પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે બાયોલોજિકલ ડાયવર્સિટી એક્ટ, 2002ની કલમ 39 હેઠળ મિઝોરમ યુનિવર્સિટી, આઈઝોલના નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ (NHM) ને ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરી તરીકે નિયુક્ત કર્યું છે. નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી ઓથોરિટીની ભલામણના આધારે અને દરખાસ્તની યોગ્ય ચકાસણી કર્યા પછી, કેન્દ્ર સરકારે 19 જૂન 2026ના રોજ આ સંસ્થાને ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરી તરીકે સૂચિત કર્યું હતું. આ અધિસૂચના સાથે, NHM ભારતની 21મી ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરી બની ગયું છે, જે દેશના જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક માળખાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરી બાયોલોજિકલ ડાયવર્સિટી એક્ટ, 2002 હેઠળ મેળવવામાં આવેલા પ્રમાણિત જૈવિક નમૂનાઓનું જતન કરીને ભારતની જૈવવિવિધતા શાસન પ્રણાલીનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બને છે.

NHM ટેરિડોફાઇટ્સ અને મેક્રોફંગી સહિતની પસંદગીની વનસ્પતિઓ અને સરીસૃપ, ઉભયજીવી, માછલીઓ, ફૂદાં, ભૃંગ અને પતંગિયાં જેવા પ્રાણીઓના સંદર્ભ નમૂનાઓની જાળવણી કરશે. તે આ પ્રદેશમાંથી નવી શોધાયેલી પ્રજાતિઓના ટાઇપ નમૂનાઓ માટે ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરી તરીકે પણ સેવા આપશે. આ પ્રમાણિત સંગ્રહો લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે ભારતના જૈવિક સંસાધનોને સુરક્ષિત રાખવાની સાથે પ્રજાતિઓની ઓળખ, ટ્રેસેબિલિટી અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને મજબૂત કરશે. તેઓ આવાસનું નુકસાન, કુદરતી આફતો અથવા પ્રજાતિઓમાં ઘટાડો થવાની સ્થિતિમાં ભવિષ્યના પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપનને પણ ટેકો આપશે.

સંસદના અધિનિયમ દ્વારા સ્થાપિત સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી, મિઝોરમ યુનિવર્સિટીના નેજા હેઠળ 2022માં સ્થપાયેલું NHM, ઇન્ડો-બર્મા બાયોડાયવર્સિટી હોટસ્પોટમાં તેના સ્થાન અને તેની વિશિષ્ટ વર્ગીકરણ કુશળતાને કારણે અજોડ સ્થાન ધરાવે છે. મિઝોરમ અને વ્યાપક ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશ વનસ્પતિઓની 7,500 થી વધુ પ્રજાતિઓ અને 2,000 થી વધુ પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ ધરાવે છે. ટેરિડોફાઇટ્સ, મેક્રોફંગી, ફૂદાં, ભૃંગ અને અન્ય ઓછા અભ્યાસ કરાયેલા વર્ગોમાં મ્યુઝિયમની કુશળતા ભારતની ડેઝિગ્નેટેડ રિપોઝીટરીના નેટવર્કમાં એક મહત્વપૂર્ણ અંતરને પૂરે છે અને આ પ્રદેશની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાના વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણને મજબૂત બનાવે છે.

આ રિપોઝીટરી આ પ્રદેશની અનન્ય સ્થાનિક પ્રજાતિઓના દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણને પણ ટેકો આપશે, જેમાં મિઝોરમના જંગલોમાં તાજેતરમાં શોધાયેલ ઉભયજીવીનો સમાવેશ થાય છે, જે જૈવવિવિધતા અને પ્રજાતિઓના શોધ-કેન્દ્ર તરીકે ઉત્તર-પૂર્વના વૈશ્વિક મહત્વને રેખાંકિત કરે છે.

તેના હોદ્દા પહેલાં પણ, NHM એ હર્બેરિયમ શીટ્સ અને ભીના-સંરક્ષિત સહિત 500 થી વધુ નમૂનાઓ એકત્રિત કરીને અને સાચવીને તેની વૈજ્ઞાનિક તૈયારી દર્શાવી હતી. તેની બહુવિધ વિજ્ઞાનશાખાની વૈજ્ઞાનિક ટીમમાં મિઝોરમ યુનિવર્સિટીના મેક્રોફંગી અને ટેરિડોફાઇટ્સથી લઈને માછલીઓ, ફૂદાં અને પતંગિયાં સુધીના સાત વિશિષ્ટ વર્ગીકરણ જૂથોના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે.

આ નિયુક્તિ જૈવિક નમૂનાઓને તેમના સ્ત્રોતની નજીક સાચવવાનું સક્ષમ બનાવીને, વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણમાં સુધારો કરીને, લોજિસ્ટિકલ પડકારો ઘટાડીને અને મિઝોરમ સ્ટેટ બાયોડાયવર્સિટી બોર્ડ અને પ્રાદેશિક સંશોધન સંસ્થાઓ સાથે સહયોગની સુવિધા આપીને નિયુક્ત રીપોઝીટરીઝના ભારતના રાષ્ટ્રીય નેટવર્કને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા, ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા અને અન્ય સૂચિત સંસ્થાઓની અસ્તિત્વમાં રહેલી રિપોઝીટરીઝને પૂરક બનાવીને, આ નિયુક્તિ કુનમિંગ-મોન્ટ્રિયલ ગ્લોબલ બાયોડાયવર્સિટી ફ્રેમવર્કના ટાર્ગેટ 4ને અનુરૂપ, એક્સ સિટુ સંરક્ષણ અને આનુવંશિક વિવિધતાના સંરક્ષણને મજબૂત કરીને ભારતના નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી સ્ટ્રેટેજી એન્ડ એક્શન પ્લાન (2024-2030) ના નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી ટાર્ગેટ 4 ને આગળ વધારે છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com