લોકશાહી જાગૃતિ અને સંસદીય શિક્ષણને મજબૂત બનાવવા માટે, સંસદીય બાબતોનું મંત્રાલય ત્રણ શ્રેણીઓ હેઠળ યુવા સંસદ કાર્યક્રમનું આયોજન કરે છે.

1. સ્પર્ધા-આધારિત યુવા સંસદ કાર્યક્રમ - સંસદીય બાબતોનું મંત્રાલય સંબંધિત હિતધારક સંગઠનો સાથે સંકલનમાં શાળાઓ, કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓના વિદ્યાર્થીઓ માટે નીચેની યુવા સંસદ સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરે છે:

• દિલ્હી સરકારના શિક્ષણ નિયામક મંડળ અને નવી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલના શિક્ષણ વિભાગ હેઠળની શાળાઓ માટે યુવા સંસદ સ્પર્ધા;
• કેન્દ્રીય વિદ્યાલયો માટે રાષ્ટ્રીય યુવા સંસદ સ્પર્ધા;
• જવાહર નવોદય વિદ્યાલયો માટે રાષ્ટ્રીય યુવા સંસદ સ્પર્ધા;
• યુનિવર્સિટીઓ/કોલેજો માટે રાષ્ટ્રીય યુવા સંસદ સ્પર્ધા; અને
• એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળાઓ માટે રાષ્ટ્રીય યુવા સંસદ સ્પર્ધા

2. ભાગીદારી-આધારિત યુવા સંસદ કાર્યક્રમ - મંત્રાલયના યુવા સંસદ કાર્યક્રમની પહોંચ દેશના અત્યાર સુધી અસ્પૃશ્ય વર્ગો અને દૂરના વિસ્તારો સુધી વધારવા માટે મંત્રાલયે નેશનલ યુથ પાર્લામેન્ટ સ્કીમ (NYPS)નું વેબ-પોર્ટલ શરૂ કર્યું છે. આ કાર્યક્રમ સ્વૈચ્છિક સ્વરૂપનો છે અને NYPS 2.0 દ્વારા લિંગ, જ્ઞાતિ, પંથ, ધર્મ, વંશ, પ્રદેશ કે સ્થાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના દેશભરના તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લો છે. સહભાગીઓ નિર્ધારિત માર્ગદર્શિકા મુજબ સંસ્થા/જૂથ ભાગીદારી શ્રેણીઓ હેઠળ યુવા સંસદની બેઠકોનું આયોજન કરી શકે છે અથવા વ્યક્તિગત ભાગીદારી શ્રેણી હેઠળ ઓનલાઈન ક્વિઝમાં ભાગ લઈ શકે છે. સફળ ભાગીદારી પછી, NYPS હેલ્પડેસ્ક દ્વારા પ્રમાણપત્રો જનરેટ કરવામાં આવે છે. આજદિન સુધીમાં વેબ પોર્ટલ આધારિત NYPSમાં અંદાજે 1.7 લાખ વિદ્યાર્થીઓ/નાગરિકોએ ભાગ લીધો છે.
3. યુવા સંસદ સ્પર્ધાઓના આયોજન માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નાણાકીય સહાય - સંસદીય બાબતોનું મંત્રાલય દાવાઓની રજૂઆત અને નિર્ધારિત વાર્ષિક મર્યાદાઓને આધીન રહીને થયેલા વાસ્તવિક ખર્ચની ભરપાઈ કરીને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને યુવા સંસદ સ્પર્ધાઓના આયોજન માટે નાણાકીય સહાય પણ પૂરી પાડે છે. ભરપાઈની મહત્તમ મર્યાદા 100 સુધીના સભ્યો ધરાવતી ધારાસભાઓ માટે ₹3 લાખ, 101–200 સભ્યો ધરાવતી ધારાસભાઓ માટે ₹4 લાખ, 200થી વધુ સભ્યો ધરાવતી ધારાસભાઓ માટે ₹5 લાખ અને ધારાસભા ન ધરાવતા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ₹2 લાખ છે.

મંત્રાલય સંસદીય જાગૃતિ માટે સ્વતંત્ર પ્રવૃત્તિ તરીકે ઓરિએન્ટેશન કે તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરતું નથી. જોકે, પોઇન્ટ (1) માં ઉલ્લેખિત દરેક યુવા સંસદ સ્પર્ધા શરૂ થાય તે પહેલાં, ભાગ લેતી સંસ્થાઓના આચાર્યો, પ્રભારી શિક્ષકો અને સંયોજકો (કોઓર્ડિનેટર્સ) માટે યુવા સંસદ બેઠક યોજવા માટેની પ્રક્રિયાઓ અને પદ્ધતિથી પરિચિત થવા માટે એક ઓરિએન્ટેશન કોર્ષનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ ઓરિએન્ટેશન કોર્ષમાં હાજરી આપવા માટે ભાગ લેતી સંસ્થાઓને કોઈ નાણાકીય સહાય આપવામાં આવતી નથી. 1 એપ્રિલ 2025 થી 31 માર્ચ 2026 ના સમયગાળા દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવેલા ઓરિએન્ટેશન કોર્ષની વિગતો નીચે મુજબ છે-

આ માહિતી કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) અને સંસદીય બાબતોના રાજ્ય મંત્રી શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે આજે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/JD