ખાતર વિભાગ
સરકાર ખરીફ 2026 દરમિયાન તમામ રાજ્યોમાં ખાતરની પર્યાપ્ત અને સમયસર ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે છે
ખરીફ 2026 માટે DAP ની કિંમત ₹1,350 પ્રતિ 50 કિગ્રા બેગ જાળવી રાખવા સરકારે વિશેષ નાણાકીય સહાયની મુદત લંબાવી
प्रविष्टि तिथि:
24 JUL 2026 3:16PM by PIB Ahmedabad
ભારત સરકારે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે તેણે દરેક પાકની ઓવરઓલ સીઝન દરમિયાન દેશભરમાં ખાતરોની સમયસર અને પર્યાપ્ત ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક મજબૂત કાર્ય પ્રણાલી ગોઠવી છે. અગાઉથી આયોજન, સતત નિરીક્ષણ અને રાજ્ય સરકારો સાથેના સંકલિત પગલાં દ્વારા, ચાલુ ખરીફ 2026 સીઝન દરમિયાન રાજ્યોમાં તમામ મુખ્ય ખાતરો જેવા કે યુરિયા, DAP, MOP અને NPKS ની પર્યાપ્ત ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવામાં આવી છે.
ખાતરની સુગમ ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ (DA&FW), રાજ્ય સરકારોની સલાહથી, દરેક પાકની સીઝન પહેલાં રાજ્યવાર અને માસિક ખાતરની જરૂરિયાતોનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આ અંદાજોના આધારે, ખાતર વિભાગ માસિક સપ્લાય પ્લાન દ્વારા ખાતર પુરવઠાની ફાળવણી કરે છે અને ઉપલબ્ધતાનું સતત નિરીક્ષણ કરે છે. સબસિડીવાળા ખાતરોની હિલચાલને ઇન્ટિગ્રેટેડ ફર્ટિલાઇઝર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (iFMS) દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવે છે, જ્યારે રાજ્યના કૃષિ અધિકારીઓ સાથેની નિયમિત સાપ્તાહિક સમીક્ષા બેઠકો ઉભરતા પુરવઠાના પ્રશ્નોને ઉકેલવામાં મદદ કરે છે. રાજ્યોની અંદર વિતરણ સંબંધિત રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. 01.04.2026 થી 21.07.2026 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યોમાં આ ખાતરોની જરૂરિયાત, ઉપલબ્ધતા, વેચાણ અને આખર સ્ટોક અંગેની માહિતી નીચે મુજબ વિગતવાર છે: -
ચાલુ ખરીફ 2026 દરમિયાન ખાતરની રાજ્યવાર જરૂરિયાત, ઉપલબ્ધતા અને વેચાણ (01.04.2026 થી 21.07.2026 સુધી)
આંકડા LMT માં
|
ક્રમ
|
રાજ્ય
|
યુરિયા જરૂરિયાત
|
યુરિયા ઉપલબ્ધતા
|
યુરિયા DBT વેચાણ
|
યુરિયા આખર સ્ટોક (21.07.26 ના રોજ)
|
DAP જરૂરિયાત
|
DAP ઉપલબ્ધતા
|
DAP DBT વેચાણ
|
DAP આખર સ્ટોક (21.07.26 ના રોજ)
|
MOP જરૂરિયાત
|
MOP ઉપલબ્ધતા
|
MOP DBT વેચાણ
|
MOP આખર સ્ટોક (21.07.26 ના રોજ)
|
NPKS જરૂરિયાત
|
NPKS ઉપલબ્ધતા
|
NPKS DBT વેચાણ
|
NPKS આખર સ્ટોક (21.07.26 ના રોજ)
|
|
1
|
આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ
|
0.00
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
2
|
આંધ્ર પ્રદેશ
|
3.38
|
6.45
|
2.56
|
3.88
|
0.70
|
1.58
|
0.76
|
0.82
|
0.36
|
0.71
|
0.30
|
0.41
|
1.91
|
6.48
|
2.53
|
3.96
|
|
3
|
અરુણાચલ પ્રદેશ
|
0.02
|
0.02
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
4
|
અસમ
|
1.28
|
2.13
|
1.60
|
0.54
|
0.19
|
0.41
|
0.24
|
0.17
|
0.14
|
0.42
|
0.19
|
0.23
|
0.13
|
0.28
|
0.09
|
0.19
|
|
5
|
બિહાર
|
4.20
|
7.66
|
3.07
|
4.59
|
1.47
|
2.26
|
0.83
|
1.42
|
0.77
|
0.80
|
0.12
|
0.69
|
1.76
|
3.22
|
0.67
|
2.55
|
|
6
|
ચંદીગઢ
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
7
|
છત્તીસગઢ
|
5.67
|
7.33
|
4.93
|
2.40
|
2.42
|
1.97
|
1.36
|
0.61
|
0.61
|
0.82
|
0.50
|
0.32
|
1.93
|
2.29
|
1.54
|
0.76
|
|
8
|
દાદરા અને નગર हवेલી
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
9
|
દમણ અને દીવ
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
10
|
દિલ્હી
|
0.02
|
0.09
|
0.08
|
0.01
|
0.00
|
0.03
|
0.02
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
11
|
ગોવા
|
0.01
|
0.01
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.02
|
0.02
|
0.01
|
0.00
|
|
12
|
ગુજરાત
|
5.79
|
8.21
|
5.42
|
2.79
|
2.47
|
2.21
|
1.56
|
0.65
|
0.29
|
0.41
|
0.20
|
0.21
|
3.34
|
4.19
|
2.23
|
1.96
|
|
13
|
હરિયાણા
|
6.05
|
9.52
|
7.31
|
2.21
|
1.25
|
1.61
|
1.17
|
0.44
|
0.39
|
0.38
|
0.13
|
0.25
|
0.30
|
0.42
|
0.16
|
0.26
|
|
14
|
હિમાચલ પ્રદેશ
|
0.16
|
0.39
|
0.25
|
0.14
|
0.01
|
0.03
|
0.00
|
0.03
|
0.00
|
0.02
|
0.00
|
0.01
|
0.09
|
0.09
|
0.06
|
0.03
|
|
15
|
જમ્મુ અને કાશ્મીર
|
0.58
|
1.15
|
0.76
|
0.39
|
0.17
|
0.29
|
0.19
|
0.10
|
0.08
|
0.15
|
0.10
|
0.04
|
0.01
|
0.06
|
0.02
|
0.04
|
|
16
|
ઝારખંડ
|
1.37
|
2.08
|
0.96
|
1.12
|
0.42
|
0.38
|
0.22
|
0.16
|
0.04
|
0.06
|
0.01
|
0.05
|
0.52
|
0.59
|
0.25
|
0.34
|
|
17
|
કર્ણાટક
|
6.19
|
8.48
|
4.51
|
3.98
|
2.65
|
3.11
|
2.27
|
0.83
|
1.27
|
1.59
|
0.76
|
0.84
|
7.26
|
12.10
|
6.76
|
5.35
|
|
18
|
કેરળ
|
0.31
|
0.64
|
0.39
|
0.26
|
0.06
|
0.18
|
0.09
|
0.09
|
0.21
|
0.43
|
0.28
|
0.15
|
0.49
|
0.57
|
0.32
|
0.25
|
|
19
|
લક્ષદ્વીપ
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
20
|
મધ્ય પ્રદેશ
|
9.84
|
14.42
|
8.97
|
5.45
|
3.01
|
3.13
|
2.13
|
1.00
|
0.77
|
0.58
|
0.27
|
0.31
|
4.26
|
6.69
|
3.54
|
3.16
|
|
21
|
મહારાષ્ટ્ર
|
9.73
|
14.08
|
8.63
|
5.45
|
3.30
|
3.61
|
2.55
|
1.06
|
0.82
|
1.80
|
0.83
|
0.96
|
11.20
|
21.23
|
11.49
|
9.73
|
|
22
|
મણિપુર
|
0.10
|
0.18
|
0.11
|
0.07
|
0.02
|
0.02
|
0.01
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.01
|
0.02
|
0.00
|
0.01
|
|
23
|
મેઘાલય
|
0.02
|
0.01
|
0.01
|
0.00
|
0.02
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
24
|
મિઝોરમ
|
0.02
|
0.01
|
0.00
|
0.01
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
25
|
નાગાલેન્ડ
|
0.01
|
0.01
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
26
|
ઓડિશા
|
2.73
|
4.17
|
1.67
|
2.49
|
1.22
|
1.53
|
0.80
|
0.73
|
0.55
|
0.76
|
0.21
|
0.55
|
1.68
|
2.12
|
0.81
|
1.32
|
|
27
|
પુડુચેરી
|
0.04
|
0.05
|
0.04
|
0.01
|
0.00
|
0.01
|
0.00
|
0.01
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.02
|
0.05
|
0.03
|
0.02
|
|
28
|
પંજાબ
|
11.69
|
15.01
|
11.77
|
3.24
|
1.50
|
2.33
|
1.31
|
1.02
|
0.57
|
0.64
|
0.21
|
0.43
|
0.48
|
0.50
|
0.18
|
0.32
|
|
29
|
રાજસ્થાન
|
5.93
|
10.61
|
6.73
|
3.87
|
2.85
|
2.60
|
1.85
|
0.75
|
0.04
|
0.14
|
0.04
|
0.10
|
0.67
|
1.38
|
0.65
|
0.73
|
|
30
|
સિક્કિમ
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
0.00
|
|
31
|
તામિલનાડુ
|
2.57
|
4.49
|
2.89
|
1.60
|
0.75
|
1.02
|
0.56
|
0.46
|
0.58
|
0.70
|
0.40
|
0.31
|
2.59
|
3.80
|
1.97
|
1.83
|
|
32
|
તેલંગાણા
|
7.02
|
7.51
|
3.93
|
3.58
|
1.97
|
1.71
|
1.43
|
0.28
|
0.54
|
0.53
|
0.13
|
0.40
|
6.85
|
7.46
|
4.02
|
3.44
|
|
33
|
ત્રિપુરા
|
0.05
|
0.13
|
0.05
|
0.08
|
0.01
|
0.02
|
0.01
|
0.01
|
0.02
|
0.02
|
0.01
|
0.02
|
0.02
|
0.03
|
0.01
|
0.02
|
|
34
|
ઉત્તરાખંડ
|
0.68
|
0.95
|
0.69
|
0.25
|
0.14
|
0.30
|
0.14
|
0.15
|
0.04
|
0.05
|
0.01
|
0.05
|
0.11
|
0.04
|
0.02
|
0.02
|
|
35
|
ઉત્તર પ્રદેશ
|
23.38
|
33.66
|
17.36
|
16.30
|
4.92
|
8.63
|
3.45
|
5.17
|
1.42
|
1.37
|
0.23
|
1.14
|
1.95
|
6.26
|
1.28
|
4.98
|
|
36
|
પશ્ચિમ બંગાળ
|
3.26
|
7.30
|
3.26
|
4.04
|
0.79
|
1.33
|
0.55
|
0.79
|
0.76
|
1.51
|
0.39
|
1.12
|
1.97
|
5.67
|
1.75
|
3.92
|
| |
ઓલ ઇન્ડિયા
|
112.09
|
166.78
|
97.98
|
68.79
|
32.35
|
40.29
|
23.52
|
16.77
|
10.29
|
13.91
|
5.32
|
8.61
|
49.58
|
85.56
|
40.39
|
45.17
|
અનુકુળ ઉપલબ્ધતાનું પ્રાથમિક સૂચક: ઉપલબ્ધતા > જરૂરિયાત
અનુકુળ ઉપલબ્ધતાનું ગૌણ સૂચક: ઉપલબ્ધતા > વેચાણ
વધુમાં, સરકારે ફોસ્ફેટિક અને પોટાશિક (P&K) ખાતરો માટે 01.04.2010 થી ન્યુટ્રિઅન્ટ બેઝ્ડ સબસિડી (NBS) યોજના અમલમાં મૂકી છે. NBS નીતિ હેઠળ, P&K ખાતરોના MRP ડીકંટ્રોલ કરવામાં આવે છે અને કંપનીઓ તેમની વ્યાપારી ગતિશીલતા મુજબ વાજબી સ્તરે MRP નક્કી કરવા માટે સ્વતંત્ર છે. ખેડૂતોને ખાતરોની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, તેના પોષક તત્વોના આધારે, સીઝન દરમિયાન તેના PoS વેચાણ પર ઉત્પાદક/આયાતકારને NBS સબસિડી પૂરી પાડવામાં આવે છે. મુખ્ય ખાતરો અને કાચા માલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં અસ્થિરતાને P&K ખાતરો માટે NBS દરો નક્કી કરતી વખતે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે જેથી ખેડૂતોને ખાતર પરવડે તેવા રહે.
DAP કે જે એક મુખ્ય ખાતર છે, તેને પ્રતિ 50 કિગ્રા બેગ રૂ. 1350 ના પરવડે તેવા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે, 'અન્ય ખર્ચ' ને આવરી લેવા માટે રૂ. 3500 પ્રતિ MT જેવી વિશેષ જોગવાઈઓ જેમાં ફેક્ટરી ગેટથી ફાર્મ ગેટ સુધી થયેલા ખર્ચ, આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં વધારા/ઘટાડાને કારણે લાભ/ગેરલાભ, MRP માં શામેલ GST ઘટક માટેની જોગવાઈ અને નેટ MRP (MRP-GST) ના 4% ના દરે વાજબી વળતરની જોગવાઈ આયાતી અને સ્થાનિક બંને DAP અને આયાતી TSP માટે ખરીફ 2026 સીઝન માટે NBS સબસિડી ઉપરાંત ખાતરોના ભાવ સ્થિર રાખવા માટે લંબાવવામાં આવી છે.
સરકાર સોઇલ હેલ્થ એન્ડ ફર્ટિલિટી યોજના દ્વારા ખાતરના સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. પ્રોડક્ટિવિટી અને જમીનની ફળદ્રુપતા સુધારવા માટે સંતુલિત અને ઇન્ટિગ્રેટેડ ન્યુટ્રિઅન્ટ મેનેજમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, તમામ ખેતરો માટે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ્સ (SHCs) પૂરા પાડવા માટે 2014-15 થી આ યોજના અમલમાં મુકાઈ રહી છે.
જમીનના નમૂનાઓનું ધોરણસરની પ્રક્રિયાઓ અનુસાર પ્રોસેસિંગ કરવામાં આવે છે અને pH, ઇલેક્ટ્રિકલ કંડક્ટિવિટી, ઓર્ગેનિક કાર્બન, ઉપલબ્ધ નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ, સલ્ફર અને માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ (ઝિંક, કોપર, આયર્ન, મેંગેનીઝ અને બોરોન) જેવા પરિમાણો માટે વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
2014-15 થી, આજની તારીખ સુધી દેશભરમાં 26.09 કરોડ સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ્સ જનરેટ/વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે.
ઉપરોક્ત રાજ્યની સોઇલ લેબ્સ ઉપરાંત, સ્કૂલ સોઇલ હેલ્થ પ્રોગ્રામ હેઠળ દેશમાં 1020 સ્કૂલ મિની સોઇલ લેબ્સ પણ સ્થાપવામાં આવી છે.
આ યોજના હેઠળ, શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં રૂ. 2153.29 કરોડનું ફંડ મુક્ત કરવામાં આવ્યું છે.
દેશભરમાં સોઇલ હેલ્થ કાર્ડની ભલામણો પર 93781 ખેડૂતોની તાલીમ, 6.80 લાખ નિદર્શન (ડેમોન્સ્ટ્રેશન), 7425 ખેડૂત મેળા/ઝુંબેશનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
આ યોજનામાં માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સના પ્રમોશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન હેઠળ 1351166 હેક્ટર વિસ્તાર પણ આવરી લેવામાં આવ્યો છે.
નેશનલ પ્રોડક્ટિવિટી કાઉન્સિલ (NPC), નવી દિલ્હીએ 2017 માં મધ્ય પ્રદેશ સહિત 19 રાજ્યોના 76 જિલ્લાઓમાં 170 સોઇલ ટેસ્ટિંગ લેબ્સ અને 1700 ખેડૂતોને આવરી લેતો 'ભારતમાં SHC ના ઝડપી વિતરણ માટે સોઇલ ટેસ્ટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો. SHC ની ભલામણો મુજબ ખાતર અને માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સના ઉપયોગના પરિણામે, રાસાયણિક ખાતરના ઉપયોગમાં 8-10% ની રેન્જમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. SHC મુજબ ખાતર અને માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સના ઉપયોગને કારણે એકંદરે પાકના ઉત્પાદનમાં 5-6% નો વધારો નોંધાયો હતો.
સોઇલ હેલ્થ એન્ડ ફર્ટિલિટી સ્કીમનો ઇમ્પેક્ટ સ્ટડી (નવેમ્બર 2017) નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ એક્સટેન્શન મેનેજમેન્ટ (MANAGE), હૈદરાબાદ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. રિપોર્ટ મુજબ, લગભગ 62.8% ખેડૂતો SHC પરની ભલામણો મુજબ ખાતરોનો ઉપયોગ કરે છે. ખાતરના ઓછા ઉપયોગને કારણે એકર દીઠ ખર્ચમાં 4 થી 10% નો ઘટાડો થયો છે. મોટાભાગના પાકો માટે પાકની ઉપજ વધી છે, જોકે મધ્યમ પ્રમાણમાં. એકંદરે, ડાંગરના ખેડૂતોએ યુરિયાનો ઉપયોગ 9%, ડાયએમોનિયમ ફોસ્ફેટ (DAP)/સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટનો ઉપયોગ 7% ઘટાડ્યો, પરંતુ પોટેશિયમનો ઉપયોગ 20% વધાર્યો.
ડાંગર અને કપાસમાં ખાતરના ઉપયોગમાં ખાસ કરીને યુરિયા અને DAP માં સબસ્ટેન્શિયલ ઘટાડો થયો હતો જેના પરિણામે એકમ વિસ્તાર દીઠ કૃષિ ખર્ચમાં ઘટાડો થયો હતો.
વધુમાં, નીતિ આયોગે ન્યુટ્રિઅન્ટ બેઝ્ડ સબસિડી (NBS) સ્કીમ પર એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો છે. મૂલ્યાંકન નોંધે છે કે આ યોજનામાં કેટલીક વૈચારિક શક્તિઓ છે, જેમાં ન્યુટ્રિઅન્ટ-લિંક્ડ સબસિડી દ્વારા સંતુલિત ખાતરને પ્રોત્સાહન, 28 ખાતર ગ્રેડ સુધી કવરેજનો વિસ્તાર અને યુરિયા કરતા સરખામણીમાં ઓછી સબસિડી જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસ એ પણ પ્રકાશિત કરે છે કે NBS ફ્રેમવર્કની અંદર યુરિયાનો સમાવેશ, ઓપરેશનલ પ્રક્રિયાઓને વધુ સુવ્યવસ્થિત કરવા, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે પરવડે તેવા સુધારા જેવા પાસાઓને સંબોધીને યોજનાની અસરકારકતાને વધુ મજબૂત કરવાની તક છે.
આ માહિતી આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર મંત્રી શ્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.
(रिलीज़ आईडी: 2288890)
आगंतुक पटल : 20