આજે, દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે યોજાયેલા વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 48મા સત્રમાં લેવાયેલા એક નોંધપાત્ર નિર્ણયમાં, 2025-26 ચક્ર માટે ભારતનું સત્તાવાર નામાંકન, "સારનાથનું પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ" યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદીમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે, જે આ માન્યતા પ્રાપ્ત કરનારી ભારતની 45મી વિરાસત બની છે. આ વૈશ્વિક પ્રશંસા ભારતની અવિરત સાંસ્કૃતિક વિરાસતની ઉજવણી કરે છે, જે સ્થાપત્યની તેજસ્વિતા, પ્રાદેશિક ઓળખ અને ઐતિહાસિક સાતત્યની તેની વિવિધ પરંપરાઓને પ્રદર્શિત કરે છે.

માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી, માનનીય કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રી શ્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત તેમજ ઉત્તર પ્રદેશના માનનીય મુખ્યમંત્રી શ્રી યોગી આદિત્યનાથે આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિની પ્રશંસા કરી હતી અને આ સિદ્ધિ બદલ ભારતના લોકોને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.

  બુસાન ખાતે 48મી COM માં આભાર પ્રવચન આપતું ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળ

પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ, સારનાથ

બુસાન ખાતે 48મી COM માં આભાર પ્રવચન આપતું ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળ પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ, સારનાથ યાદીમાં સમાવિષ્ટ ક્રમિક મિલકતમાં બે ઘટક ભાગોનો સમાવેશ થાય છે - ચોખંડી સ્તૂપ અને સારનાથના પુરાતત્વીય અવશેષો (ધમેખ સ્તૂપ, ધર્મરાજિકા સ્તૂપ, મૂલગંધકુટી વિહાર, અશોક સ્તંભ, વગેરે) - જે ઉત્તર પ્રદેશમાં વારાણસીમાં આવેલા છે. સાથે મળીને આ બે ઘટકો સારનાથના પ્રાચીન સ્થળના સ્થાપત્ય અને પુરાતત્વીય અવશેષોને સાચવે છે, જેને બૌદ્ધ પરંપરામાં વિવિધ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે - ઋષિપટન, ઇસિપટન, મૃગદાવ. તેઓ બધા એક પવિત્ર ભૂગોળનો સંદર્ભ આપે છે, જ્યાં મહાત્મા બુદ્ધે ઈ.સ.પૂર્વ 6ઠ્ઠી સદીમાં મુલાકાત લીધી હતી અને તેમનું પ્રથમ પ્રવચન આપ્યું હતું જેને "ધર્મચક્ર પ્રવર્તન" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઘટના બૌદ્ધ સંઘની શરૂઆત અને આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગના સિદ્ધાંતોની સ્થાપના દર્શાવે છે.

બુદ્ધ દ્વારા પોતે બૌદ્ધ તીર્થયાત્રાના ચાર મુખ્ય સ્થળોમાંથી એક તરીકે દર્શાવવામાં આવેલ, સારનાથ સદીઓથી શાહી, મઠ અને સામાન્ય લોકોના આશ્રય દ્વારા વિકસિત થયું હતું. ગૌતમ બુદ્ધના પ્રથમ પ્રવચનના સ્થળ અને જે સ્થળે તેઓ તેમના પ્રથમ શિષ્યોને મળ્યા હતા તેવું માનવામાં આવે છે તેની આસપાસ અનેક સ્તૂપ, મંડપો અને વિહારો બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઈ.સ. 12મી સદીમાં પતન અને ત્યારબાદ વિનાશ જોયા પછી, તે 18મી સદીમાં પુનઃશોધ ન થઈ ત્યાં સુધી અજ્ઞાતતામાં સરી પડ્યું હતું.

આ સ્થળ પૂર્વ-મૌર્યકાળ (ઈ.સ.પૂર્વ 5મી-4થી સદીથી ઈ.સ.પૂર્વ 3જી સદી) થી લઈને ઈ.સ. 12મી સદીમાં સારનાથના વિનાશ સુધી (કેટલાક પાછળથી થયેલા ઉમેરાઓ સાથે) નિર્મિત પ્રાચીન સ્મારકોના સમૂહનો સમાવેશ કરે છે.

સારનાથ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા સૌથી વધુ વ્યાપકપણે ઉત્ખનન કરાયેલા સ્થળોમાંથી એક રહ્યું છે જેના પરિણામે 16 સદીઓ (ઈ.સ.પૂર્વ 5મી-4થી સદીથી ઈ.સ. 12મી સદી) માં ફેલાયેલી સ્તરબદ્ધ વસાહત મળી આવી છે.

સારનાથના પુરાતત્વીય અવશેષો ખાતે ઉત્ખનન, 1907-1908 (સ્ત્રોત-ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ)

સારનાથને વર્લ્ડ હેરિટેજ પ્રોપર્ટી તરીકે ઘોષિત કર્યા પછી, ચાર સૌથી મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધ તીર્થ સ્થળોમાંથી ત્રણ; એટલે કે લુમ્બિની (નેપાળ), મહાબોધિ મંદિર, બોધગયા (બિહાર) અને હવે સારનાથ (ઉત્તર પ્રદેશ) હવે વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સમાવિષ્ટ છે, સાથે સાથે અન્ય ઘણા મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધ સ્થળો જેમ કે સાંચી, નાલંદા, અજંતા (ત્રણેય ભારતમાં), અનુરાધાપુર (શ્રીલંકા), પહારપુર (બાંગ્લાદેશ), તક્ષશિલા અને તખ્ત-ઈ-બાહી (બંને હાલના પાકિસ્તાનમાં), વગેરે પણ સમાવિષ્ટ છે.

યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ પ્રોપર્ટી તરીકે

પ્રાચીન સારનાથનો 1998 માં વર્લ્ડ હેરિટેજની સંભવિત યાદી (ટેન્ટેટિવ લિસ્ટ)માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. વર્લ્ડ હેરિટેજની યાદીમાં આ સ્થળનો સમાવેશ કરવાનો પ્રસ્તાવ જાન્યુઆરી 2025 માં વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીની વિચારણા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો અને સલાહકાર સંસ્થાઓ સાથેની કેટલીક તકનીકી બેઠકો અને સ્થળની સમીક્ષા કરવા માટે ICOMOS ના મિશનની મુલાકાત સહિતની અઢાર મહિના લાંબી સઘન પ્રક્રિયા પછી, વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના સભ્યો દ્વારા આજે સાંજે દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.

24 થી 29 સપ્ટેમ્બર 2025 દરમિયાન સારનાથ ખાતે ઉત્ખનન કરાયેલી સીડીઓની તપાસ કરતું ICOMOS ટેકનિકલ ઇવેલ્યુએશન મિશન

સારનાથ ખાતે ઉત્ખનન કરાયેલા અવશેષોનો વિહંગમ દ્રશ્ય (બર્ડ-આઈ વ્યૂ) (સ્ત્રોત-ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ)

કમિટીની બેઠક દરમિયાન, વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 21 સભ્યો, સભ્ય દેશો, યુનેસ્કો સચિવાલય, વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટર અને યુનેસ્કોની સલાહકાર સંસ્થાઓ (ICOMOS, IUCN, ICCROM) એ આ મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગે ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.

"સારનાથના પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ" ને માપદંડ (iii) અને (vi) હેઠળ નામાંકિત કરવામાં આવ્યું છે, જે સારનાથ ક્રાઇટેરિયા (iii) ના સતત આધ્યાત્મિક મહત્વને માન્યતા આપે છે, જે બૌદ્ધ તીર્થયાત્રાના ચાર મુખ્ય સ્થળોમાંથી એક છે, જે તેના અસ્તિત્વની ઘણી સદીઓ દરમિયાન અને ક્રાઇટેરિયા (vi) દ્વારા બૌદ્ધ સમુદાય માટે અસાધારણ મહત્વ ધરાવતી બુદ્ધના જીવનની ઘટનાઓ – તેમનું પ્રથમ પ્રવચન અને તેમના પ્રથમ શિષ્યોને મળવા જેવી ઘટનાઓ સાથે સીધી અને મૂર્ત રીતે સ્થળ પર બાંધવામાં આવેલી અને પુનઃનિર્માણ કરાયેલી મોટી સંખ્યામાં ધાર્મિક ઇમારતો અને અન્ય સ્મારકો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. આ ઘટનાઓનું મહત્વ અને તેમનો અર્થ સદીઓથી સારનાથ ખાતે ઉભી કરાયેલી અસંખ્ય રચનાઓ દ્વારા વહન કરવામાં આવે છે, જે બુદ્ધના સંદેશ, તેમના ઉપદેશો અને ત્રિરત્નની વિભાવનાનો પ્રતિસાદ છે.

ઉત્ખનન કરાયેલ અશોક સ્તંભ અને મૂલગંધકુટી વિહાર સાથે સિંહ કેપિટલનું દ્રશ્ય, 1904-06 (સ્ત્રોત-ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ)

ઉત્ખનન કરાયેલ અશોક સિંહ કેપિટલ, 1904-06 જેને પાછળથી રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું (સ્ત્રોત-ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ)

યુનેસ્કોની યાદીમાં આ વારસા સ્થળોને સમાવવાનો ઉદ્દેશ્ય 196 દેશોમાં સાંસ્કૃતિક, પ્રાકૃતિક તેમજ મિશ્ર મિલકતોમાં જોવા મળતા OUVs (અસાધારણ સાર્વત્રિક મૂલ્યો) ના આધારે સાઝા વારસાને સાચવવાનો અને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. તેના ભાગરૂપે, ભારત 2021-25 થી પ્રતિષ્ઠિત વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીનું સભ્ય બન્યું હતું અને જુલાઈ 2024 માં નવી દિલ્હી ખાતે પ્રથમ વખત વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીની બેઠકનું આયોજન પણ કર્યું હતું.

સારનાથ ખાતે ઇંટોના મનોરથ સ્તૂપો (વોટિવ સ્તૂપ) પર વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ કાર્ય ચાલી રહ્યું છે

આ વૈશ્વિક માન્યતા વિશ્વ મંચ પર ભારત વારસાને ઉજાગર કરવાના નવા ભારતના સતત પ્રયાસોની સાક્ષી છે. આ માન્યતા આ ઐતિહાસિક ખજાનાને સાચવવામાં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ના સંરક્ષણ અને સંચાલન પ્રયાસોને રેખાંકિત કરે છે.

150 થી વધુ વર્ષોથી, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ સારનાથના પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળનું ઉત્ખનન અને સંરક્ષણ કરી રહ્યું છે, જેનાથી સારનાથની શોધ અને ઓળખ એ સ્થળ તરીકે થઈ છે જ્યાં શાક્યમુનિ બુદ્ધે તેમનું પ્રથમ પ્રવચન આપ્યું હતું.

પ્રખ્યાત મૌર્યકાલીન સિંહ સ્તંભ જે પાછળથી ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક બન્યો અને ક્લાસિક ગુપ્ત કળામાંથી ધર્મચક્રપ્રવર્તન બુદ્ધ ઉત્ખનનમાંથી મળી આવ્યા હતા જે હાલમાં ભારતના સૌથી પ્રારંભિક સાઇટ મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શિત છે જેની સ્થાપના 1904 માં કરવામાં આવી હતી.

વર્લ્ડ હેરિટેજનો દરજ્જો બૌદ્ધ ધર્મના જન્મસ્થળ તરીકે ભારતની ઓળખને વધુ મજબૂત કરશે અને જાપાન, થાઈલેન્ડ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, કમ્બોડિયા, વિયેતનામ, દક્ષિણ કોરિયા, મંગોલિયા વગેરે દેશો સાથે સાંસ્કૃતિક મુત્સદ્દીગીરીમાં વધારો કરશે.

આ માન્યતા આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણ માટેના સેતુ તરીકે બૌદ્ધ વારસાને પ્રોત્સાહિત કરવાના ભારતના પ્રયાસોને વધુ ટેકો આપશે અને વારસાગત સંરક્ષણમાં ભારતની કુશળતા અને નામાંકન પ્રક્રિયામાં સજ્જતા પ્રદર્શિત કરશે.

ગયા વર્ષે, પેલેસ ખાતે યુનેસ્કો મુખ્ય મથક ખાતે યોજાયેલા વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 47મા સત્રમાં 'ઇન્ડિયાના મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સ' ને વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદીમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા.

યાદીમાં 45 સ્થળો સાથે, ભારત વિશ્વ સ્તરે 6ઠ્ઠું અને સૌથી વધુ વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ માટે એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં 2જું સ્થાન ધરાવે છે. 196 દેશોએ વર્લ્ડ હેરિટેજ કન્વેન્શન, 1972 ને મંજૂરી આપી છે.

ભારત પાસે વર્લ્ડ હેરિટેજની સંભવિત યાદીમાં 69 સ્થળો પણ છે, જે ભવિષ્યમાં કોઈપણ સ્થળને વર્લ્ડ હેરિટેજ પ્રોપર્ટી તરીકે ધ્યાનમાં લેવા માટેનું એક ફરજિયાત થ્રેશોલ્ડ છે. દર વર્ષે, દરેક સ્ટેટ પાર્ટી વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદીમાં સમાવેશ કરવા માટે વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીની વિચારણા માટે માત્ર એક સ્થળનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકે છે.

ભારત સરકાર વતી, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દેશમાં વર્લ્ડ હેરિટેજ સંબંધિત તમામ બાબતોની નોડલ એજન્સી છે.

આ વૈશ્વિક માન્યતા સાથે, ભારત મિલકતની અસલિયત અને અખંડિતતાને જાળવી રાખવા માટે પ્રવાસનનું ટકાઉ સંચાલન કરીને અને બફર ઝોનમાં અવિચારી વિકાસને રોકીને સારનાથના અસાધારણ સાર્વત્રિક મૂલ્યનું રક્ષણ કરવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરે છે.

SM/DK/JD