નદીઓના સર્વગ્રાહી કાયાકલ્પ પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત કરતા, કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલની અધ્યક્ષતામાં 2 જુલાઈ 2026 ના રોજ ગંગા નદી પરના સશક્ત કાર્યદળ (ETF) ની 19મી બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં નમામી ગંગે કાર્યક્રમની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને બહેતર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, વૈજ્ઞાનિક જળ વ્યવસ્થાપન, નીતિગત સુધારા અને હિસ્સેદારો વચ્ચે ઉન્નત સંકલન દ્વારા નદીના કાયાકલ્પને વેગ આપવાના ઉદ્દેશ્યથી મુખ્ય હસ્તક્ષેપો પર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો.

  

  

આ બેઠકમાં જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરી પણ જોડાયા હતા અને તેમાં વિવિધ મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારોના મુખ્ય હિસ્સેદારો એકસાથે આવ્યા હતા, જેમાં જળ સંસાધન વિભાગના સચિવ શ્રી વી.એલ. કાંથા રાવ; પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીના; નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા (NMCG) ના મહાનિદેશક શ્રી રાજીવ કુમાર મિત્તલ; જળ સંસાધન વિભાગના જેએસ એન્ડ એફએ (JS&FA) શ્રી ગૌરવ મસાલદાન; શ્રી નલિન શ્રીવાસ્તવ (ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ, NMCG); શ્રી બ્રિજેન્દ્ર સ્વરૂપ, એક્ઝિક્યુટિવ ડાયરેક્ટર (પ્રોજેક્ટ્સ); શ્રી અનૂપ કુમાર શ્રીવાસ્તવ (એક્ઝિક્યુટિવ ડાયરેક્ટર, ટેકનિકલ); શ્રી ભાસ્કર દાસગુપ્તા (એક્ઝિક્યુટિવ ડાયરેક્ટર, ફાઇનાન્સ); સુશ્રી ઐશ્વર્યા સિંહ, સંયુક્ત સચિવ (DDWS); શ્રી અનુરાગ શ્રીવાસ્તવ, એસીએસ યુપી (ACS UP); સુશ્રી નંદિની ઘોષ (પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર, પશ્ચિમ બંગાળ SPMG); શ્રી સૂરજ, પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (ઝારખંડ); તેમજ NMCG અને સહભાગી રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સામેલ હતા. આ બેઠકમાં ભારત સરકારના ઊર્જા મંત્રાલય, આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય તેમજ ગૃહ મંત્રાલયના પ્રતિનિધિઓએ પણ ભાગ લીધો હતો.

પ્રાપ્ત થયેલી પ્રગતિ અંગે સંતોષ વ્યક્ત કરતા મંત્રીશ્રીએ નમામી ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ અમલીકરણની સતત ગતિની પ્રશંસા કરી હતી. તેમને માહિતગાર કરવામાં આવ્યા હતા કે ₹43,031 કરોડના અંદાજિત ખર્ચે અત્યાર સુધીમાં 524 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 363 પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થઈ ગયા છે. ગટર વ્યવસ્થા (સુએરેજ) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હેઠળ, 6,610 MLD ની શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા અને 5,233 કિમીના સુઅર નેટવર્ક સાથે 218 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 145 સુએરેજ પ્રોજેક્ટ્સ પહેલેથી જ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે, જેનાથી 4,611 કિમીથી વધુના સુએરેજ નેટવર્કની સાથે 4,263 MLD ની શુદ્ધિકરણ ક્ષમતાનું નિર્માણ અને પુનઃસ્થાપન થયું છે. આ કાર્યક્રમમાં ₹21,550 કરોડથી વધુનો ખર્ચ નોંધાયો છે, જે ગંગા બેસિનના રાજ્યોમાં પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં સતત થઈ રહેલી પ્રગતિ દર્શાવે છે.

આ બેઠકમાં નાણાકીય વર્ષ 2025–26 દરમિયાન નમામી ગંગે હેઠળ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણની પ્રગતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. એ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમે નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન 538 MLD ની સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા ઉમેરી છે, જેનાથી કુલ સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા વધીને આશરે 4,260 MLD થઈ ગઈ છે. મંત્રીશ્રીએ અમલીકરણમાં સતત થઈ રહેલા સુધારાની પ્રશંસા કરી હતી અને રાજ્યોને તમામ ચાલુ પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂર્ણ કરવા માટે આ ગતિ જાળવી રાખવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

આ બેઠકમાં ETF ની 18મી બેઠક પછી NMCG દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. મંત્રીશ્રીએ આગ્રા ખાતે 100 MLD ના ધાંધુપુરા સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટના ટ્રાયલ ટેસ્ટિંગની શરૂઆતને બિરદાવી હતી, જે કાર્યરત થયા પછી યમુના નદીમાં જતા અશુદ્ધ વપરાયેલા પાણીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરશે. તેમણે વારાણસી ખાતે 55 MLD ના ભગવાનપુરા STP ને કાર્યરત કરવા બદલ પણ પ્રશંસા કરી હતી, જેનું ઉદ્ઘાટન પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેણે પ્લાન્ટની ઓપરેશનલ ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો પૂરો કરવા માટે 750 kW ના સોલર પાવર પ્લાન્ટને સામેલ કરવાની સાથે શહેરમાં સીવેજ ટ્રીટમેન્ટને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યું છે.

  

શહેરી નદી વ્યવસ્થાપનમાં પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો (NbS) ની વધતી જતી ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડતા, બેઠકમાં દિલ્હીમાં શાસ્ત્રી પાર્ક અને કૈલાશ નગરના નાળાઓના ઇન-સિટુ (તે જ જગ્યા પર) ઉપચાર માટે વિકસાવવામાં આવી રહેલી કન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ સિસ્ટમની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. મંત્રીશ્રીએ કાંપ કાઢવો (ડીસિલ્ટિંગ), પાળા બનાવવા, જલીય વનસ્પતિઓનું વાવેતર અને પથ્થરો ગોઠવવા સહિતના ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપનના પગલાંની પ્રશંસા કરી હતી અને અધિકારીઓને સમયસર પૂર્ણ કરવા સુનિશ્ચિત કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો જેથી આ હસ્તક્ષેપો ટકાઉ વેસ્ટવોટર મેનેજમેન્ટ માટે પ્રતિકૃતિ બની શકે તેવા (રેપ્લિકેબલ) મોડેલ તરીકે કામ કરી શકે.

બેઠકમાં NMCG ની વ્યાપક જનસંપર્ક પહેલોની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. મંત્રીશ્રીએ વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ 2026 ની સફળ ઉજવણીની પ્રશંસા કરી હતી, જે દરમિયાન આશરે 125 ગંગા જિલ્લાઓમાં મોટા પાયે જાગૃતિ અભિયાનો, વૃક્ષારોપણ ઝુંબેશ, સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ અને સમુદાય જોડાણ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેણે નદી સંરક્ષણમાં લોકોની ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

મંત્રીશ્રીએ નમામી ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવેલી વિવિધ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને ઇકોસિસ્ટમ પુનઃસ્થાપનની પહેલોની પ્રશંસા કરી હતી. આમાં ગંગામાં દેશી માછલીઓની જૈવવિવિધતાને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ICAR-CIFRI દ્વારા આયોજિત રિવર રાંચિંગ પ્રોગ્રામ, બિહારમાં બાયા નદીનો સફળ સમુદાય-સંચાલિત કાયાકલ્પ, અને ભારતની પ્રથમ 'ડોલ્ફિન એમ્બ્યુલન્સ' નો ઉપયોગ કરીને ફસાયેલી ગંગા ડોલ્ફિનનો બચાવ સામેલ છે, જે એક એવી પહેલ છે જેને પ્રધાનમંત્રીના મન કી બાત કાર્યક્રમ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી હતી. બેઠકમાં સંતોષ સાથે એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ગંગા બેસિનમાં રામસર વેટલેન્ડ્સ (જલપ્લાવિત વિસ્તારો) ની સંખ્યા વધીને 35 થઈ ગઈ છે, જે સમગ્ર બેસિનમાં વેટલેન્ડ્સ અને જલીય જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

સપાટી પરના જળ અને ભૂગર્ભ જળ પ્રણાલીઓના સંકલિત આયોજન દ્વારા વૈજ્ઞાનિક નદી બેસિન વ્યવસ્થાપનને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ બેઠકમાં ગંગાના મુખ્ય પ્રવાહ સાથે એન્જિનિયર્ડ ગ્રાઉન્ડવોટર રીચાર્જ માટે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) ના વિકાસ અને સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ (CGWB) દ્વારા ભૂગર્ભ જળ હસ્તક્ષેપ માટે અગ્રતા ધરાવતા જિલ્લાઓની ઓળખ અંગેની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. મંત્રીશ્રીએ સમગ્ર બેસિનમાં લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા વધારવા માટે ભૂગર્ભ જળ રીચાર્જ પગલાંના સંકલિત અમલીકરણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

બેઠકનો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ શુદ્ધિકરણ કરાયેલા વપરાયેલા પાણીનો સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગ (Safe Reuse of Treated Wastewater - SRTW) રહ્યો હતો. મંત્રીશ્રીએ આગ્રા, પ્રયાગરાજ અને વારાણસી માટે સિટી-લેવલ રીયુઝ એક્શન પ્લાન્સ (CLRAPs) ની પૂર્ણાહુતિની સમીક્ષા કરી, જે થર્મલ પાવર, રેલવે, શહેરી લેન્ડસ્કેપિંગ અને સિંચાઈ જેવા ક્ષેત્રોમાં શુદ્ધિકરણ કરાયેલા વપરાયેલા પાણીનો ઉપયોગ કરવાની તકોની ઓળખ કરે છે. પુનઃઉપયોગ ગુણવત્તા અને સુરક્ષા દ્વારા માર્ગદર્શિત હોવો જોઈએ તેના પર ભાર મૂકતા શ્રી સી.આર. પાટીલે નિર્દેશ આપ્યો કે સિંચાઈ અને અન્ય ઉપયોગો માટે નિર્ધારિત ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટર નિર્ધારિત ગુણવત્તાના ધોરણોને સખત રીતે અનુરૂપ હોવું જોઈએ અને જાહેર આરોગ્ય તેમજ કૃષિ ઉત્પાદકતાના રક્ષણ માટે તેનું નિયમિત મોનિટરિંગ થવું જોઈએ. તેમણે સંબંધિત શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને રાજ્યના વિભાગોને ગુણવત્તા આશ્વાસન અને ટકાઉ શહેરી જળ વ્યવસ્થાપન માટે સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓને મજબૂત બનાવવાની સાથે ઓળખવામાં આવેલા રીયુઝ પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણને ઝડપી બનાવવા વધુ નિર્દેશ આપ્યો હતો.

મંત્રીશ્રીએ પર્યાવરણીય પ્રવાહ (એન્વાયરમેન્ટલ ફ્લો) મોનિટરિંગ, સુએરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જમીન સંપાદન, ડીપીઆર (DPR) તૈયારી, ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટરનો સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગ, એરિયલ ડ્રેનેજ મેપિંગ, ભૂગર્ભ જળ રીચાર્જ હસ્તક્ષેપ, રેતી ખનન વ્યવસ્થાપન અને સિટી સેનિટેશન એક્શન પ્લાન્સના અમલીકરણ સંબંધિત એક્શન ટેકન રિપોર્ટ્સ (હાથ ધરેલી કામગીરીના અહેવાલો) ની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી. તેમણે તમામ અમલીકરણ એજન્સીઓ અને રાજ્ય સરકારોને બાકી રહેલી પ્રવૃત્તિઓ ઝડપી બનાવવા અને સશક્ત કાર્યદળના નિર્ણયોનું સમયસર પાલન સુનિશ્ચિત કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

બેઠકના સમાપનમાં, શ્રી સી.આર. પાટીલે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ગંગા નદીનો કાયાકલ્પ એ એક સહિયારી રાષ્ટ્રીય જવાબદારી છે, જેના માટે કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે સતત સહયોગની જરૂર છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ગટર વ્યવસ્થાના માળખાને મજબૂત બનાવવું, ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટરના પુનઃઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું, વેટલેન્ડ્સ અને જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવું, પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો અપનાવવા અને નદી સંરક્ષણ સાથે ભૂગર્ભ જળ વ્યવસ્થાપનને એકીકૃત કરવાથી સામૂહિક રીતે 'અવિરલ અને નિર્મળ ગંગા' ના વિઝનને વેગ મળશે, જ્યારે સમગ્ર ગંગા બેસિનમાં લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા અને ઇકોલોજીકલ સ્થિતિસ્થાપકતા સુનિશ્ચિત થશે.

 

SM/IJ/GP/JT

 

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2280600) आगंतुक पटल : 4