રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ યોજના (NeGP):

સામાન્ય સેવા વિતરણ આઉટલેટ્સ દ્વારા તમામ સરકારી સેવાઓ સામાન્ય વ્યક્તિને તેના વિસ્તારમાં સુલભ બનાવવા અને પરવડે તેવા ખર્ચે આવી સેવાઓની કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને વિશ્વસનીયતા સુનિશ્ચિત કરવાના વિઝન સાથે મે 2006માં સરકાર દ્વારા રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ યોજના (NeGP) ને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. NeGP હેઠળ રચાયેલ પાયાનું ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સમાવે છે:

• સ્ટેટ ડેટા સેન્ટર્સ (SDCs),
• સ્ટેટવાઇડ એરિયા નેટવર્ક્સ (SWANs),
• સ્ટેટ સર્વિસ ડિલિવરી ગેટવેઝ (SSDGs) અને
• કોમન સર્વિસીસ સેન્ટર્સ (CSCs).

NeGP ના પરિણામે પાસપોર્ટ, લેન્ડ રેકોર્ડ મેનેજમેન્ટ, ઈ-ઓફિસ, જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાનું કમ્પ્યુટરાઈઝેશન વગેરે જેવા મિશન મોડ પ્રોજેક્ટ્સ પણ શરૂ થયા.

ડિજિટલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ:

સરકારે જુલાઈ 2015માં ડિજિટલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ લોન્ચ કર્યો હતો, જેની હેઠળ રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ યોજના (NeGP) ને સમાવી લેવામાં આવી હતી. તેના મૂળમાં, આ કાર્યક્રમ ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા લક્ષ્યોને પ્રોત્સાહન આપે છે: ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવું, ડિજિટલ રીતે સરકારી સેવાઓ પૂરી પાડવી અને ડિજિટલ સાક્ષરતા તથા રોજગારી દ્વારા નાગરિકોને સશક્ત બનાવવું.

તાજેતરના AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ દરમિયાન, ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ મેક્રોને જણાવ્યું હતું કે ભારતે એવી પાયાની ડિજિટલ જાહેર માળખાકીય સુવિધા (DPI) ઊભી કરી છે, જેવી વિશ્વના અન્ય કોઈ દેશે બનાવી નથી.

મુખ્ય ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પહેલ:

ભારતે એક અનન્ય ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવ્યું છે જેણે આપણા લોકો માટે મોટા પાયે ડિજિટલ ઉકેલો સક્ષમ કર્યા છે.

આધાર:

• 1.44+ અબજથી વધુ આધાર નંબર જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
• આધાર-સંકળાયેલ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) દ્વારા, વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ (56 મંત્રાલયોની 318 યોજનાઓ) માંથી રોકડ લાભો સીધા લાભાર્થીઓના બેંક ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. આનાથી બહુવિધ દસ્તાવેજોની જરૂરિયાત દૂર થઈ છે અને નકલી કે બનાવટી લાભાર્થીઓ નાબૂદ થયા છે. દેશભરમાં DBT દ્વારા ₹ 52 લાખ કરોડથી વધુ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા છે.

યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI):

• UPI 55.49 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓ, 6.5 કરોડ વેપારીઓને સેવા આપે છે અને એક પ્લેટફોર્મ પર 731 બેંકોને જોડે છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવે છે.
• UPI ભારતના 85% ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ અને વૈશ્વિક રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના લગભગ 50% હિસ્સાને સંચાલિત કરે છે.

ડિજિલોકર (DigiLocker): આ પ્લેટફોર્મ પર 71.66 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ છે, જેમાં 2,822 ઓનબોર્ડેડ ઇશ્યુઅર્સ દ્વારા 936.03 કરોડથી વધુ દસ્તાવેજો જારી કરવામાં આવ્યા છે.

યુનિફાઇડ મોબાઇલ એપ્લિકેશન ફોર ન્યુ-એજ ગવર્નન્સ (UMANG): આ પ્લેટફોર્મ વ્યક્તિઓ માટે 2,575 સેવાઓ પ્રદાન કરે છે, જેમાં મધ્ય પ્રદેશ સરકાર દ્વારા સંકલિત 48 સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ઈ-સંજીવની (e-Sanjeevani) તમારા સ્માર્ટફોન પરથી સીધા જ ડૉકટરો અને તબીબી નિષ્ણાતો સુધી ઝડપી અને સરળ પહોંચની સુવિધા આપે છે. આ પ્લેટફોર્મે દેશભરમાં 48 કરોડથી વધુ દર્દીઓને સેવા આપી છે.

મેરીપહેચાન/નેશનલ સિંગલ સાઇન-ઓન (NSSO) એ યુઝર પ્રમાણીકરણ સેવા છે જેમાં ઓળખપત્રોનો એક જ સેટ બહુવિધ ઓનલાઇન એપ્લિકેશન્સ અથવા સેવાઓ સુધી પહોંચ પ્રદાન કરી શકે છે. હાલમાં, વિવિધ મંત્રાલયો/રાજ્યોની 17,540 સેવાઓ NSSO સાથે સંકલિત કરવામાં આવી છે.

કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) દ્વારા સેવાઓનું સહાયક વિતરણ:

CSC યોજના, સપ્ટેમ્બર 2006માં મંજૂર કરાયેલ NeGP નો એક વ્યૂહાત્મક આધારસ્તંભ છે, જે દેશની લગભગ 2.5 લાખ ગ્રામ પંચાયતોમાંથી પ્રત્યેકમાં ઓછામાં ઓછું એક CSC સ્થાપિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ડિજિટલ ઈન્ડિયા હેઠળ ઓગસ્ટ 2015માં CSC 2.0 તરીકે પુનર્ગઠિત કરવામાં આવી હતી.

CSCs ગવર્નમેન્ટ-ટુ-સિટીઝન (G2C), બિઝનેસ-ટુ-સિટીઝન (B2C), નાણાકીય, શૈક્ષણિક, આરોગ્યસંભાળ, ઉપયોગિતા, કૃષિ અને અન્ય ડિજિટલ સેવાઓની વિશાળ શ્રેણી પૂરી પાડે છે. CSC નેટવર્ક દ્વારા 800થી વધુ ડિજિટલ સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે, જેનાથી દર વર્ષે કરોડો નાગરિકોને લાભ થાય છે.

CSCs ની રાજ્યવાર (મધ્ય પ્રદેશ સહિત) અને જિલ્લાવાર (સતના સહિત) યાદી www.csc.gov.in પર જોઈ શકાય છે. કુલ કાર્યરત CSCs નીચે મુજબ છે:

• 2,56,743 ગ્રામ પંચાયતોને CSCs દ્વારા આવરી લેવામાં આવી છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, CSC નેટવર્ક દ્વારા કુલ 4854.03 લાખ વ્યવહારો કરવામાં આવ્યા હતા જ્યારે 2014-15 દરમિયાન કુલ 457.29 લાખ વ્યવહારો કરવામાં આવ્યા હતા, જે CSC નેટવર્ક દ્વારા મેળવેલ નાગરિક-કેન્દ્રિત સેવાઓના સ્કેલને દર્શાવે છે.
• રાજ્યવાર વ્યવહારોની વિગતો પરિશિષ્ટ-I માં જોડવામાં આવી છે જ્યારે સતના જિલ્લા સહિત મધ્ય પ્રદેશ માટે જિલ્લાવાર વ્યવહારોની વિગતો પરિશિષ્ટ-II માં જોડવામાં આવી છે.

ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ મિશન મોડ પ્રોજેક્ટ (MMP): ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ MMP એ જિલ્લા સ્તરે પ્રમાણપત્રો (આવક, જાતિ, રહેઠાણ, જન્મ અને મરણ), પેન્શન, મહેસૂલ સેવાઓ અને લાયસન્સ જેવી વધુ માત્રામાં વપરાતી નાગરિક-કેન્દ્રિત સેવાઓનું ઇલેક્ટ્રોનિક વિતરણ સક્ષમ કર્યું છે. તમામ 36 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં લગભગ 2,000 ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ/ઈ-ગવર્નમેન્ટ સેવાઓ ડિજિલોકર અને ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ પ્લેટફોર્મ સાથે સંકલિત કરવામાં આવી છે, જે નાગરિકો માટે ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં પહોંચ સક્ષમ બનાવે છે.

ડિસ્ટ્રિક્ટ ઈ-ગવર્નન્સ સોસાયટીઓ (DeGS): DeGS એ સંબંધિત રાજ્ય સરકારો અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રો હેઠળ નોંધાયેલી સોસાયટીઓ છે. તે ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ, CSC અને અન્ય ઈ-ગવર્નન્સ/ડિજિટલ ઈન્ડિયા પહેલોના અમલીકરણ અને મોનિટરિંગ માટે જિલ્લા સેવા વિતરણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પ્રારંભ, ક્ષમતા નિર્માણ, અને જિલ્લા કક્ષાના વિભાગો તથા હિતધારકો વચ્ચે સંકલન સહિત જિલ્લા સ્તરે અને સબ-ડિસ્ટ્રિક્ટ સ્તરે નોડલ સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા તરીકે કામ કરે છે.

ડિજિટલ પહેલોનું મૂલ્યાંકન:

• સરકારે સમયાંતરે સામયિક મોનિટરિંગ, હિતધારકોના સલાહ-સૂચન અને સ્વતંત્ર થર્ડ-પાર્ટી મૂલ્યાંકન દ્વારા ડિજિટલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમ હેઠળ ઈ-ગવર્નન્સ પહેલોનું મૂલ્યાંકન અને પ્રભાવ અભ્યાસ હાથ ધર્યો છે.
• 2025માં, ડિજિટલ અપનાવવાની પ્રક્રિયા અને તેની વિકસતી અસરનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે "ડિજિટલ ઈન્ડિયા પ્રોગ્રામ: સિટીઝન ફીડબેક એન્ડ એક્શનેબલ ઇનસાઇટ્સ" શીર્ષક હેઠળ એક સર્વે-આધારિત અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 90% ઉત્તરદાતાઓ ડિજિટલ સેવાઓ, ખાસ કરીને આધાર, UPI/BHIM, ડિજિલોકર, રાશન કાર્ડ સેવાઓ અને અન્ય ડિજિટલ સેવાઓથી વાકેફ હતા અને તેમણે તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. વધુમાં, 71% એ મહિનામાં ઓછામાં ઓછું એકવાર ડિજિટલ ઈન્ડિયા સેવાઓ મેળવી હતી, જેમાંથી 77% એ સમય જતાં વધેલા ઉપયોગની જાણ કરી હતી. આ ઉપરાંત, 88% ઉત્તરદાતાઓએ ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જેમ કે આધાર અને UPI, અને તેની વધતી વૈશ્વિક માન્યતા પર ગર્વ વ્યક્ત કર્યો હતો.
• ઇલેક્ટ્રોનિક ગવર્નન્સ યોજનાનું થર્ડ-પાર્ટી મૂલ્યાંકન નવેમ્બર, 2025માં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (IIPA), દિલ્હી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. અભ્યાસમાં હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યું છે કે ડિજિટલ ઈન્ડિયા કાર્યક્રમે માહિતી સુધી પહોંચ સુધારવા અને સરકારી સેવાઓને એકીકૃત કરવા ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને નાગરિક સેવા વિતરણમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. તેણે પારદર્શિતા વધારી છે, સેવા વિતરણના સમયમાં ઘટાડો કર્યો છે, પેપરલેસ અને ફેસલેસ ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, ડિજિટલ સમાવેશનો વિસ્તાર કર્યો છે, અને સુધારેલા સામાજિક અને આર્થિક પરિણામો દ્વારા નાગરિકોને સશક્ત બનાવ્યા છે.

વધુમાં, કોમન સર્વિસીસ સેન્ટર્સ (CSCs) ની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે નીચે મુજબનું મૂલ્યાંકન પણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું:

• કોમન સર્વિસીસ સેન્ટર્સ (CSC) સ્કીમ (CSC 1.0) નું સ્વતંત્ર અસર મૂલ્યાંકન સેન્ટર ફોર ઇનોવેશન ઇન પબ્લિક સિસ્ટમ્સ (CIPS), હૈદરાબાદ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. CSC 1.0 ના મૂલ્યાંકન અભ્યાસ પરથી સ્પષ્ટ થયું છે કે CSC પહેલ વ્યાવહારિકતા અને લાંબા ગાળાના ટકાઉપણા માટે નોંધપાત્ર ક્ષમતા ધરાવે છે. CSC યોજના ખરેખર માત્ર નાગરિક સેવાઓના કાર્યક્ષમ અને અસરકારક વિતરણ માટે જ નહીં પરંતુ ગ્રામીણ વસ્તીમાં ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને સામાજિક-આર્થિક વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિને વેગ આપવા માટેનું એક શક્તિશાળી માધ્યમ છે.
• CSC 2.0 નું મધ્યકાલીન પ્રભાવ મૂલ્યાંકન ઇન્ડિયન સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ (ISB), હૈદરાબાદ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલમાં વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે કે CSCs એ નાગરિકોનું મુસાફરીનું અંતર 27.25 કિમી, મુસાફરીનો સમય 40.43 મિનિટ, રાહ જોવાનો સમય 69.45 મિનિટ, મુસાફરીનો ખર્ચ ₹52.12, અને વ્યવહાર દીઠ વેતનની ખોટ ₹179.44 ઘટાડી છે.
• એકેડેમી ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ (AMS) દ્વારા અંતિમ-કાલીન પ્રભાવ મૂલ્યાંકન (End-Term Impact Assessment) કરવામાં આવ્યું હતું. મૂલ્યાંકનમાં જણાવાયું છે કે 98% લાભાર્થીઓ CSCs દ્વારા જરૂરી સેવાઓ મેળવવામાં સક્ષમ હતા, 93% એ તેમના જીવન પર સકારાત્મક અસર અનુભવી હતી અને 95% એ CSCs દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ પ્રત્યે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો.

સરકારે છેલ્લા માઈલના ડિજિટલ સેવા વિતરણ કેન્દ્રો તરીકે CSCsને વધુ મજબૂત કરવા માટે વિવિધ પગલાં લીધાં છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• BharatNet દ્વારા ગ્રામ પંચાયતો અને ગ્રામીણ સંસ્થાઓમાં બ્રોડબેન્ડ કનેક્ટિવિટીનો વિસ્તાર થયો. જૂન 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં ભારતનેટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ કુલ 2.21 લાખ ગ્રામ પંચાયતો (GPs) ને સેવા-સજ્જ બનાવવામાં આવી છે.
• CSCs દ્વારા નાગરિક-કેન્દ્રિત ડિજિટલ સેવાઓના પોર્ટફોલિયોનો વિસ્તાર.
• CSC ઈ-ગવર્નન્સ સર્વિસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ દ્વારા CSC કામગીરીના ડેટા-સંચાલિત મોનિટરિંગ અને વિશ્લેષણ માટે SPECTA પ્લેટફોર્મમાં AI-આધારિત સેગ્મેન્ટેશન મોડ્યુલ વિકસાવવામાં અને અમલમાં મૂકાયું છે. આ મોડ્યુલ વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર્સ (VLEs) ને સેવા વિતરણ અને વ્યવહાર પેટર્નના આધારે રેન્ક આપવા અને CSC સેવાઓને યોગ્ય વ્યવસાયિક વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), મશીન લર્નિંગ (ML) અને લાર્જ લેંગ્વેજ મોડેલ્સ (LLMs) નો ઉપયોગ કરે છે.
• VLE ટકાઉપણું અને નાગરિક-કેન્દ્રિત સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવા માટે CSC પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ, VLE પસંદગી તેમજ CSC પોર્ટલ સાથે રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની ઈ-ડિસ્ટ્રિક્ટ સેવાઓના એકીકરણમાં રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો અને ડિસ્ટ્રિક્ટ ઈ-ગવર્નન્સ સોસાયટીઓ (DeGS) ની ભાગીદારીને મજબૂત કરવા અંગે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો/મુખ્ય પ્રશાસકોને પણ વિનંતી કરવામાં આવી છે.
• ડિજિટલ સેવા પોર્ટલને વધારવું, ડિજિટલ સેવા પોર્ટલ સાથે વધારાની કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સરકારની સેવાઓનું એકીકરણ કરવાની સાથે વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર્સ (VLEs)નું ક્ષમતા નિર્માણ અને કૌશલ્ય વિકાસ.
• સેવા વિતરણ વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો સાથે નજીકના સંકલનમાં કામ કરવું.

પરિશિષ્ટ-I

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન CSC ઈકોસિસ્ટમ (પોર્ટલ + નોન-પોર્ટલ) દ્વારા વ્યવહારોની રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વાર સ્થિતિ

પરિશિષ્ટ-II

મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં જિલ્લા વાર વ્યવહાર

આ માહિતી કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે 29.07.2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરી હતી.

SM/BS/JD