એક નવો યુગ: ભારત વૈશ્વિક અવકાશ કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે

ભારત સરકારના ભવિષ્યલક્ષી સુધારાઓ દ્વારા ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્ર ઐતિહાસિક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ ભારતના પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસિત ઓર્બિટલ રોકેટ, વિક્રમ-1 લોન્ચ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, ત્યારે દેશનું વિકસતું ખાનગી અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ આ સુધારાઓની અસર દર્શાવી રહ્યું છે. ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023 એ સમગ્ર અવકાશ મૂલ્ય શૃંખલાને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખોલી દીધી છે, જેનાથી સમગ્ર અવકાશ ઇકોસિસ્ટમમાં નવીનતા, રોકાણ અને સાહસને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. ભારતીય ઉદ્યોગ હવે ઉપગ્રહ ઉત્પાદન, પ્રક્ષેપણ સેવાઓ, અવકાશ એપ્લિકેશનો અને ડાઉનસ્ટ્રીમ સેવાઓમાં ભાગ લઈ રહ્યો છે.

આ સુધારાઓની અસર આંકડાઓમાં પહેલાથી જ દેખાય છે. ભારતનું સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ 2014માં ફક્ત એક સ્ટાર્ટઅપથી વધીને 2026માં 400થી વધુ થઈ ગયું છે, જે અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ભાગીદારી અને નવીનતાના ઝડપી વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સરકારી સુધારાઓ ભારતના અવકાશ અર્થતંત્રના વિકાસને પણ વેગ આપી રહ્યા છે. આજે આશરે 8.4 અબજ ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતું આ ક્ષેત્ર 2030 સુધીમાં પાંચ ગણું વધીને 40-45 અબજ ડોલર થવાનો અંદાજ છે. 2040 સુધીમાં તે 100 અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. સતત સરકારી સમર્થન, સક્ષમ નિયમો અને મજબૂત જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી આ વૃદ્ધિને આગળ ધપાવવાનું ચાલુ રાખે છે, જે ભારતને અવકાશ ટેકનોલોજી, ઉત્પાદન, નવીનતા અને વાણિજ્યિક અવકાશ પ્રવૃત્તિઓ માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે સ્થાન આપે છે.

મિશન આગમન: વિક્રમ-1 સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ દ્વારા વિકસિત વિક્રમ-1, ભારતનું પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસિત ઓર્બિટલ લોન્ચ વ્હીકલ છે, જે લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)માં 350 કિલોગ્રામ વજન મૂકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ઓર્બિટલ લોન્ચ વ્હીકલ ઉપગ્રહોને સ્થિર પૃથ્વી ભ્રમણકક્ષામાં તૈનાત કરે છે, જે સંદેશાવ્યવહાર, નેવિગેશન, પૃથ્વી નિરીક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને ટેકો આપે છે. તે ઓલ-કાર્બન કમ્પોઝિટ સ્ટ્રક્ચર, વિશ્વસનીય સોલિડ-ફ્યુઅલ બૂસ્ટર અને 3D-પ્રિન્ટેડ લિક્વિડ એન્જિન સાથે બનેલ છે, વિક્રમ-1 ભારતની વધતી જતી ખાનગી ક્ષેત્રની લોન્ચ ક્ષમતાઓનું પ્રદર્શન કરે છે. 'મિશન આગમન' હેઠળ વિક્રમ-1 12 જુલાઈથી 4 ઓગસ્ટ, 2026 દરમિયાન લોન્ચ થવાનું છે. આ મિશનની સફળતા દેશની સ્વદેશી વ્યાપારી પ્રક્ષેપણ ક્ષમતા અને અવકાશ ક્ષેત્રમાં ભારત સરકારના સુધારાઓનું પ્રદર્શન કરશે. આ મિશન 450 કિલોમીટર (280 માઇલ)ની ઊંચાઈએ LE માં ઘણા ગ્રાહક પેલોડ્સ તૈનાત કરશે. આમાં સ્કાયરૂટનો SCOPE ઉપગ્રહ, DCUBEDનો ટેકનોલોજી પ્રદર્શન પેલોડ, પ્લેનેટા સ્પેસનો SOLARAS S3 ઉપગ્રહ અને કોસ્મોસર્વ સ્પેસનો એમ્બ્રેસનો સમાવેશ થાય છે. એમ્બ્રેસ એ એક રોબોટિક હાથ છે જે ભ્રમણકક્ષાના કાટમાળને પકડવા માટે રચાયેલ છે. આ પ્રથમ ઉડાનમાં બે ખાસ વસ્તુઓ પણ હશે - "કોસ્મિક બ્લૂમ, જે ફૂલના આકારની કલાકૃતિ છે અને 18 કેરેટ સોનાથી બનેલું માઇક્રો-રોકેટ. માઇક્રો-રોકેટમાં સી. વી. રમન, વિક્રમ સારાભાઈ અને એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામની લઘુચિત્ર પ્રતિમાઓ હશે - જે દરેક ચોખાના દાણા કરતા પણ નાની હશે - જે ભારતના મહાન વૈજ્ઞાનિકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપશે.

ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ભાગીદારીને સક્ષમ બનાવતા મુખ્ય સુધારાઓ

ભારત સરકારે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવા અને નવીનતા માટે નવી તકો ખોલવા માટે અવકાશ ક્ષેત્રમાં મુખ્ય સુધારાઓ રજૂ કરીને ગહન પગલાં લીધાં છે.

ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023

સરકારે ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023ને સૂચિત કરી, જેમાં બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGEs) ને સમગ્ર અવકાશ મૂલ્ય શૃંખલામાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી. આ પગલાથી ખાનગી ખેલાડીઓ માટે ભારતમાં અવકાશ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે દરવાજા ખુલ્યા. આ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય ટેકનોલોજીમાં નવીનતા લાવવાનો, ક્ષેત્રમાં નવા વિચારો અને પ્રગતિને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ સાથે, નીતિ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, જે અવકાશના શાંતિપૂર્ણ સંશોધનને ટેકો આપતી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે. સામૂહિક રીતે, આ પગલાં ભારતમાં વધુ ખુલ્લા અને સમાવિષ્ટ અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ તરફ નોંધપાત્ર પરિવર્તન દર્શાવે છે.

સિંગલ-વિન્ડો સ્પેસ રેગ્યુલેટર

ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACE) સરકારી સંસ્થાઓ અને NGE દ્વારા અવકાશ પ્રવૃત્તિઓને અધિકૃત અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક સ્વાયત્ત સિંગલ-વિન્ડો એજન્સી તરીકે કાર્ય કરી રહ્યું છે. ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023 દ્વારા મજબૂત બનેલ, IN-SPACE એક સ્થિર અને અનુમાનિત નિયમનકારી માળખું પણ પૂરું પાડે છે અને એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઉદ્યોગ ભાગીદારીને સરળ બનાવે છે, વધુમાં, તે ISRO સુવિધાઓ, તકનીકો અને તકનીકી કુશળતાની ઍક્સેસને સક્ષમ કરે છે અને પારદર્શક માર્ગદર્શિકા દ્વારા મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, IN-SPACEએ 4,500થી વધુ સંસ્થાઓની નોંધણી કરાવી છે, 133 અધિકૃતતાઓ જારી કરી છે અને 106 સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.

વધુમાં, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, IN-SPACE એ CY 2025 દરમિયાન ભારતીય અવકાશ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં USD 150 મિલિયનના રોકાણની સુવિધા આપી હતી, જેમાં ટોચના 10 સ્ટાર્ટઅપ્સે સમાન મૂલ્યની પુષ્ટિ થયેલ ઓર્ડર બુક મેળવી હતી. જૂન 2026 સુધીમાં, IN-SPACE એ 118 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરારો પણ કર્યા હતા અને 189 સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ યોજનાઓ (JPIPs), ટેકનોલોજી ભાગીદારી કરારો (TPAs) અને વ્યાપાર ભાગીદારી કરારો (BPAs) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા , જેનાથી ટેકનોલોજી વ્યાપારીકરણ અને ઉદ્યોગ સહયોગને વેગ મળ્યો હતો.

 

ખાનગી રોકાણનું ઉત્પ્રેરક

1. IN-SPACE સીડ ફંડ યોજના: આ યોજના અવકાશ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સૂક્ષ્મ અને નાના ઉદ્યોગોને પ્રારંભિક તબક્કામાં નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે તેમને વિવિધ ઉપયોગો માટે નવીન અવકાશ તકનીકો અને વ્યવહારુ એપ્લિકેશનો વિકસાવવામાં સહાય કરે છે. વધુમાં, આ યોજના આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા પાત્ર અરજદારોને ₹1 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ ઓફર કરે છે. ભંડોળની સાથે, તે સ્ટાર્ટઅપ્સને વિકાસ કરવામાં મદદ કરવા માટે માર્ગદર્શન, તાલીમ અને નેટવર્કિંગ સપોર્ટ પણ પ્રદાન કરે છે. વધુમાં, આ યોજના કૃષિ-સંબંધિત તકનીકો પર કામ કરતા ભારતીય અવકાશ સ્ટાર્ટઅપ્સને ભંડોળ આપે છે. તે અવકાશ તકનીક પર આધાર રાખતા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને શહેરી વિકાસ માટેના ઉકેલોને સમર્થન આપે છે.
2. ₹1,000 કરોડનું વેન્ચર કેપિટલ (VC) ફંડ: IN-SPACE હેઠળનું VC અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ભાગીદારીને વેગ આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. આ ભંડોળ અવકાશ ટેકનોલોજી અને સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા આશાસ્પદ સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રારંભિક તબક્કાની મૂડી પૂરી પાડે છે. તે સ્થાનિક અવકાશ સ્ટાર્ટઅપ્સના ઉત્પાદનને ટેકો આપતી વખતે ક્ષેત્રમાં ખાનગી રોકાણને પણ આકર્ષે છે. આ પહેલનો હેતુ આગામી દાયકામાં ભારતની અવકાશ અર્થવ્યવસ્થાને પાંચ ગણી વિસ્તૃત કરવાનો છે. આ ભંડોળ નાણાકીય વર્ષ 2025-26થી નાણાકીય વર્ષ 2029-30 સુધી પાંચ વર્ષમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવશે. આ ભંડોળ હેઠળ વાર્ષિક રોકાણ ₹100 કરોડથી ₹250 કરોડની વચ્ચે હશે.
3. ₹500 કરોડ ટેકનોલોજી એડોપ્શન ફંડ (TAF): IN-SPACE એ ટેકનોલોજી એડોપ્શન ફંડ (TAF) રજૂ કર્યું. આ ફંડનો હેતુ NGEs દ્વારા વિકસિત સ્વદેશી અવકાશ તકનીકોના ઉપયોગને વેગ આપવાનો છે. તે બજાર માટે પ્રારંભિક તબક્કાની તકનીકોને વ્યાપારી રીતે સક્ષમ ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવાને પણ સમર્થન આપે છે. આ યોજના સ્ટાર્ટઅપ્સ અને MSMEs માટે પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 60% સુધી ભંડોળ પ્રદાન કરે છે. મોટા ઉદ્યોગો તેમના પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 40% સુધી ભંડોળ મેળવી શકે છે . આ ભંડોળ પ્રતિ પ્રોજેક્ટ ₹25 કરોડની મહત્તમ મર્યાદાને આધીન છે.

 

ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમનું વ્યાપારીકરણ

ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023માં ન્યૂસ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (NSIL)ની ભૂમિકાને ISROની વાણિજ્યિક શાખા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી હતી. NSIL વાણિજ્યિક સિદ્ધાંતો પર અવકાશ પ્રણાલીઓનું ઉત્પાદન અને ખરીદી કરે છે. તે સરકારી સંસ્થાઓ અને NGE બંનેને એન્ડ-ટુ-એન્ડ અવકાશ ઉકેલો પણ પહોંચાડે છે. NSIL PSLV ઉત્પાદન અને નાના ઉપગ્રહ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર દ્વારા ખાનગી ભાગીદારીને વધુ વિસ્તૃત કરે છે. તે અવકાશ ઉત્પાદનો અને સ્પિન-ઓફ ટેકનોલોજીનું માર્કેટિંગ કરતી વખતે ઉપગ્રહ સેવાઓને પણ સમર્થન આપે છે.

વર્ષોથી, NSIL એ આવકમાં દસ ગણો વધારો જોયો છે, જે વૈશ્વિક અવકાશ ક્ષેત્રમાં તેના વિસ્તરતા વ્યાપારી પદચિહ્નને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 70 થી વધુ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરારોએ ISRO-વિકસિત ટેકનોલોજીઓને ઉદ્યોગમાં ટ્રાન્સફર કરવાની મંજૂરી આપી હતી, જેનાથી તેમના વ્યાપારીકરણને વેગ મળ્યો હતો. જુલાઈ 2026 સુધીમાં, NSIL એ કુલ 141 ઉપગ્રહો લોન્ચ કર્યા છે, જેમાં 138 આંતરરાષ્ટ્રીય/ગ્રાહક ઉપગ્રહો અને 3 ભારતીય ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે, જે વિશ્વસનીય વૈશ્વિક પ્રક્ષેપણ સેવા પ્રદાતા તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

અવકાશ માટે ઉદાર FDI નીતિ

વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) નીતિને વધુ રોકાણકારો માટે અનુકૂળ બનાવવા માટે ઉદાર બનાવવામાં આવી હતી. સુધારેલી નીતિ ઉપગ્રહ ઉત્પાદન અને કામગીરીમાં 74% સુધી સ્વચાલિત FDI, પ્રક્ષેપણ વાહનો અને અવકાશ મથકોમાં 49% સ્વચાલિત FDI અને ઉપગ્રહ ઘટકો અને સબસિસ્ટમના ઉત્પાદનમાં 100% સ્વચાલિત FDI ને મંજૂરી આપે છે. આ સુધારાથી રોકાણોને વેગ મળશે, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સહયોગી સંશોધનને પ્રોત્સાહન મળશે અને ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રમાં વ્યવસાય કરવાની સરળતામાં વધુ સુધારો થશે તેવી અપેક્ષા છે.

 

ક્ષેત્ર/પ્રવૃત્તિ	સેક્ટરલ કેપ	પ્રવેશ માર્ગ
ઉપગ્રહો-ઉત્પાદન અને સંચાલન	100%	74% સુધી: સ્વચાલિત 74% થી વધુ: સરકારી માર્ગ
સેટેલાઇટ ડેટા પ્રોડક્ટ્સ
ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અને યુઝર સેગમેન્ટ
લોન્ચ વાહનો અને સંકળાયેલ સિસ્ટમો અથવા સબસિસ્ટમ્સ	100%	49% સુધી: ઓટોમેટિક 49% થી વધુ: સરકારી માર્ગ
અવકાશયાન લોન્ચ કરવા અને પ્રાપ્ત કરવા માટે સ્પેસપોર્ટ્સનું નિર્માણ
ઉપગ્રહો, ગ્રાઉન્ડ સેગમેન્ટ અને યુઝર સેગમેન્ટ માટે ઘટકો અને સિસ્ટમો/પેટા-સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન	100%	100% સુધી: સ્વચાલિત

 

આ સુધારાઓ એક મજબૂત, વધુ ગતિશીલ અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે, વિકાસને વેગ આપે છે અને ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

નીતિથી પ્રગતિ સુધી

• સરકારી સુધારાઓએ ભારતના અવકાશ ઇકોસિસ્ટમમાં નવીનતા, ખાનગી ભાગીદારી અને વ્યાપારી તકો ખોલી છે. આ સુધારાઓ લોન્ચ સેવાઓ, સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકાસ, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરમાં મૂર્ત પરિણામોમાં પરિણમ્યા છે.
• ઓક્ટોબર 2022માં ભારતના પ્રથમ સમર્પિત વાણિજ્યિક LVM3 મિશનને અમલમાં મૂકીને, 36 OneWeb ઉપગ્રહોને લો અર્થ ઓર્બિટમાં લોન્ચ કરીને અને વૈશ્વિક લોન્ચ સેવાઓ બજારમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવીને ભારતની વાણિજ્યિક પ્રક્ષેપણ ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી.
• નવેમ્બર 2022માં મિશન પ્રરંભ હેઠળ વિક્રમ-એસ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું. વિક્રમ-એસ ભારતનું પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસિત રોકેટ હતું અને IN-SPACE દ્વારા અધિકૃત દેશનું પ્રથમ ખાનગી લોન્ચ હતું. ટેકનોલોજી પ્રદર્શન મિશનમાં ભવિષ્યના ભ્રમણકક્ષાના મિશન માટે મહત્વપૂર્ણ લોન્ચ ટેકનોલોજીને માન્ય કરવા માટે સેન્સરથી સજ્જ ત્રણ ગ્રાહક પેલોડ હતા.
• મે 2024માં શ્રીહરિકોટા ખાતે ભારતના પ્રથમ ખાનગી લોન્ચ પેડ ('ધનુષ') થી રોકેટ લોન્ચ કરનાર પ્રથમ NGE બન્યું. આ મિશનમાં વિશ્વના પ્રથમ સિંગલ-પીસ 3D-પ્રિન્ટેડ સેમી-ક્રાયોજેનિક રોકેટ એન્જિનનું પણ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું .
• એ કૃષિ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, આબોહવા દેખરેખ અને શહેરી આયોજન જેવા કાર્યક્રમોને મજબૂત બનાવવા માટે, Pixxelની આગેવાની હેઠળ ધ્રુવ સ્પેસ, SatSure Analytics India અને Piersight Space સાથે પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહ નક્ષત્ર માટે જાહેર-ખાનગી ભાગીદારીને મંજૂરી આપી.
• ટેકનોલોજી વ્યાપારીકરણ પણ ઝડપી બન્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં, IN-SPACE એ હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL)ને ₹511 કરોડ, 10-વર્ષના SSLV ટેકનોલોજીના ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપી, જેનાથી ઉદ્યોગ-આગેવાની હેઠળ ઉત્પાદન અને લોન્ચ સેવાઓ સક્ષમ બની. બેલાટ્રિક્સ એરોસ્પેસે DRDOના ટેકનોલોજી વિકાસ ભંડોળ હેઠળ સ્વદેશી ગ્રીન પ્રોપલ્શન સિસ્ટમનું સફળતાપૂર્વક પ્રદર્શન પણ કર્યું, જે સ્વચ્છ પ્રોપલ્શન ટેકનોલોજી દ્વારા સ્વદેશી ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવે છે.

આ સહયોગી ઇકોસિસ્ટમ ભારતના વૈશ્વિક અવકાશ ટેકનોલોજી હબ તરીકે ઉદભવને આકાર આપી રહી છે.

આગળનો રસ્તો

ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્ર એક નવા યુગની શરૂઆતમાં છે, જે સરકારી સુધારાઓ અને મજબૂત ખાનગી ક્ષેત્રની ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત છે. ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023, હળવા FDI નિયમો અને ખાસ ભંડોળ પહેલોએ સમગ્ર અવકાશ-સંબંધિત મૂલ્ય શૃંખલાને નવા ખેલાડીઓ માટે ખોલી દીધી છે. આ સુધારાઓએ એક મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે જેમાં ઝડપથી વિકસતા સ્ટાર્ટઅપ્સ, સ્વદેશી નવીનતા અને વિસ્તરણ કરતી વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, જ્યારે વિક્રમ-1 મિશન આગમન હેઠળ લોન્ચ માટે તૈયાર થશે, ત્યારે તે ફક્ત એક તકનીકી સિદ્ધિ કરતાં વધુ હશે. તે ભારતના ખાનગી અવકાશ ઉદ્યોગના વધતા વિશ્વાસ અને ક્ષમતાઓ દર્શાવે છે. મિશનથી સમૃદ્ધ અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ સુધીની ISRO ની સફર સરકારના સુધારા એજન્ડાની સફળતા સાબિત કરે છે. સતત નીતિ સમર્થન, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી અને તકનીકી નવીનતા સાથે,  ભારત એક મુખ્ય વૈશ્વિક અવકાશ શક્તિ અને ભવિષ્યના અવકાશ અર્થતંત્રનો મુખ્ય ચાલક બનવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે.

સંદર્ભ

અવકાશ વિભાગ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2100276®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2027137®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2011633®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248424®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205844®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271728®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227023®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2115883®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226236®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198271®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2001210®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2018758®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1876714®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220433®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248424®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2276117®=3&lang=1

લોકસભા સચિવાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245313®=48&lang=2

ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન

https://www.isro.gov.in/Reforms.html

https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/IndianSpacePolicy2023.pdf

https://www.isro.gov.in/profile.html

https://www.isro.gov.in/ISRO_Transfers_IMS1SatelliteBus.html

https://www.isro.gov.in/ForeignSatellites.html

ઇન-સ્પેસ

https://www.inspace.gov.in/inspace?id=inspace_about_inspacehttps://

www.inspace.gov.in/inspace?id=inspace_taf

ન્યૂસ્પેસ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (NSIL)

https://www.nsilindia.co.in/Aboutus

સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ (X)

https://x.com/સ્કાયરૂટએ

યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી

https://www.esa.int/Enabling_Support/Space_Transportation/Types_of_orbits

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

IJ/NK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2286018) आगंतुक पटल : 45