કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન, અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, પર્સોનલ, પબ્લિક ગ્રીવન્સીસ એન્ડ પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે ભારત સરકારના વિજ્ઞાન મંત્રાલય અને વિભાગોના સચિવો અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓની એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમીક્ષા બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી અને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓની ડિલિવરીને વેગ આપવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ વચ્ચે અવિરત સંકલન સાધવા આહવાન કર્યું હતું. આગામી 10 થી 19 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન 'સ્વચ્છ સાગર, સુરક્ષિત સાગર' રાષ્ટ્રવ્યાપી દરિયાકાંઠાની સ્વચ્છતા ઝુંબેશ માટેની તૈયારીઓ ચાલી રહી હોવાથી, મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓએ મહત્તમ રાષ્ટ્રીય પ્રભાવ માટે તકનીકી ઇનોવેશન, જનભાગીદારી અને આંતર-વિભાગીય સહયોગને જોડવા માટે નજીકની ભાગીદારીમાં કામ કરવું જોઈએ.

નવી દિલ્હીના CSIR-સાયન્સ સેન્ટર ખાતે યોજાયેલી આ બેઠકમાં ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર પ્રો. અજય કુમાર સૂદ; સચિવ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST), પ્રો. ઉમેશ વી. વાઘમારે; સચિવ, બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (DBT), ડૉ. રાજેશ એસ. ગોખલે; સચિવ, વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન વિભાગ (DSIR) અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય (MoES), ડૉ. એન. કલાઈસેલ્વી; તેમજ સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક વિભાગો અને સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

અગાઉની સંકલન બેઠક દરમિયાન લેવાયેલા નિર્ણયો પરના એક્શન ટેકન રિપોર્ટ્સની સમીક્ષા કરતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક વિભાગોએ અલગ-અલગ સંસ્થાઓ તરીકે કામ કરવાને બદલે એક સંકલિત ઇકોસિસ્ટમ તરીકે કામ કરવું જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલયો વચ્ચે નિયમિત સંવાદ, જ્ઞાનની વહેંચણી, સંયુક્ત પહેલ અને સંકલિત અમલીકરણથી ઇનોવેશનને વેગ આપવામાં, ગવર્નન્સમાં સુધારો કરવામાં અને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓનો સીધો લાભ નાગરિકોને મળે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળશે.

બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આગામી 'સ્વચ્છ સાગર, સુરક્ષિત સાગર' ઝુંબેશ પર હતો, જે 10 થી 19 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન દેશના દરિયાકાંઠા પર આયોજિત થવાની છે. મંત્રીશ્રીએ આ રાષ્ટ્રવ્યાપી પહેલ માટે આઉટરીચ વ્યૂહરચના અને તૈયારીઓ અંગે ચર્ચા કરી હતી, જે પર્યાવરણીય સંરક્ષણને જનજાગૃતિ અને સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે જોડવા માંગે છે. આ ઝુંબેશ દેશની સૌથી મોટી દરિયાકાંઠાની સ્વચ્છતા ઝુંબેશોમાંની એકમાં વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ, સરકારી એજન્સીઓ, સ્વયંસેવકો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયોને એકસાથે લાવે તેવી અપેક્ષા છે.

બેઠકમાં વિવિધ વિજ્ઞાન મંત્રાલયની સંચાર વ્યૂહરચનાની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી જેથી કરીને સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે છેલ્લા બાર વર્ષની, ખાસ કરીને વર્તમાન સરકારના છેલ્લા બે વર્ષની સિદ્ધિઓ વ્યાપક શ્રોતાઓ સુધી પહોંચે. વિભાગોએ ભારતની વધતી જતી વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓને પ્રદર્શિત કરતા વીડિયો, ડોક્યુમેન્ટ્રી, થીમેટિક કેમ્પેઈન, ઈન્ફોગ્રાફિક્સ, સફળતાની વાર્તાઓ અને પબ્લિક એન્ગેજમેન્ટની પહેલો દ્વારા ડિજિટલ આઉટરીચને મજબૂત કરવાની યોજનાઓ શેર કરી હતી.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગે અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF), નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન, નેશનલ મિશન ઓન ઈન્ટરડિસિપ્લિનરી સાયબર-ફિઝિકલ સિસ્ટમ્સ, રિસર્ચ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઈનોવેશન સ્કીમ અને અન્ય મુખ્ય રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો જેવી ફ્લેગશિપ પહેલોને આવરી લેતી તેની આઉટરીચ યોજના રજૂ કરી હતી. જનભાગીદારી જાળવી રાખવા અને ભારતની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ વિશે વધુ જાગૃતિ લાવવા માટે તબક્કાવાર પ્રસાર વ્યૂહરચના તૈયાર કરવામાં આવી છે.

વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન વિભાગે માહિતી આપી હતી કે CSIR આ વર્ષના અંતમાં CSIR ફાઉન્ડેશન ડે દરમિયાન રિલીઝ કરવા માટે છેલ્લા બાર વર્ષની તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરતું એક વ્યાપક પ્રકાશન તૈયાર કરી રહ્યું છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને ચાલુ "ઈનોવેશન ઇન એક્શન" વ્યાખ્યાન શ્રેણી દ્વારા સફળતાની વાર્તાઓનો નિયમિત પ્રસાર વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ વચ્ચેના સંવાદને વધુ મજબૂત બનાવશે અને સાથે જ વ્યાપક શ્રોતાઓ સમક્ષ ભારતની સંશોધન ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહિત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

બાયોટેકનોલોજી વિભાગે શેર કર્યું હતું કે તેણે જાહેર આરોગ્ય, બાયોઇકોનોમી, જેનોમિક્સ, એગ્રીકલ્ચરલ બાયોટેકનોલોજી, રિસર્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, બાયોટેકનોલોજી સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટમાં તેના યોગદાનને પ્રદર્શિત કરતા થીમેટિક પ્રકાશનોની શ્રેણી શરૂ કરી છે. વિભાગ સંકલિત સોશિયલ મીડિયા પહેલો દ્વારા આઉટરીચનો વિસ્તાર કરવાની સાથે ઇન્ટરેક્ટિવ જ્ઞાન-આધારિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાષ્ટ્રવ્યાપી #DBT Quest પબ્લિક એન્ગેજમેન્ટ ઝુંબેશ પણ ચલાવી રહ્યું છે.

બેઠકમાં વિજ્ઞાન વિભાગો વચ્ચે આંતર-મંત્રાલય સહયોગને વધુ ઊંડો બનાવવા માટેના ચાલુ પ્રયાસોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. CSIR, ISRO, DST, DBT, BARC અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ સંકળાયેલી હોય તેવા સહયોગી કાર્યક્રમોની પ્રગતિ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી, જેમાં ટેક્નોલોજી ડેવલપમેન્ટ પાર્ટનરશિપ, બાયોમેડિકલ રિસર્ચ પહેલો, ઇનોવેશન પ્લેટફોર્મ્સ અને ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્ર માટેના સંકલિત કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. વિભાગોએ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં જ્ઞાનના આદાનપ્રદાનને મજબૂત કરવા માટે વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચે નિયમિત સંવાદ માટેની પદ્ધતિઓ અંગેના અપડેટ્સ પણ શેર કર્યા હતા.

અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) અંતર્ગત થયેલી પ્રગતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ચર્ચાઓમાં SARAL_AI પ્લેટફોર્મનો વ્યાપક સ્વીકાર, વિવિધ સંસ્થાઓમાં સંશોધકોની ભાગીદારી વધારવી અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ પરની માહિતી સુધી લોકોની પહોંચ વિસ્તારવાનો સમાવેશ થાય છે. વૈજ્ઞાનિક વિભાગોએ ANRF-સમર્થિત પહેલોમાં વધુ જાગૃતિ અને ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે લેવામાં આવી રહેલા પગલાં શેર કર્યા હતા.

ESTIC-2026, ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ સાયન્સ ફેસ્ટિવલ (IISF) 2026, નેશનલ સ્પેસ ડે 2026 અને અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો સહિત આગામી રાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક કાર્યક્રમોની તૈયારીઓની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. વિભાગોએ સંશોધકો, ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટ-અપ્સ, વિદ્યાર્થીઓ અને જનતાની વ્યાપક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે હાથ ધરવામાં આવી રહેલી સંસ્થાકીય સજ્જતા, આઉટરીચ યોજનાઓ અને સહયોગી પ્રવૃત્તિઓ વિશે મંત્રીશ્રીને માહિતગાર કર્યા હતા.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતની વૈજ્ઞાનિક ઇકોસિસ્ટમે એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશ કર્યો છે જેમાં સંશોધન ઉત્કૃષ્ટતા, તકનીકી ઇનોવેશન, સંસ્થાકીય સંકલન અને પબ્લિક એન્ગેજમેન્ટ એકસાથે આગળ વધવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિક વિભાગો વચ્ચે વધી રહેલો સહયોગ વિજ્ઞાનને વધુ સુલભ, વધુ પ્રભાવશાળી અને દેશની વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓ સાથે વધુ નજીકથી સુસંગત બનાવવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

મંત્રીશ્રીએ વહીવટી કામગીરી, સંસ્થાકીય સંકલન અને વિજ્ઞાન વહીવટકર્તાઓ માટે ક્ષમતા નિર્માણ સંબંધિત પગલાંની પણ સમીક્ષા કરી હતી, જ્યારે વિભાગોને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શેર કરવાનું ચાલુ રાખવા અને વૈજ્ઞાનિક સ્થાપનામાં સહયોગી શાસનને મજબૂત કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com