કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) શ્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના 'ડિઝાઇનિંગ ઇનોવેટિવ સોલ્યુશન્સ ફોર હોલિસ્ટિક એક્સેસ ટુ જસ્ટિસ (DISHA)'ને DISHA 2.0 તરીકે પુનર્ગઠિત કરીને, XVI નાણાં પંચના ચક્રની સાથે જ 1 એપ્રિલ 2026 થી 31 માર્ચ 2031 સુધીના પાંચ વર્ષના ગાળા માટે ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી છે. આ યોજનાનું કુલ મંજૂર નાણાકીય આઉટલે રૂપિયા 255 કરોડ છે, જે સંપૂર્ણપણે ભારત સરકારના 100% ગ્રોસ બજેટરી સપોર્ટ દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે. કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના DISHA 2.0નું મૂલ્યાંકન અને ભલામણ કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયના ન્યાય વિભાગના સચિવ શ્રી નીરજ વર્માની અધ્યક્ષતામાં મળેલી સ્ટેન્ડિંગ ફાઇનાન્સ કમિટીની બેઠક દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

DISHA 2.0 (2026-31), એ એક ચોકસાઈપૂર્વક તર્કસંગત અને પુનર્ગઠિત કરાયેલી યોજના છે જે એક નવા ઘટક, એટલે કે, VIDHI (વિઝન ફોર ઇન્ટીગ્રેટેડ ડિલિવરી ઓફ હાર્મોનાઇઝડ લીગલ ઇનિશિયેટિવ્સ) સંજીવની સાથે શરૂ કરવામાં આવી છે. DISHA 2.0નો ઉદ્દેશ ભારતના બંધારણની પ્રસ્તાવના અને કલમ 14, 21 અને 39A હેઠળ વર્ણવ્યા અનુસાર ભારતના લોકોને "ન્યાય સુધી પહોંચ"ના બંધારણીય આદેશને પૂર્ણ કરવાનો છે અને શાંતિ, ન્યાય અને મજબૂત સંસ્થાઓ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંક 16 (SDG-16) ના અમલીકરણને સમર્થન આપવાનો છે. હાલની DISHA યોજનાના ત્રણ ઘટકો પર આગળ વધતા, DISHA 2.0 ટેકનોલોજી-સક્ષમ ન્યાય વિતરણ માટે સેન્ટ્રલાઇઝડ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને AI-સંચાલિત ન્યાય સેતુ ચેટબોટ સાથે એક નવો ઘટક VIDHI-Sanjeevani રજૂ કરે છે. DISHA 2.0 નીચેના ચાર ઘટકો ધરાવે છે અને તેને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં અખિલ ભારતીય સ્તરે લાગુ કરવામાં આવશે:

ટેલી-લો (વંચિતો સુધી પહોંચવું): ગ્રામ પંચાયત સ્તરે વિલેજ લેવલ એન્ટરપ્રિન્યોર્સ (VLEs) દ્વારા સંચાલિત 2,50,000 કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs)ના નેટવર્ક દ્વારા તમામ વ્યક્તિઓને મફત પ્રિ-લિટિગેશન કાનૂની સલાહ, જેમાં 36 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 112 આકાંક્ષી જિલ્લાઓ અને 500 આકાંક્ષી બ્લોક્સ સહિત 784 જિલ્લાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. ન્યાય સહાયકો આકાંક્ષી બ્લોક્સમાં ઘરઆંગણે કાનૂની સહાય પૂરી પાડવાનું ચાલુ રાખશે. AI-એકીકરણ, બહુભાષી પહોંચ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના અપગ્રેડેશન દ્વારા આ કાર્યક્રમને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવશે.

ન્યાય બંધુ (પ્રો-બોનો કાનૂની સેવાઓ) કાર્યક્રમ: આ કાર્યક્રમ લીગલ સર્વિસીસ ઓથોરિટીઝ એક્ટ, 1987ની કલમ 12 હેઠળ મફત કાનૂની સહાય માટે પાત્ર વ્યક્તિઓને મફત કાનૂની સહાય અને અદાલતી પ્રતિનિધિત્વ પ્રદાન કરીને વકીલો અને કાયદાના વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રો-બોનો (સ્વૈચ્છિક અને મફત સેવા) સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપશે. પ્રો-બોનો એડવોકેટ્સની સંલગ્નતા, પ્રો-બોનો ક્લબ (PBC) યોજના હેઠળ લો કોલેજોને જોડવા અને ડિજિટલ પહોંચ દ્વારા આ કાર્યક્રમનો વિસ્તાર કરવામાં આવશે.

કાનૂની સાક્ષરતા અને કાનૂની જાગૃતિ કાર્યક્રમ (LLLAP): મંત્રાલયો, વિભાગો, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSUs), સિવિલ સોસાયટી ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (CSOs), લો યુનિવર્સિટીઓ અને મીડિયા ભાગીદારો સાથેની ભાગીદારી દ્વારા કાનૂની જાગૃતિ અને સાક્ષરતા ફેલાવે છે. ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન બંને આઉટરીચ ઝુંબેશ માટે MoAs/MoUs દ્વારા સરકારી, ખાનગી અને CSO ક્ષેત્રની અમલીકરણ એજન્સીઓને જોડવામાં આવશે.

VIDHI સંજીવની: એન્ડ-ટુ-એન્ડ પ્રોગ્રામ મોનિટરિંગ અને ડેટા આધારિત નિર્ણય લેવા માટે ચોથા ઘટક તરીકે સેન્ટ્રલાઇઝડ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. તે એક ઇન્ટીગ્રેટેડ ડેશબોર્ડ ધરાવશે જે ચારેય ઘટકોના રિયલ-ટાઇમ ડેટા પ્રવાહને એકીકૃત કરશે; કાનૂની પ્રશ્નોના નિવારણ અને ડેટા એનાલિટિક્સ અને રિપોર્ટિંગ માટે AI-સંચાલિત બહુભાષી ન્યાય સેતુ ચેટબોટ (ભાષિણી- BHASHINI સાથે વિકસિત) નું એકીકરણ કરશે.

DISHA 2.0 સીધી રીતે SDG-16 અને 2047ના વિકસિત ભારતના વિઝન પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને આગળ વધારે છે. તે 8 નવેમ્બર 2025ના રોજ 'સ્ટ્રેન્ધનિંગ ધ લીગલ એઇડ ડિલિવરી મેકેનિઝમ્સ' પર આયોજિત રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં માનનીય પ્રધાનમંત્રીના વિઝન સાથે સુસંગત છે, જેમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે "ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ" અને "ઇઝ ઓફ લિવિંગ" એ "ઇઝ ઓફ જસ્ટિસ" (ન્યાયની સરળતા) વિના અધૂરા રહેશે. 2.0 એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારત સરકારની કાયમી પ્રતિબદ્ધતાને પુનરોચ્ચાર કરે છે કે આર્થિક અથવા અન્ય અક્ષમતાઓના કારણે કોઈ પણ નાગરિકને ન્યાય મેળવવાથી વંચિત રાખવામાં ન આવે, જે ભારતના બંધારણની કલમ 39A હેઠળ સમાવિષ્ટ છે. DISHA 2.0નો લક્ષ્યાંક તમામ ચાર કાર્યક્રમ ઘટકોમાં મળીને કુલ 3.00 કરોડ લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચવાનો છે.

અગાઉની DISHA યોજના (2021-26), રૂપિયા 250 કરોડના નાણાંકીય ખર્ચ સાથે, ન્યાય વિભાગ દ્વારા અખિલ ભારતીય સ્તરે લાગુ કરવામાં આવી હતી. 31 મે 2026ના રોજ સુધીમાં, DISHA યોજનાએ 2.37 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચ મેળવી લીધી હતી, જેમાં ટેલી-લો હેઠળ 1.13 કરોડ+ પ્રિ-લિટિગેશન કાનૂની સલાહ, ન્યાય બંધુ હેઠળ 31 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્થાપિત 10,681 નોંધાયેલા પ્રો-બોનો એડવોકેટ્સ અને 109 પ્રો-બોનો ક્લબ્સ, અને LLLAP હેઠળ 1.24 કરોડ+ લાભાર્થીઓ સુધીની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે.

SM/DK/JT