતોનો પણ પ્રસ્તાવ મૂકે છે.

નવીનતાને પ્રોત્સાહન — iDEX, ADITI અને TDF

• ઇનોવેશન્સ ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ (iDEX) યોજના: ₹498.78 કરોડના ખર્ચ સાથે 676 સ્ટાર્ટ-અપ્સ, MSMEs અને નવીનતાકારોને રોક્યા, જેના પરિણામે માર્ચ 2026 સુધીમાં 551 ડિઝાઇન અને વિકાસ કરારો થયા.
• અદિતિ (ADITI) યોજના: ₹750 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂર (2023-24 થી 2025-26), ADITI અદ્યતન સંરક્ષણ ટેકનોલોજીને ઝડપી બનાવવા માટે ડિફેન્સ ઇનોવેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (DIO) દ્વારા નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.
• ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF): આ યોજના જટિલ સંરક્ષણ ટેકનોલોજી વિકાસ માટે ₹50 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ પૂરી પાડે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, ₹334 કરોડના મૂલ્યના 80 પ્રોજેક્ટ્સ અમલીકરણ હેઠળ હતા, જેમાં ડીપ ટેકનોલોજી અને ઉભરતી ટેકનોલોજી માટે વધારાના ₹500 કરોડના ભંડોળને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

ટેકનોલોજી સ્થાનાંતરણ અને ઉદ્યોગ ભાગીદારી

• DRDOના 'ડેવલપમેન્ટ કમ પ્રોડક્શન પાર્ટનર' માળખાએ 134 ભાગીદાર કંપનીઓને ટેકનોલોજી સ્થાનાંતરિત કરી છે.
• 2,180 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા.
• માર્ચ 2026 સુધીમાં ઉદ્યોગના ઉપયોગ માટે 2,780 થી વધુ IPR ખુલ્લા મુકાયા.

સ્વદેશીકરણ અને સ્થાનિક ઉત્પાદન

• મે 2026 સુધીમાં, 5,521 વસ્તુઓને આવરી લેતી 10 પોઝિટિવ ઇન્ડિજનાઇઝેશન યાદીઓ જારી કરવામાં આવી હતી, જેના પરિણામે સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા વધી છે.
• સૃજન ડિફેન્સ ઇક્વિપમેન્ટ એમ્પાવરમેન્ટ પ્લેટફોર્મ (DEEP): એ સ્થાનિક સંરક્ષણ સ્ત્રોતોને પ્રોત્સાહન આપતું એક ડિજિટલ સંગ્રહસ્થાન છે. મે 2026 સુધીમાં, તેમાં 41,000 થી વધુ વેન્ડર્સ અને 2.7 લાખ પ્રોડક્ટ્સ સૂચિબદ્ધ હતા, જે સ્થાનિક પુરવઠા શૃંખલાને મજબૂત બનાવે છે.
• એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, ઉત્તર પ્રદેશ ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોરે ₹42,057 કરોડના રોકાણની પ્રતિબદ્ધતાઓને આકર્ષિત કરી હતી, જેમાં ₹4,409 કરોડ જમીન પર ઉતારવામાં આવ્યા (grounded) હતા.
• તમિલનાડુ ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોરે ₹32,699 કરોડનું રોકાણ આકર્ષ્યું, જેમાં ₹6,446 કરોડનું રોકાણ પ્રાપ્ત થયું, જે ભારતની સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે.
• લખનૌ ખાતે બ્રહ્મોસ ઇન્ટિગ્રેશન અને ટેસ્ટિંગ ફેસિલિટી એ મિસાઇલોનું ઉત્પાદન શરૂ કરી દીધું છે.

સરળ વ્યાપાર પ્રક્રિયા અને સંરક્ષણ વેપાર

• ઔદ્યોગિક લાયસન્સની માન્યતા 7 (+3) વર્ષથી વધારીને 15 (+3, 18 સુધી) વર્ષ કરવામાં આવી હતી, આર્મ્સ એક્ટ હેઠળ હવે આજીવન માન્યતા આપવામાં આવી છે.
• નવીનીકૃત ડિફેન્સ એક્ઝિમ પોર્ટલ એન્ડ-ટુ-એન્ડ એપ્લિકેશન પ્રોસેસિંગ, ઓટોમેટેડ કંપની વેરિફિકેશન, સરળ રજીસ્ટ્રેશન, રીયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ અને સેફ પેમેન્ટ ઇન્ટિગ્રેશનને સક્ષમ બનાવે છે, જે સંરક્ષણ વેપારને વધુ સ્પષ્ટ અને કાર્યક્ષમ બનાવે છે.
• સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં FDI મર્યાદા ઓટોમેટિક રૂટ હેઠળ વધારીને 74% અને સરકારી રૂટ દ્વારા 100% સુધી કરવામાં આવી હતી, જેણે માર્ચ 2026 સુધીમાં ₹6,670.59 કરોડનું વિદેશી રોકાણ આકર્ષિત કર્યું હતું.

આ સુધારાઓએ સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે, જેમાં મજબૂત સંસ્થાકીય સમર્થન અને નવીનતાથી લઈને તેના ઉપયોગ સુધીના સ્પષ્ટ માર્ગો છે.

ભારતની સંરક્ષણ આત્મનિર્ભરતાને આગળ ધપાવવી: FY 2025–26

ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં વધુ સ્થાનિક ક્ષમતા, તકનીકી આધુનિકતા અને ઓપરેશનલ સ્થિતિસ્થાપકતા તરફ નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો છે. મજબૂત સરકાર-ઉદ્યોગ સહયોગ દ્વારા સપોર્ટેડ, સ્વદેશી વિકાસ હવે દારૂગોળો, મિસાઇલો, પ્રોપલ્શન, એર ડિફેન્સ અને નૌકાદળના પ્લેટફોર્મ્સ સુધી વિસ્તરેલો છે.

ઓપરેશનલ આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત બનાવતું સ્વદેશીકરણ

• ભારતીય સેનાએ તેની ઇન્વેન્ટરીમાં દારૂગોળાના 175 વેરિઅન્ટ્સમાંથી 159 નું સ્વદેશીકરણ કરીને લગભગ 91% આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી છે.
• ભારતે અગ્નિ-4 (Agni-4) ઇન્ટરમીડિયેટ રેન્જ બેલેસ્ટિક મિસાઇલ અને અગ્નિ-5 (Agni-5) લોન્ગ રેન્જ સરફેસ-ટુ-સરફેસ બેલેસ્ટિક મિસાઇલનું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કર્યું છે, જે તેમના ઓપરેશનલ અને ટેકનિકલ પરિમાણોને માન્ય કરે છે.
• તારા (TARA) ગ્લાઇડ વેપન અને રુદ્રમ-II (RudraM-II) એર-ટુ-સરફેસ મિસાઇલે પણ જમીન પરના લક્ષ્યો સામે સ્વદેશી સચોટ પ્રહાર ક્ષમતાઓ દર્શાવી છે.
• DRDO એ કુશ (Kusha) લોન્ગ રેન્જ એર ડિફેન્સ મિસાઇલ અને વેરી શોર્ટ-રેન્જ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ (VSHORADS) સહિત અનેક સ્વદેશી પ્રણાલીઓને આગળ વધારી છે. મિસાઇલ ઇન્ટરસેપ્ટર્સ, શોર્ટ-રેન્જ હથિયારો અને લેસર ટેકનોલોજીને સાંકળતી એકીકૃત એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમનું પણ સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
• DRDO એ એક્ટિવલી કુલ્ડ સ્ક્રમજેટ કમ્બસ્ટરનું 12-મિનિટનું ગ્રાઉન્ડ ટેસ્ટ સફળતાપૂર્વક હાથ ધર્યું હતું, જે હાઇપરસોનિક મિસાઇલ વિકાસને ટેકો આપે છે.

દરિયાઈ સંરક્ષણ અને પ્રહાર ક્ષમતાઓને આગળ ધપાવવી

• ભારતીય નૌકાદળે INS સુરત, INS નીલગિરી અને INS વાગશીર સહિત 12 યુદ્ધ જહાજો અને સબમરીન કમિશન કરી છે.
• INS મહેન્દ્રગિરી, સ્ટીલ્થ ફ્રિગેટ પણ 75% થી વધુ સ્વદેશી સામગ્રી સાથે સેવામાં સામેલ થયું.
• 11 નેક્સ્ટ જનરેશન ઓફશોર પેટ્રોલ વેસલ્સ પૈકીનું પ્રથમ જહાજ શચી (SHACHI) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું. INS દૂનાગિરી, INS સંશોધક અને INS અગ્રય પણ સેવામાં સામેલ થયા, જેણે સ્વદેશી સંધ્યાક-ક્લાસ સર્વે ફ્લીટ પૂર્ણ કર્યું, જે દરિયાઈ સર્વેલન્સ અને સર્વેક્ષણ ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કરે છે.
• DRDO એ 'નેવલ એન્ટી-શિપ મિસાઇલ-મીડિયમ રેન્જ' નું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કર્યું અને મલ્ટિ-લેયર્ડ બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું. તે વિવિધ હવાઈ અને દરિયાઈ જોખમોનો સામનો કરવાની ભારતની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.

ભારતના સંરક્ષણ પરિવર્તને સૈન્ય તૈયારી, ઉત્પાદન અને આંતરિક સુરક્ષા ક્ષેત્રે વધુ ઊંડાણપૂર્વકની ક્ષમતા નિર્માણ કરી છે.

2047 સુધી ભારતની સંરક્ષણ આકાંક્ષાને બળ આપવું

ભારતનું સંરક્ષણ પરિવર્તન વધુ આત્મનિર્ભરતા, તકનીકી ક્ષમતા અને વૈશ્વિક વિશ્વાસ તરફનો સ્પષ્ટ ફેરફાર પ્રતિબિંબિત કરે છે. મજબૂત સ્વદેશી ઉત્પાદન, સંશોધન અને વિકાસ, નવીનતા અને ઉદ્યોગની ભાગીદારી જમીન, હવાઈ અને દરિયાઈ ક્ષેત્રોમાં સંરક્ષણ ક્ષમતામાં વધારો કરી રહી છે. વધતી નિકાસ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી એક વિશ્વસનીય વૈશ્વિક સંરક્ષણ ભાગીદાર તરીકે ભારતની ભૂમિકાને મજબૂત કરી રહી છે. અદ્યતન ટેકનોલોજી અને સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં સતત રોકાણ સાથે, ભારત ભવિષ્યની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા અને 2047 સુધીમાં તકનીકી રીતે અદ્યતન સંરક્ષણ સત્તા તરીકે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા માટે જરૂરી ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

Ministry of Defence

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2273824&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248124&reg=3&lang=1
• https://ddpdashboard.gov.in/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210154&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2213690&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292330&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2295678&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2158574&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258934&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268099&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210154&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247343&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2281806&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2272374&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2158574&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288526&reg=48&lang=1&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288576&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2233776&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227772&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2264604&reg=48&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227775&lang=1&reg=3&utm_source

Ministry of Information and Broadcasting

• https://newsonair.gov.in/government-sets-target-of-3-lakh-crore-rupees-defence-production-by-2029/

Press Information Bureau

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222601&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2273854&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=156103&lang=3&reg=3&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=159313&lang=2&reg=48&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2275082&reg=3&lang=1

Click here for the pdf file

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2299491) आगंतुक पटल : 12