ભારતીય રેલવેમાં સુરક્ષાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. વિતેલા વર્ષોમાં લેવાયેલા વિવિધ સુરક્ષા પગલાંના પરિણામે, અકસ્માતોની સંખ્યામાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે.

પરિણામી ટ્રેન અકસ્માતોની સંખ્યામાં નીચે કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા મુજબ ઘટાડો થયો છે:-

ટ્રેન કામગીરીમાં સુરક્ષામાં સુધારા દર્શાવતો બીજો મહત્વનો સૂચકાંક પરિણામી અકસ્માત સૂચકાંક છે, જેની વિગતો નીચે મુજબ છે:-

પરિણામી અકસ્માત સૂચકાંક:-

આ સૂચકાંક તમામ ટ્રેનોના કુલ રનિંગ કિલોમીટરના ગુણોત્તર તરીકે પરિણામી અકસ્માતોની સંખ્યા માપે છે.

અકસ્માત સૂચકાંક = પરિણામી અકસ્માતોની સંખ્યા / ટ્રેનોની સંખ્યા X મિલિયન કિલોમીટર

ટ્રેન કામગીરીમાં સુરક્ષા વધારવા માટે લેવાયેલા વિવિધ સુરક્ષા પગલાં નીચે મુજબ છે:-

1. ભારતીય રેલવે પર, સુરક્ષા સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પરનો ખર્ચ વર્ષોથી નીચે મુજબ વધ્યો છે:-

2. માનવ ભૂલને કારણે થતા અકસ્માતો ઘટાડવા માટે 30.06.2026 સુધીમાં 6,671 સ્ટેશનો પર પોઇન્ટ્સ અને સિગ્નલોના સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ ઓપરેશન સાથે ઇલેક્ટ્રિકલ/ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ્સ પૂરી પાડવામાં આવી છે.
3. એલસી (LC) ગેટ પર સુરક્ષા વધારવા માટે 30.06.2026 સુધીમાં 10,395 લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ્સ પર લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ્સનું ઇન્ટરલોકિંગ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
4. ઇલેક્ટ્રિકલ માધ્યમો દ્વારા ટ્રેક વ્યવસાયની ચકાસણી કરીને સુરક્ષા વધારવા માટે સ્ટેશનોનું સંપૂર્ણ ટ્રેક સરકિટિંગ 30.06.2026 સુધીમાં 6,671 સ્ટેશનો પર પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
5. સિગ્નલિંગની સુરક્ષાને લગતા મુદ્દાઓ પર વિગતવાર સૂચનાઓ, જેમ કે ફરજિયાત કરસ્પોન્ડન્સ ચેક, આલ્ટરેશન વર્ક પ્રોટોકોલ, કમ્પ્લીશન ડ્રોઇંગ તૈયાર કરવું વગેરે જારી કરવામાં આવી છે.
6. પ્રોટોકોલ મુજબ એસ એન્ડ ટી (S&T) સાધનો માટે ડિસ્કનેક્શન અને રિકનેક્શનની સિસ્ટમ પર પુનઃ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
7. લોકો પાયલટોની સતર્કતા સુધારવા માટે તમામ લોકોમોટિવ્સ વિજિલન્સ કંટ્રોલ ડિવાઇસ (VCD) થી સજ્જ છે.
8. ઝાકળવાળા વાતાવરણને કારણે દૃશ્યતા ઓછી હોય ત્યારે ક્રૂને આગળના સિગ્નલ વિશે સતર્ક કરવા માટે ઇલેક્ટ્રિફાઇડ વિસ્તારોમાં સિગ્નલ પહેલાંના બે OHE માસ્ટ પર સ્થિત માસ્ટ પર રેટ્રો-રિફ્લેક્ટિવ સિગ્મા બોર્ડ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.
9. ઝાકળથી પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં લોકો પાયલટોને જીપીએસ (GPS) આધારિત ફોગ સેફ્ટી ડિવાઇસ (FSD) પૂરું પાડવામાં આવે છે જે લોકો પાયલટોને સિગ્નલ, લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ્સ વગેરે જેવા નજીક આવતા લેન્ડમાર્ક્સનું અંતર જાણવા સક્ષમ બનાવે છે.
10. પ્રાથમિક ટ્રેક નવીનીકરણ હાથ ધરતી વખતે 60 કિગ્રા, 90 અલ્ટીમેટ ટેન્સિલ સ્ટ્રેન્થ (UTS) રેલ, ઇલાસ્ટિક ફાસ્ટેનિંગ સાથે પ્રિસ્ટ્રેસ્ડ કોંક્રિટ સ્લીપર (PSC) સામાન્ય/પહોળા બેઝ સ્લીપર્સ, PSC સ્લીપર્સ પર ફેન આકારના લેઆઉટ ટર્નઆઉટ, ગર્ડર બ્રિજ પર સ્ટીલ ચેનલ/H-બીમ સ્લીપર્સ ધરાવતું આધુનિક ટ્રેક માળખું વપરાય છે.
11. માનવ ભૂલો ઘટાડવા માટે PQRS, TRT, T-28 વગેરે જેવી ટ્રેક મશીનોના ઉપયોગ દ્વારા ટ્રેક નાખવાની પ્રવૃત્તિનું યાંત્રિકીકરણ.
12. રેલ નવીનીકરણની પ્રગતિ વધારવા અને સાંધાના વેલ્ડીંગને ટાળવા માટે 130 મીટર / 260 મીટર લાંબી રેલ પેનલ્સના પુરવઠાને મહત્તમ બનાવવો, જેથી સુરક્ષામાં સુધારો થાય.
13. ખામીઓ શોધવા અને ક્ષતિગ્રસ્ત રેલને સમયસર દૂર કરવા માટે રેલનું અલ્ટ્રાસોનિક ફ્લો ડિટેક્શન (USFD) ટેસ્ટિંગ.
14. લાંબી રેલ નાખવી, એલ્યુમિનો થર્મિક વેલ્ડીંગનો ઉપયોગ ઘટાડવો અને રેલ માટે વધુ સારી વેલ્ડીંગ ટેકનોલોજી એટલે કે ફ્લેશ બટ વેલ્ડીંગ અપનાવવી.
15. ઓએમએસ (OMS - ઓસિલેશન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ) અને ટીઆરસી (TRC - ટ્રેક રેકોર્ડિંગ કાર્સ) દ્વારા ટ્રેકના ભૌમિતિક માળખાનું નિરીક્ષણ.
16. વેલ્ડ/રેલ ફ્રેક્ચર શોધવા માટે રેલવે ટ્રેકનું પેટ્રોલિંગ.
17. ટર્નઆઉટ નવીનીકરણ કાર્યોમાં થિક વેબ સ્વિચ અને વેલ્ડેબલ CMS ક્રોસિંગનો ઉપયોગ.
18. સુરક્ષિત પદ્ધતિઓના પાલન માટે સ્ટાફનું નિરીક્ષણ કરવા અને શિક્ષણ આપવા માટે નિયમિત અંતરાલે નિરીક્ષણ હાથ ધરવામાં આવે છે.
19. તર્કસંગત જાળવણી આવશ્યકતા નક્કી કરવા અને ઇનપુટ્સને શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે ટ્રેક અસ્કયામતોની વેબ આધારિત ઓનલાઇન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ એટલે કે ટ્રેક ડેટાબેઝ અને ડિસિસન સપોર્ટ સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવી છે.
20. ટ્રેકની સુરક્ષાને લગતા મુદ્દાઓ પર વિગતવાર સૂચનાઓ, જેમ કે ઇન્ટિગ્રેટેડ બ્લોક, કોરિડોર બ્લોક, વર્કસાઇટ સુરક્ષા, ચોમાસાની સાવચેતીઓ વગેરે જારી કરવામાં આવી છે.
21. સુરક્ષિત ટ્રેન કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે રેલવે અસ્કયામતો (કોચ અને વેગન) ની નિવારક જાળવણી હાથ ધરવામાં આવે છે.
22. પરંપરાગત ICF ડિઝાઇનના કોચને બદલે LHB ડિઝાઇનના કોચ મૂકવામાં આવી રહ્યા છે.
23. બ્રોડ ગેજ (BG) રૂટ પરના તમામ માનવરહિત લેવલ ક્રોસિંગ (UMLCs) જાન્યુઆરી 2019 સુધીમાં દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
24. રેલવે પુલોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરીને તેમની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. આ નિરીક્ષણો દરમિયાન આંકવામાં આવેલી પરિસ્થિતિઓના આધારે પુલોના સમારકામ/પુનર્વસનની જરૂરિયાત હાથ ધરવામાં આવે છે.
25. ભારતીય રેલવેએ તમામ કોચમાં વ્યાપક મુસાફરોની જાણકારી માટે વૈધાનિક "ફાયર નોટિસ" દર્શાવી છે. આગને રોકવા માટે શું કરવું અને શું ન કરવું તે અંગે મુસાફરોને શિક્ષિત અને સતર્ક કરવા માટે દરેક કોચમાં ફાયર પોસ્ટર્સ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. જેમાં કોઈ જ્વલનશીલ પદાર્થ, વિસ્ફોટકો ન લઈ જવા, કોચની અંદર ધૂમ્રપાન પર પ્રતિબંધ, દંડ વગેરે અંગેના સંદેશાઓનો સમાવેશ થાય છે.
26. ઉત્પાદન એકમો નવા ઉત્પાદિત પાવર કાર અને પેન્ટ્રી કારમાં ફાયર ડિટેક્શન એન્ડ સપ્રેસન સિસ્ટમ, નવા ઉત્પાદિત કોચમાં ફાયર એન્ડ સ્મોક ડિટેક્શન સિસ્ટમ પૂરી પાડી રહ્યા છે. ઝોનલ રેલવે દ્વારા તબક્કાવાર રીતે હાલના કોચમાં આનું ઉત્તરોત્તર ફિટિંગ પણ ચાલી રહ્યું છે.
27. સ્ટાફનું નિયમિત કાઉન્સેલિંગ અને ટ્રેનિંગ હાથ ધરવામાં આવે છે.
28. તારીખ 30.11.2023 ના ગેઝેટ નોટિફિકેશન દ્વારા ભારતીય રેલવે (ઓપન લાઇન્સ) જનરલ રૂલ્સમાં 'રોલિંગ બ્લોક' નો ખ્યાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અસ્કયામતોની સંકલિત જાળવણી/સમારકામ/બદલાવનું કામ રોલિંગના આધારે 52 અઠવાડિયા અગાઉથી આયોજન કરવામાં આવે છે અને પ્લાન મુજબ અમલમાં મુકવામાં આવે છે.

રેલવે દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા વધુ સારી જાળવણી અભ્યાસો, ટેકનોલોજીકલ સુધારા, બહેતર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોલિંગ સ્ટોક વગેરે સંબંધિત સુરક્ષા લક્ષી કાર્યોની વિગતો નીચે મુજબ કોષ્ટકમાં આપેલ છે:-

કવચનો અમલ

1. કવચ એ સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલી ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન (ATP) સિસ્ટમ છે. કવચ એ અત્યંત ટેકનોલોજી સઘન સિસ્ટમ છે, જેને ઉચ્ચતમ કક્ષાના સેફ્ટી સર્ટિફિકેશન (SIL-4) ની જરૂર પડે છે.
2. કવચ જો લોકો પાયલટ તેમ કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો આપમેળે બ્રેક લગાવીને નિર્દિષ્ટ સ્પીડ મર્યાદામાં ટ્રેન ચલાવવામાં લોકો પાયલટને મદદ કરે છે અને ખરાબ હવામાન દરમિયાન ટ્રેનોને સુરક્ષિત રીતે ચલાવવામાં પણ મદદ કરે છે.
3. પેસેન્જર ટ્રેનો પર પ્રથમ ફિલ્ડ ટ્રાયલ ફેબ્રુઆરી 2016 માં શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા. મેળવેલા અનુભવ અને ઇન્ડિપેન્ડન્ટ સેફ્ટી એસેસર (ISA) દ્વારા સિસ્ટમના સ્વતંત્ર સુરક્ષા મૂલ્યાંકનના આધારે, કવચ સંસ્કરણ 3.2 ના પુરવઠા માટે 2018-19 માં ત્રણ ફર્મોને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
4. કવચને જુલાઈ, 2020 માં નેશનલ ATP સિસ્ટમ તરીકે અપનાવવામાં આવ્યું હતું.
5. કવચ સિસ્ટમના અમલીકરણમાં નીચેની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે:

અ. દરેક સ્ટેશન, બ્લોક વિભાગ પર સ્ટેશન કવચની સ્થાપના.

બ. સમગ્ર ટ્રેકની લંબાઈ પર RFID ટેગ્સ સ્થાપિત કરવા.

ક. સમગ્ર વિભાગમાં ટેલિકોમ ટાવર્સ સ્થાપિત કરવા.

ડ. ટ્રેકની સાથે ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ પાથરવી.

ઇ. ભારતીય રેલવે પર દોડતા દરેક લોકોમોટિવ પર લોકો કવચની જોગવાઈ.

6. સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવે પર 1,465 RKm પર કવચ વર્ઝન 3.2 ના અમલીકરણ અને મેળવેલા અનુભવના આધારે, વધુ સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા. અંતે, કવચ સ્પેસિફિકેશન વર્ઝન 4.0 ને RDSO દ્વારા 16.07.2024 ના રોજ મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું.
7. કવચ વર્ઝન 4.0 વિવિધ રેલવે નેટવર્ક માટે જરૂરી તમામ મુખ્ય સુવિધાઓને આવરી લે છે. ભારતીય રેલવે માટે સુરક્ષા ક્ષેત્રે આ એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે. ટૂંકા સમયગાળામાં, ભારતીય રેલવેએ ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ વિકસાવી છે, તેનું પરીક્ષણ કર્યું છે અને તેને સ્થાપિત કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
8. વર્ઝન 4.0 માં મુખ્ય સુધારાઓમાં વધેલી લોકેશન ચોકસાઈ, મોટા યાર્ડ્સમાં સિગ્નલ એસ્પેક્ટ્સની સુધારેલી માહિતી, OFC પર સ્ટેશનથી સ્ટેશન કવચ ઇન્ટરફેસ અને હાલની ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ સાથે સીધું ઇન્ટરફેસ શામેલ છે. આ સુધારાઓ સાથે, કવચ વર્ઝન 4.0 ભારતીય રેલવે પર મોટા પાયે લાગુ કરવાનું આયોજન છે.
9. વ્યાપક અને વિગતવાર ટ્રાયલ્સ પછી, કવચ વર્ઝન 4.0 ને 20.07.26 ના રોજ 2,569 રૂટ કિલોમીટર પર સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે, જે નીચે મુજબના ઉચ્ચ ઘનતા ધરાવતા દિલ્હી-મુંબઈ અને દિલ્હી-હાવડા રૂટને આવરી લે છે:

10. આ ઉપરાંત, દક્ષિણ રેલવેમાંથી પસાર થતા વિભાગો (ગુડુર – ચેન્નઈ સેન્ટ્રલ – અરાકોણમ – રેણિગુંટા, અરાકોણમ – જોલારપેટ્ટાઈ, શોરાનુર – એર્નાકુલમ વિભાગો) સહિત ભારતીય રેલવેના તમામ GQ, GD, HDN અને ઓળખાયેલા વિભાગોને આવરી લેતા 21,858 RKM પર ટ્રેક સાઇડ કવચ અમલીકરણ કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.
11. ભારતીય રેલવેના વિભાગો પર કવચની મુખ્ય બાબતોની કુલ પ્રગતિ નીચે મુજબ છે:-

12. આ ઉપરાંત, 7,327 લોકોમોટિવ્સ અને 1,200 EMU/MEMU માં કવચ સ્થાપિત કરવાનું કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.
13. તમામ સંબંધિત અધિકારીઓને તાલીમ આપવા માટે ભારતીય રેલવેની સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ખાતે કવચ પર વિશિષ્ટ તાલીમ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવી રહ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં 94,000 થી વધુ ટેકનિશિયનો, ઓપરેટરો અને એન્જિનિયરોને કવચ ટેકનોલોજી અંગે તાલીમ આપવામાં આવી છે. આમાં લગભગ 57,000 લોકો પાયલટ અને આસિસ્ટન્ટ લોકો પાયલટનો સમાવેશ થાય છે. IRISET ના સહયોગથી કોર્સ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.
14. જૂન '26 સુધીમાં કવચના કામો પર અત્યાર સુધીમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી ગ્રાન્ટ રૂ. 3,874 કરોડ છે. વર્ષ 2026-27 દરમિયાન ફંડની ફાળવણી રૂ. 2,066 કરોડ છે. સમગ્ર દેશમાં કવચનું કામ ઝડપી ગતિએ ચાલી રહ્યું છે. કામની પ્રગતિ મુજબ જરૂરી ભંડોળ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપી હતી.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com