એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારતમાં લગભગ દરેક વ્યવહાર રોકડમાં થતો હતો, અને આ બાબત પોતાની સાથે રોજિંદા પડકારોનો સમૂહ લાવતી હતી. રોકડા નાણાં સાથે રાખવાનો બોજ હતો, અને વારંવાર છૂટા પૈસાની શોધ કરવી પડતી હતી. ચૂકવણીઓ ઉપરાંત, આરોગ્ય સંબંધિત માહિતીનું સંચાલન, જાહેર કલ્યાણ યોજનાઓ હેઠળ રેકોર્ડ જાળવવા અને સેવા વિતરણનું સંકલન કરવાનું કામ ધીમું, કાગળ આધારિત અને વિખરાયેલું હતું. 1 જુલાઈ 2015 ના રોજ ડિજિટલ ઇન્ડિયા પહેલના લોન્ચિંગ સાથે આ બદલાવવાનું શરૂ થયું. વર્ષો જતાં, આ પરિવર્તન ઘણું વ્યાપક સાબિત થયું છે, જેની અસર હવે રોજિંદા જીવનના નાનામાં નાના ખૂણાઓમાં જોવા મળે છે.

આજે, ડિજિટલ ઇન્ડિયા એક મજબૂત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વિકસિત થયું છે જે ભારત જે રીતે ચૂકવણી કરે છે, જાહેર સેવાઓ પહોંચાડે છે અને આજીવિકાને ટેકો આપે છે તેમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. દિલ્હીમાં ઇન્સ્ટન્ટ ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારતા ચા વેચનારથી લઈને, ઝારખંડમાં હાથબનાવટના ઉત્પાદનો ઓનલાઈન વેચતા વણકર અને ઓડિશામાં બાળકના સ્વાસ્થ્યના રેકોર્ડને રિયલ ટાઇમમાં અપડેટ કરતી આંગણવાડી કાર્યકર સુધી, ડિજિટલ ટેકનોલોજી રોજિંદા જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ હવે લાખો નાગરિકો અને વેપારીઓ માટે પસંદગીનું માધ્યમ બની ગયું છે, જ્યારે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દેશભરમાં ગવર્નન્સ, હેલ્થકેર અને કોમર્સ (વાણિજ્ય) ને મજબૂત કરી રહ્યા છે. આ પરિવર્તનના ચાર ઉદાહરણો વિશિષ્ટ છે.

વધુ સારું સ્વાસ્થ્ય, સસ્તા હેન્ડમેડ ટેક્સટાઇલ્સ

આ પરિવર્તન કદાચ સૌથી સારી રીતે એ બાબતમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે કે કેવી રીતે તે સુખાકારી અને આજીવિકા બંનેને એકસાથે સ્પર્શે છે. એક તરફ, પોષણ ટ્રેકર દેશભરના આંગણવાડી કેન્દ્રો પર ન્યુટ્રિશન (પોષણ) સેવા વિતરણમાં રિયલ-ટાઇમ પારદર્શિતા લાવી રહ્યું છે, જે એ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે કે કોઈ બાળક કે માતા વંચિત ન રહી જાય. બીજી તરફ, ઇન્ડિયાહેન્ડમેડ જેવા ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ ગ્રામીણ કારીગરોને સીધા રાષ્ટ્રીય ખરીદદારો સાથે જોડી રહ્યા છે, વચેટિયાઓના સ્તરોને નાબૂદ કરે છે અને કારીગરોને તેમના કામની વાસ્તવિક કિંમત મેળવવા દે છે. એકસાથે, વધુ સારાં સ્વાસ્થ્ય મોનિટરિંગ અને વધુ સસ્તું તથા સુલભ હેન્ડમેડ ટેક્સટાઇલ્સ સમગ્ર શહેરી અને ગ્રામીણ ભારતમાં નાગરિકો માટે રોજિંદું જીવન શાંતિપૂર્વક વધુ સરળ, ગૌરવપૂર્ણ અને વધુ સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા છે.

વિશ્વમાં દર સેકન્ડે થતી રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ લેવડદેવડમાંથી અડધી ભારતમાં થાય છે

આ પરિવર્તનના મૂળમાં યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) છે, જે વર્ષ 2016-17માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જે બેંકો વચ્ચે ત્વરિત, સીમલેસ અને ઇન્ટરઓપરેબલ પર્સન-ટુ-પર્સન (વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ) અને પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (વ્યક્તિ-થી-વેપારી) વ્યવહારોને સક્ષમ બનાવે છે. ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ પેમેન્ટ એપ્લિકેશનના વિકસતા ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા સમર્થિત, UPI એ સ્માર્ટફોન સિવાય અન્ય કંઈપણ વાપર્યા વિના, શેરી વિક્રેતાઓથી લઈને વ્યાવસાયિકો સુધીના દરેક વ્યક્તિ માટે સુરક્ષિત અને ત્વરિત ડિજિટલ ચૂકવણીઓ સુલભ બનાવી છે.

આજે, ભારતનું યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વિશ્વના રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં લગભગ 49 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવે છે. માત્ર એક દાયકા પહેલાના મુખ્યત્વે રોકડ આધારિત અર્થતંત્રમાંથી, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ શહેરી અને ગ્રામીણ ભારતના લાખો લોકો માટે વ્યવહારનું પસંદગીનું માધ્યમ બની ગયું છે, જે વધુ સુવિધા, પારદર્શિતા અને નાણાકીય સર્વસમાવેશકતા (ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝન) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ સિદ્ધિ સક્ષમ સ્તંભોના સંકલિત ઇકોસિસ્ટમ પર આધારિત છે:

• યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: UPI અને ઇન્ટરઓપરેબલ ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ્સ જે બેંકોમાં ત્વરિત ફંડ ટ્રાન્સફર સક્ષમ કરે છે.
• બેંકિંગ કનેક્ટિવિટી: યુનિફાઇડ ડિજિટલ ફ્રેમવર્ક દ્વારા પરસ્પર જોડાયેલી બેંકો, જેમાં ઘર્ષણ રહિત વ્યવહારો માટે દરેક ખાતું ડિજિટલ રીતે ઓળખી શકાય તેવું છે.
• આધાર દ્વારા ડિજિટલ ઓળખ: મોકલનાર અને મેળવનાર બંનેની વિશ્વસનીય, સુરક્ષિત ઓળખ પ્રદાન કરવી, જે વિશ્વસનીયતા અને સર્વસમાવેશકતાને મજબૂત બનાવે છે.
• સસ્તું ઇન્ટરનેટ અને દેશવ્યાપી કનેક્ટિવિટી: ઓછી કિંમતનો મોબાઇલ ડેટા, ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા 5G નેટવર્ક, ગ્રામીણ ભારતમાં ઊંડે સુધી પહોંચતી ઓપ્ટિકલ ફાઇબર અને બાકીના અંતરને પૂરતું મોબાઇલ બ્રોડબેન્ડ.
• સ્માર્ટફોનનો વ્યાપ: પ્રાથમિક ગેટવે તરીકે સસ્તા સ્માર્ટફોન જેના દ્વારા નાગરિકો ડિજિટલ સેવાઓ અને ચૂકવણીઓ મેળવે છે.
• ડિજિટલ ઇનોવેશન: યુઝર-ફ્રેન્ડલી એપ્લિકેશન્સની જીવંત ઇકોસિસ્ટમ જે વ્યવહારોને દરેક માટે સરળ, સુરક્ષિત અને સુલભ બનાવે છે.

સાથે મળીને, આ સ્તંભોએ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને દેશવ્યાપી વાસ્તવિકતા બનાવી દીધી છે, જે શહેરી કેન્દ્રોથી ગ્રામીણ વિસ્તારો સુધી વિસ્તરેલી છે અને ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં કેશલેસ વ્યવહારો સક્ષમ કરે છે. મજબૂત ઓથેન્ટિકેશન (પ્રમાણીકરણ) સિસ્ટમ ઉપકરણ ગુમ થવાના કિસ્સામાં પણ વપરાશકર્તાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે. પરિણામે, ભારત વિશ્વના અગ્રણી ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ્સમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે સતત રોકડ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે અને તેના ડિજિટલ આર્થિક સંક્રમણને વેગ આપે છે.

ભારતનું ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ સતત વૈશ્વિક માન્યતા મેળવી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે UPI નો સ્વીકાર ભારતના ટેકનોલોજી આધારિત ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં વધતા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તાજેતરમાં જ, ગ્રીસ UPI સેવાઓ સક્ષમ કરનારો 10મો દેશ બન્યો છે, જેણે તેના વૈશ્વિક પદચિહ્નને વધુ વિસ્તૃત કર્યું છે અને ભારતીય પ્રવાસીઓ તથા વ્યવસાયોને વિદેશમાં સીમલેસ ડિજિટલ ચૂકવણી કરવાની મંજૂરી આપી છે.

પોષણ ટ્રેકર દ્વારા રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ

ડિજિટલ ઇન્ડિયાની પહોંચ ચૂકવણીઓથી આગળ વધીને મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા સક્ષમ આંગણવાડી અને મિશન પોષણ 2.0 હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા પોષણ ટ્રેકર દ્વારા માતૃત્વ અને બાળ પોષણ સુધી વિસ્તરી છે, જે રિયલ ટાઇમમાં પોષણ સેવા વિતરણમાં પરિવર્તન લાવી રહી છે. અગાઉ, આંગણવાડી કાર્યકરો 11 મેન્યુઅલ રજિસ્ટર જાળવતા હતા, જેના કારણે વિલંબ થતો હતો અને સેવામાં વિસંગતતાઓ રહેતી હતી. આ હવે સંપૂર્ણ ડિજિટલ સિસ્ટમમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે, જેમાં મે 2026 સુધીમાં 13.30 લાખથી વધુ આંગણવાડી કાર્યકરો નોંધાયેલા છે, જેઓ 99.89 ટકા આધાર વેરિફિકેશન સાથે સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, 0-6 વર્ષની વયના બાળકો અને કિશોરીઓ સહિત 8.93 કરોડ લાભાર્થીઓને સેવા આપી રહ્યા છે. દૈનિક વ્યવહારો 2021 માં લગભગ 1 કરોડથી વધીને 2026 માં 22 કરોડથી વધુ થયા છે, જેમાં તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં દેશવ્યાપી અમલીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

આ પ્લેટફોર્મ આધાર અને મોબાઇલ વેરિફિકેશન, જીઓ-ટેગિંગ, જીઓ-ફેન્સિંગ, ટાઇમ-સ્ટેમ્પ્ડ ડેટા કેપ્ચર અને રાશન વિતરણ માટે ફેસ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ (FRS) ને એકીકૃત કરે છે. નોમિની મોડ્યુલ લાભાર્થીઓ વતી રાશનના અધિકૃત સંગ્રહની મંજૂરી આપે છે, જ્યારે બહુભાષી ઇન્ટરફેસ અને નાગરિકો તરફી લાભાર્થી પોર્ટલ સુલભતા અને રેકોર્ડ્સ સુધી રિયલ-ટાઇમ પહોંચની ખાતરી આપે છે.

આ સિસ્ટમ હવે 77 મિલિયનથી વધુ બાળકો માટે પોષણ સૂચકાંકોને ટ્રેક કરતો લાઈવ માસિક ડેટાબેઝ જાળવે છે, જે વેરિફાઇડ, આધાર-પ્રમાણિત ડેટાના આધારે રિયલ-ટાઇમ ડેશબોર્ડ્સ, હીટ મેપ્સ અને પુરાવા-આધારિત નીતિ નિર્માણને સક્ષમ બનાવે છે.

વચેટિયાઓ દૂર થતાં ભારતીય હેન્ડમેડ ઉત્પાદનો સસ્તા થયા

પેઢીઓથી, કારીગરો અને વણકરો ખરીદદારો સુધી પહોંચવા માટે વચેટિયાઓ પર નિર્ભર હતા, જેના કારણે તેમની કમાણી ઘટતી હતી અને ગ્રાહકો માટે કિંમતો વધતી હતી. ડિજિટલ ઇન્ડિયા ટેક્સટાઇલ મંત્રાલયની એક પહેલ 'ઇન્ડિયાહેન્ડમેડ' (Indiahandmade) દ્વારા આ બદલી રહ્યું છે, જે ડિજિટલ ઇન્ડિયા કોર્પોરેશન (DIC) દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે, જે દેશભરના ગ્રાહકો સાથે કારીગરો, વણકરો, સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs), ઉત્પાદક કંપનીઓ અને ગ્રામીણ સાહસોને સીધા જોડે છે. આ પ્લેટફોર્મે 3,900 થી વધુ કારીગરો અને વણકરોને ઓનબોર્ડ કર્યા છે અને 21,000 થી વધુ હસ્તકલા અને હેન્ડલૂમ ઉત્પાદનોની યાદી આપી છે, જેને સરળ ડિજિટલ નોંધણી, બહુભાષી સપોર્ટ, AI-સંચાલિત લિસ્ટિંગ, સંકલિત ઓર્ડર મેનેજમેન્ટ, સુરક્ષિત ચૂકવણીઓ અને મફત લોજિસ્ટિક્સ જેવી સુવિધાઓ દ્વારા સમર્થન મળ્યું છે, જેણે ઘણા પ્રથમ વખતના ડિજિટલ વિક્રેતાઓને સક્ષમ બનાવ્યા છે.

આ પ્લેટફોર્મ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વેચાણની સંપૂર્ણ રકમ કોઈપણ કપાત વિના સીધી કારીગરોના બેંક ખાતામાં જમા થાય. વચેટિયાઓને દૂર કરીને, ઇન્ડિયાહેન્ડમેડે કારીગરોની આવક મજબૂત કરી છે અને ખરીદદારો માટે હાથબનાવટના ઉત્પાદનોને વધુ સસ્તા બનાવ્યા છે.

લાભાર્થીઓની વાર્તાઓ

પોષણ ટ્રેકરની લાભાર્થી પ્રિયંકા, તેની સગર્ભા અવસ્થાના રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ મોનિટરિંગ દ્વારા સમયસર પોષણ સેવાઓ મેળવે છે. આ પ્લેટફોર્મ નિયમિત પ્રિનેટલ કેર (પ્રસૂતિ પૂર્વેની સંભાળ), પોષણ પરામર્શ, રસીકરણ ટ્રેકિંગ અને ટેક હોમ રાશન (THR) નું સમયસર વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે. સેવા વિતરણ અને લાભાર્થીની સ્થિતિને ડિજિટલ રીતે રેકોર્ડ કરીને, પોષણ ટ્રેકર પારદર્શિતામાં સુધારો કરે છે, આંગણવાડી કાર્યકરો દ્વારા સમયસર દખલગીરી સક્ષમ કરે છે, અને સુનિશ્ચિત કરે છે કે હકદાર સેવાઓ તેના સુધી અસરકારક રીતે પહોંચે, જે સ્વસ્થ ગર્ભાવસ્થાના પરિણામોમાં ફાળો આપે છે.

દસ્તકાર બેમ્બુ પ્રોડ્યુસર કંપની (Dastkar Bamboo Producer Company) ત્રણ વર્ષથી ઇન્ડિયાહેન્ડમેડ પર વાંસ અને નેતરની હસ્તકલા વેચી રહી છે, વ્યાપક બજારો સુધી પહોંચવા અને સતત વેચાણ વૃદ્ધિ મેળવવા માટે આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે. આના પરિણામે કારીગરો માટે વધુ અને સુસંગત આવક થઈ છે, તેમના પરિવારોના જીવનધોરણમાં સુધારો થયો છે, અને પરંપરાગત વાંસ અને નેતરની કળાઓને ટકાવી રાખવામાં મદદ મળી છે જે અગાઉ તેમના સ્થાનિક પ્રદેશોથી આગળ ખરીદદારો શોધવા માટે સંઘર્ષ કરતી હતી.

ભારતનું ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

ડિજિટલ ઇન્ડિયા જેમ તેના 11 વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, તેની વાર્તા હવે નીતિ વિષયક દસ્તાવેજો પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, તે દરેક વખતે ત્યારે કહેવાય છે જ્યારે કોઈ ચા વેચનાર ક્યારેય ન મળેલા ગ્રાહકને હાથબનાવટનું ઉત્પાદન મોકલે છે. તે, ખરેખર, ડિજિટલ ઇન્ડિયાની આ યાત્રા અબજો નાનાં પરિવર્તનોની એવી કથા છે, જેણે મળીને દેશવ્યાપી એક મહાપરિવર્તન સર્જ્યું છે.

SM/DK/JD

 

(रिलीज़ आईडी: 2280106) आगंतुक पटल : 7