કેન્દ્ર સરકારે જોખમી મેન્યુઅલ સફાઈ પદ્ધતિઓને દૂર કરવા અને સમગ્ર દેશમાં મશીનીકૃત સફાઈ (મેકનાઇઝ્ડ સેનિટેશન) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના સતત પ્રયાસો દ્વારા સફાઈ કામદારોની સુરક્ષા, ગૌરવ અને સામાજિક-આર્થિક પુનર્વસનની ખાતરી કરવા માટેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો છે. નેશનલ એક્શન ફોર મેકનાઇઝ્ડ સેનિટેશન ઇકોસિસ્ટમ (NAMASTE - નમસ્તે) યોજના અને ઓળખવામાં આવેલા મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ માટેના પુનર્વસન પગલાં દ્વારા, સામાજિક ન્યાય અને આધિકારિકતા મંત્રાલય સુરક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ સફાઈ સેવાઓના ઉદ્દેશ્યને આગળ ધપાવવાની સાથે સાથે સફાઈ કામદારો માટે વ્યાવસાયિક સુરક્ષા, આજીવિકાની તકો અને સામાજિક સુરક્ષાને મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

આ માહિતી માનનીય સામાજિક ન્યાય અને આધિકારિકતા રાજ્ય મંત્રી રામદાસ આઠવલે દ્વારા શ્રી મલ્લિકાર્જુન ખડગેને એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

સરકારે માહિતી આપી હતી કે 2023 માં શરૂ કરાયેલ નેશનલ એક્શન ફોર મેકનાઇઝ્ડ સેનિટેશન ઇકોસિસ્ટમ (NAMASTE) ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કના કામદારો અને કચરો વીણનારાઓની સુરક્ષા અને કલ્યાણની ખાતરી કરવાની સાથે જોખમી મેન્યુઅલ સફાઈ પદ્ધતિઓને મશીનીકૃત ઉકેલોથી બદલવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. યોજનાના પ્રારંભથી અત્યાર સુધીમાં, સફાઈ કામદારો અને કચરો વીણનારાઓને 2,71,155 પર્સનલ પ્રોટેક્ટિવ ઇક્વિપમેન્ટ (PPE) કિટ્સનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. તેની સાથે સાથે, 1,023 સફાઈ કામદારોને મશીનીકૃત સફાઈ સાધનો ખરીદવા માટે મૂડી સહાય મળી છે, 20,293 લાભાર્થીઓએ વ્યાવસાયિક સુરક્ષા અને કૌશલ્ય વિકાસ તાલીમ મેળવી છે, અને 1,81,062 લાભાર્થીઓને આરોગ્ય વીમા હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે, જે સફાઈ કામદારો માટે વ્યાવસાયિક સુરક્ષા અને સામાજિક સુરક્ષાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવે છે.

સરકારે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, સફાઈ કર્મચારીઓનાં નેશનલ કમિશન અનુસાર, 1 જાન્યુઆરી 2021 થી 30 જૂન 2026 વચ્ચે જોખમી ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ કરતી વખતે 332 સફાઈ કામદારોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, 268 કિસ્સાઓમાં સંપૂર્ણ વળતર આપવામાં આવ્યું છે, જ્યારે 18 કિસ્સાઓમાં આંશિક વળતર પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી સફાઈ અને કચરા વ્યવસ્થાપન કામદારોને ઇજાઓ થયાના કોઈ અહેવાલો પ્રાપ્ત થયા નથી.

જવાબમાં ઓળખવામાં આવેલા મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સના પુનર્વસન પ્રત્યે સરકારના સતત પ્રયાસો પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. 2013 અને 2018 માં કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણોમાં સમગ્ર દેશમાં 58,098 મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. એક વખતની રોકડ સહાય (વન-ટાઇમ કેશ આસિસ્ટન્સ), કૌશલ્ય વિકાસ અને સ્વ-રોજગાર માટે નાણાકીય સહાય દ્વારા પુનર્વસન સહાય લંબાવવામાં આવી છે. તમામ ઓળખાયેલા લાભાર્થીઓને એક વખતની રોકડ સહાય મળી છે, જ્યારે 27,926 લાભાર્થીઓએ કૌશલ્ય વિકાસ તાલીમ મેળવી છે અને 2,803 લાભાર્થીઓએ સામાન્ય સ્વ-રોજગાર પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવા માટે મૂડી સબસિડી મેળવી છે, જે ટકાઉ આજીવિકાની તકોને સક્ષમ બનાવે છે.

કેન્દ્ર સરકારે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે સફાઈ કામદારો વ્યાપક સામાજિક સુરક્ષા, કૌશલ્ય વિકાસ અને આજીવિકા આધાર મેળવવાની સાથે સાથે સુરક્ષિત, ગૌરવપૂર્ણ અને મશીનીકૃત વાતાવરણમાં કામ કરવા માટે સક્ષમ બને તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તે પ્રતિબદ્ધ છે. નમસ્તે (NAMASTE) યોજના અને પુનર્વસન પહેલો હેઠળના સતત રોકાણો દ્વારા, સામાજિક ન્યાય અને આધિકારિકતા મંત્રાલય જોખમી મેન્યુઅલ સફાઈ પદ્ધતિઓને દૂર કરવા અને સમગ્ર દેશમાં સફાઈ કામદારો અને તેમના પરિવારોના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવા માટે કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

SM/IJ/JD