કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તેમજ પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી), ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે આજે જણાવ્યું હતું કે ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફર્મેશન સર્વિસીસ (INCOIS) ના તાજેતરના મૂલ્યાંકન અનુસાર મે 2026 દરમિયાન વિકસિત થયેલી અલ નીનો પરિસ્થિતિઓ, 70 થી 90 ટકાની આગાહી સંભાવનાઓ સાથે જૂન 2026 થી ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. આ મૂલ્યાંકન INCOIS ની સ્વદેશી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગ (AI/ML)-આધારિત અલ નીનો સધર્ન ઓસિલેશન (ENSO) અનુમાન પ્રણાલી અને ગ્લોબલ ઓશન ડેટા એસિમિલેશન સિસ્ટમ પર આધારિત છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જોકે અલ નીનો ઐતિહાસિક રીતે દેશના કેટલાક ભાગોમાં નબળા ભારતીય સમર મનસૂન વરસાદ સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે, પરંતુ તે ચોમાસાનું એકમાત્ર નિર્ણાયક પરિબળ નથી. ભારતીય ચોમાસું ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ (IOD), મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) અને પ્રાદેશિક સમુદ્ર-વાતાવરણીય આંતરક્રિયાઓ સહિત એકબીજા સાથે જોડાયેલા હવામાનના વિવિધ પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન દ્રષ્ટિકોણ અલ નીનોની નિરંતરતા તરફ નિર્દેશ કરે છે, પરંતુ ભારતીય ચોમાસા પર તેની આખરી અસર સંબંધિત સમુદ્ર-વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓના ઉત્ક્રાંતિ પર આધાર રાખશે, જેમાં ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ અને ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન પ્રવર્તમાન પવનની પેટર્નનો સમાવેશ થાય છે. તેથી, અદ્યતન અનુમાન પ્રણાલીઓ દ્વારા પરિસ્થિતિ પર સતત નિકટતાથી નજર રાખવામાં આવી રહી છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે વિકસિત થઈ રહેલું અલ નીનો અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી પર વાતાવરણીય પરિભ્રમણને પ્રભાવિત કરી શકે છે અને આ પ્રદેશોમાં સતત તાપમાન વધારાને કારણે મરીન હીટવેવ્સની શક્યતા વધારી શકે છે. આ ફેરફારો સમુદ્રી મિશ્રણ, પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા અને જૈવિક ઉત્પાદકતાને અસર કરી શકે છે, જેની અસર માછલીઓના વિતરણ અને દરિયાકાંઠાની દરિયાઈ નિવસનતંત્ર પર પડી શકે છે. મોજાં અને ઉછાળા (swell) ની પરિસ્થિતિઓમાં ફેરફારો નેવિગેશન, ઓફશોર કામગીરી અને દરિયાકાંઠાની પ્રવૃત્તિઓને પણ અસર કરી શકે છે.

સરકારની સજ્જતા પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે INCOIS એ વાવાઝોડાના ઉછાળા (storm surge), ઊંચા મોજાં, સ્વેલ સર્જ અને તીવ્ર પ્રવાહો માટે ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન ફોરકાસ્ટિંગ મોડેલો દ્વારા ઓશન સ્ટેટ ફોરકાસ્ટિંગ અને મરીન મલ્ટી-હેઝાર્ડ અર્લી વોર્નિંગ સેવાઓને સતત મજબૂત બનાવી છે. અદ્યતન ડેટા એસિમિલેશન સિસ્ટમ્સ સાથે સંકલિત ઓશન ગ્લાઇડર્સ, મુર્ડ બુયઝ (moored buoys), આર્ગો ફ્લોટ્સ (Argo floats), ટાઇડ ગેજ અને સેટેલાઇટ અવલોકનો ધરાવતા વિસ્તૃત મહાસાગર નિરીક્ષણ નેટવર્ક દ્વારા આગાહી ક્ષમતામાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકારે વીસચાર કલાક ઓપરેશનલ મોનિટરિંગ, એડવાઇઝરીના મલ્ટિ-પ્લેટફોર્મ પ્રસારણ અને અસર-આધારિત અનુમાનને મજબૂત બનાવ્યું છે, જ્યારે દરિયાકાંઠાના સમુદાયોમાં સજ્જતા અને સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવા માટે હિતધારકોના તાલીમ કાર્યક્રમો, મોક એક્સરસાઇઝ અને જાગૃતિ અભિયાનોનું આયોજન પણ કર્યું છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે વધુમાં માહિતી આપી હતી કે ડીપ ઓશન મિશન હેઠળ દરિયાઈ સંસાધનોના મેપિંગ માટે ચાલુ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ₹145.06 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. ભારતીય એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોનમાં સીમાઉન્ટ્સ (seamounts) ના જૈવવિવિધતા સર્વેક્ષણોનો વિસ્તાર કરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે હાઇડ્રોથર્મલ વેન્ટ્સ, ખનિજ-સમૃદ્ધ વિસ્તારો અને દરિયાઈ સંસાધનોની શોધખોળ માટે અદ્યતન ઓટોનોમસ અંડરવોટર વ્હીકલ્સ અને રિમોટલી ઓપરેટેડ વ્હીકલ્સ તૈનાત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે તમિલનાડુ સહિતના દરિયાકાંઠાના રાજ્યો માટે, INCOIS દસ દિવસ અગાઉથી મોજાં, પવન, સ્વેલ્સ, પ્રવાહો અને સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનના અનુમાન સાથે ઓશન સ્ટેટ ફોરકાસ્ટ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સજ્જતા અને દરિયાઈ સુરક્ષાને સમર્થન આપવા માટે રાજ્યના સત્તાધિકારીઓને ઊંચા મોજાં, સ્વેલ સર્જ અને તીવ્ર પ્રવાહ અંગેની એડવાઇઝરી નિયમિતપણે જારી કરવામાં આવે છે. કેન્દ્રે દરિયાકાંઠાની સ્થિતિસ્થાપકતા અને સમુદાયની સજ્જતા મજબૂત કરવા માટે રાજ્ય સરકારોના સહયોગથી ટાઇડ ગેજ સ્ટેશનો, કોસ્ટલ વેવ રાઇડર બુયઝ અને સુનામી સજ્જતા કાર્યક્રમો પણ સ્થાપિત કર્યા છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે સરકાર હવામાન અને સમુદ્રી અનુમાનોની સચોટતા સુધારવા માટે સ્વદેશી આગાહી ટેકનોલોજી, અદ્યતન મહાસાગર અવલોકનો અને વૈજ્ઞાનિક નિર્ણય-સહાયક પ્રણાલીઓમાં રોકાણ કરવાનું ચાલુ રાખશે, જેથી સરકારો, દરિયાકાંઠાના સમુદાયો, માછીમારો અને અન્ય હિતધારકો માટે સમયસર એડવાઇઝરી સક્ષમ બનાવી શકાય અને બદલાતી હવામાન વિવિધતા સામે ભારતની સ્થિતિસ્થાપકતા મજબૂત થઈ શકે.

SM/JY/JD