ભારતમાં કૃષિ મશીનરીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, 2014-15માં કૃષિ યાંત્રિકીકરણ પર સબ-મિશન (SMAM) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (RKVY) હેઠળ એક કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત યોજના છે. SMAMનો ઉદ્દેશ્ય એવા લોકો સુધી યાંત્રિકીકરણના લાભો પહોંચાડવાનો છે જેઓ અગાઉ વંચિત હતા. આમાં નાના અને સીમાંત ખેડૂતો (મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિ (SC), અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPO), સ્વ-સહાય જૂથો (SHG) અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકોનો સમાવેશ થાય છે.

આ યોજના કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ (CHCs)ની સ્થાપનાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ એવા એકમો છે જે કૃષિ મશીનરી, સાધનો અને સાધનોનો સ્ટોક કરે છે જે ખેડૂતો ભાડે લઈ શકે છે. તે ઉચ્ચ-ટેક અને મોંઘા કૃષિ સાધનો માટે હબ બનાવવા અને કૃષિ મશીનરીના વિતરણને પણ સમર્થન આપે છે. પ્રદર્શનો અને ક્ષમતા-નિર્માણ પહેલ દ્વારા પણ જાગૃતિ લાવવામાં આવે છે. કૃષિ મશીનરીની મર્યાદિત પહોંચ ધરાવતા વિસ્તારો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે, અને CHCs સસ્તી ભાડા સેવાઓ દ્વારા મર્યાદિત જમીન ધારણા અને ઊંચા ખર્ચ જેવા માળખાકીય અવરોધોને સંબોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. SMAM કૃષિ મશીનરીના પ્રદર્શન પરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્રની પણ સુવિધા આપે છે. હિતધારકોમાં આ યોજનાનો વ્યાપક સ્વીકાર વધે તે માટે લક્ષિત માહિતી, શિક્ષણ અને સંચાર (Information, Education and Communication – IEC) સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પણ હાથ ધરવામાં આવે છે.

2007માં શરૂ કરાયેલ, રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (RKVY) એક મુખ્ય યોજના છે જે રાજ્યોને કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં જાહેર રોકાણ વધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે રાજ્યોને તેમની સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ યોજનાઓ ઘડવા અને અમલમાં મૂકવા માટે સ્વતંત્રતા અને અધિકાર પ્રદાન કરે છે. આ યોજનામાં પાક ઉત્પાદન, માળખાગત વિકાસ, યાંત્રિકીકરણ અને મૂલ્યવર્ધન સહિતની પ્રવૃત્તિઓની વિશાળ શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. 2017-18માં, આ યોજનાને RKVY-RAFTAR (કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોના કાયાકલ્પ માટે રિવર-ફિલિંગ અભિગમ) તરીકે પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવી હતી, જેમાં લણણી પહેલા અને પછીના માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત બનાવવા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા માટે SMAMના વ્યૂહાત્મક આધારસ્તંભો

કૃષિ યાંત્રિકીકરણ પર પેટા-મિશન (SMAM) આધુનિક કૃષિ સાધનોની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કરીને, કઠિનતા ઘટાડીને અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરીને સમાવિષ્ટ અને કાર્યક્ષમ કૃષિ યાંત્રિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે.

• તાલીમ, પરીક્ષણ, પ્રદર્શન અને લણણી પછીના યાંત્રીકરણ દ્વારા કૃષિ યાંત્રીકરણને પ્રોત્સાહન: આધુનિક કૃષિ તકનીકોની પહોંચમાં સુધારો કરીને ખેતી ઉત્પાદકતા અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે. તે કૃષિ યાંત્રીકરણને પ્રોત્સાહન આપીને પ્રક્રિયા, સંગ્રહ, મૂલ્યવર્ધન અને પાક અવશેષ વ્યવસ્થાપન માટે લણણી પછીના માળખાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
• કૃષિ મશીનરી અને સાધનોની ખરીદી માટે નાણાકીય સહાય: ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) સિસ્ટમ દ્વારા કૃષિ મશીનરીની વ્યક્તિગત માલિકી માટે સબસિડી સહાય પૂરી પાડે છે. તે સામાન્ય લાભાર્થીઓ માટે મશીન કિંમતના 40% અને SC/ST ખેડૂતો, નાના અને સીમાંત ખેડૂતો અને ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યોના લાભાર્થીઓ માટે 50% આવરી લે છે. નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને CHC, SHG અને FPO દ્વારા ડ્રોન સહિતની યાંત્રિક સેવાઓ માટે પ્રતિ હેક્ટર ₹2,000 મળે છે.
• કસ્ટમ હાયરિંગ માટે ફાર્મ મશીનરી બેંકો (FMBs) ની સ્થાપના: SHG, FPOs અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને કૃષિ મશીનરી મેળવવા માટે 80-90% નાણાકીય સહાય દ્વારા ખેતી યાંત્રિકીકરણમાં વધારો કરે છે. ₹250 લાખ સુધીના પ્રોજેક્ટ્સ માટે CHCs માટે પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 40 ટકા પર નાણાકીય સહાય ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે FMBs ને ₹30 લાખ સુધીના પ્રોજેક્ટ્સ માટે 80 ટકા સહાય મળે છે.
• હાઇ-ટેક અને ઉચ્ચ-ઉત્પાદકતા સાધનો કેન્દ્રોની સ્થાપના: પાક-વિશિષ્ટ કામગીરી માટે અદ્યતન, ઉચ્ચ-ક્ષમતાવાળી મશીનરીથી સજ્જ જેથી કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા અને ઉચ્ચ-મૂલ્યના સાધનોની સુલભતામાં સુધારો થાય.
• ઉત્તર પૂર્વીય પ્રદેશ (NER)માં કૃષિ યાંત્રિકીકરણને પ્રોત્સાહન: પ્રદેશ-વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપો દ્વારા ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં ઉન્નત સહાય પૂરી પાડે છે, જેમાં નાની મશીનરી માટે 100% સુધીની સબસિડી અને ફાર્મ મશીનરી બેંકો માટે 95% સહાયનો સમાવેશ થાય છે.

SMAM  હેઠળ, 2014-15 થી 2025-26 સુધી, ₹9,404.47 કરોડની કેન્દ્રીય સહાયથી વ્યક્તિગત ખેડૂતોને 21.61 લાખ મશીનોના વિતરણને ટેકો મળ્યો છે. વધુમાં, તેણે 27,554 કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ, 646 હાઇ-ટેક હબ્સ અને 25,608 ફાર્મ મશીનરી બેંકોની સ્થાપનાને ટેકો આપ્યો છે. SMAM  હેઠળ, વ્યક્તિગત ફાર્મ મશીનરી માલિકી માટે લાભાર્થીઓની સંખ્યા 2020-21માં 2.07 લાખથી વધીને 2024-25માં 2.32 લાખ થઈ ગઈ છે, જે યોજનાના કવરેજમાં એકંદર વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ યોજના કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ખર્ચ-વહેંચણી વ્યવસ્થાને અનુસરે છે. મોટાભાગના રાજ્યો માટે, ભંડોળ પેટર્ન 60:40 છે, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વ અને હિમાલયના રાજ્યો માટે, તે 90:10 છે. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના કિસ્સામાં, સહાય 100 ટકા કેન્દ્રીય ભંડોળ તરીકે પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ વિભિન્ન ભંડોળ માળખું વિવિધ પ્રાદેશિક સંદર્ભોમાં વ્યાપક યાંત્રિકીકરણ અપનાવવાની સુવિધા આપે છે.

કૃષિ યાંત્રિકીકરણ પરનું સબ-મિશન (SMAM) કૃષિ કામગીરીમાં સુધારો કરવા માટે ડ્રોનના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ યોજના હેઠળ ₹52.50 કરોડના નાણાકીય સહાય સાથે, ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) એ દેશભરમાં મોટા પાયે ક્ષેત્ર પ્રદર્શનો દ્વારા ડ્રોન અપનાવવાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

કૃષિના સહયોગથી વિજ્ઞાન કેન્દ્ર (KVKs), 40,928 હાથ ધર્યા 40,918 હેક્ટર વિસ્તારમાં કિસાન ડ્રોન પ્રદર્શનો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રદર્શનો નિર્ધારિત માનક સંચાલન પ્રક્રિયાઓ અનુસાર પોષક તત્વો, ખાતરો અને કૃષિ-રસાયણોના ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત હતા.

વ્યાપક અપનાવવાની સુવિધા આપવા માટે, SMAM  ડ્રોન ખરીદી અને પ્રદર્શનો માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. ICAR સંસ્થાઓ, KVK અને રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ જેવી લાયક સંસ્થાઓને આ પ્રવૃત્તિઓ માટે પ્રતિ ડ્રોન ₹10 લાખ સુધીની 100 ટકા નાણાકીય સહાય મળે છે. ખેડૂત-ઉત્પાદક સંગઠનો (FPO) 75 ટકા સુધીની ગ્રાન્ટ સહાય માટે પાત્ર છે. વધુમાં, સેવા મોડેલ દ્વારા ડ્રોનનો ઉપયોગ કરતી એજન્સીઓને પ્રતિ હેક્ટર ₹6,000ના આકસ્મિક ખર્ચ સાથે સહાય કરવામાં આવે છે.

વધુમાં, SMAM  સમાવિષ્ટતા પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, કુલ ભંડોળના 30 ટકા મહિલા ખેડૂતો માટે ફાળવે છે. આ જોગવાઈનો ઉદ્દેશ્ય કૃષિ મશીનરી સુધી તેમની પહોંચ વધારવા અને યાંત્રિક ખેતી પ્રણાલીઓમાં વધુ ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

SMAM કૃષિ ઉત્પાદકતા, કાર્યક્ષમતા અને સમાવેશકતાને મજબૂત બનાવવામાં મુખ્ય હસ્તક્ષેપ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. નાના અને સીમાંત ખેડૂતો, મહિલાઓ, SC/ST સમુદાયો અને વંચિત પ્રદેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, આ યોજનાએ સબસિડી, કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર, ફાર્મ મશીનરી બેંકો અને લક્ષિત પ્રાદેશિક સહાય દ્વારા યાંત્રિકીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ અંતરને દૂર કરવામાં મદદ કરી છે. તાલીમ, પ્રદર્શનો, લણણી પછીનું સંચાલન અને ડ્રોન જેવી ઉભરતી તકનીકો પર તેનો ભાર કૃષિને આધુનિક બનાવવા માટે ભવિષ્યલક્ષી અભિગમ દર્શાવે છે. સંસ્થાકીય માળખાકીય સુવિધાઓ બનાવીને, SMAM એ શ્રમ મજૂરી ઘટાડવા, કૃષિ કામગીરી સમયસર પૂર્ણ કરવામાં અને ઉચ્ચ કૃષિ ઉત્પાદકતાને ટેકો આપવામાં ફાળો આપ્યો છે.

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://farmech.dac.gov.in/Content/New_Folder/Revised_SMAM_Guidelines_%282025%29_With_Covering.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146927&reg=3&lang=2

https://agriwelfare.gov.in/sites/default/files/rkvy_inro.pdf
https://farmech.dac.gov.in/Content/New_Folder/Revised_SMAM_Guidelines_%282025%29_With_Covering.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225993&reg=3&lang=1

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU1307_PlCuP7.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2869_rYAp4R.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU4030_u5gVDd.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2910_hr4mIN.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1621_FVTLGW.pdf?source=pqars

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2540_lhHekv.pdf?source=pqals

PIB બેકગ્રાઉન્ડર

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248987&reg=3&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com