સંરક્ષણનો દાયકો

ભારતનું સંરક્ષણ પરિવર્તન

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, ભારતે બોલ્ડ વિઝન અને દૃઢ નિશ્ચયપૂર્ણ કાર્યવાહી દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષમતાના નવા યુગની શરૂઆત કરી છે. આત્મનિર્ભર ભારત અને મેક ઇન ઇન્ડિયાના માર્ગદર્શન હેઠળ, સરકારે વ્યાપક નીતિગત સુધારાઓનું નેતૃત્વ કર્યું છે, સ્થાનિક નવીનતાને સશક્ત બનાવ્યા છે અને એક જીવંત સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કર્યું છે.

સંરક્ષણ સંપાદન પ્રક્રિયા (DAP) 2020 અને સંરક્ષણ પ્રાપ્તિ માર્ગદર્શિકા (DPM) 2025 જેવી સીમાચિહ્નરૂપ પહેલો દ્વારા, સરકારે પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવી છે, સ્વદેશી સામગ્રીને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને ખાનગી ક્ષેત્ર અને MSME ભાગીદારી માટે દરવાજા પહોળા કર્યા છે. DRDO એ અત્યાધુનિક સંરક્ષણ તકનીકો વિકસાવીને અને વિચારોને યુદ્ધ માટે તૈયાર સિસ્ટમોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઉદ્યોગ સાથે ગાઢ ભાગીદારી કરીને મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

આધુનિકીકરણ અને સ્વદેશી ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે સંરક્ષણ બજેટમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સંશોધન અને વિકાસ ભંડોળ બમણાથી વધુ થયું છે, જેમાં ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શિક્ષણવિદોની ભાગીદારી વધુ છે. શ્રીજન ડીપ, સકારાત્મક સ્વદેશીકરણ યાદીઓ અને ઉદાર FDI જેવી સીમાચિહ્નરૂપ પહેલોએ ખાનગી ક્ષેત્રની સંડોવણી માટે નવી તકો ખોલી છે.

આજે, સંરક્ષણ નિકાસમાં ઝડપથી વધારો થયો છે, જે 80 થી વધુ દેશો સુધી પહોંચી ગયો છે. વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને સ્વદેશી પ્લેટફોર્મ દ્વારા, ભારત તેની લડાઇ તૈયારીમાં વધારો કરી રહ્યું છે અને એક જવાબદાર વૈશ્વિક સંરક્ષણ ખેલાડી તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.

આ દાયકામાં કેન્દ્રિત પ્રયાસોએ વિઝન 2047માં યોગદાન આપતા આત્મનિર્ભર અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે.

ભાગ A: સંરક્ષણ ક્ષમતાનો દાયકો: લશ્કરી શક્તિ અને નવીનતાને શક્તિ આપવી

ભારતે સ્વદેશી નવીનતા, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને વ્યૂહાત્મક સુધારાઓ દ્વારા તેના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સતત પરિવર્તન લાવ્યું છે. દેશે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સંશોધન ક્ષમતાઓનો વિસ્તાર કરતી વખતે લશ્કરી તૈયારીઓને મજબૂત બનાવી છે. આ પરિવર્તન ભારતને વધુ આત્મનિર્ભર, ટેકનોલોજીકલ રીતે સક્ષમ અને વૈશ્વિક સ્તરે વિશ્વસનીય સંરક્ષણ શક્તિમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે.

સંરક્ષણ બજેટમાં વધારો

ભારતે લશ્કરી તૈયારીઓ, આધુનિકીકરણ અને સ્વદેશી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવા માટે તેના સંરક્ષણ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2013-14માં કુલ સંરક્ષણ બજેટ ₹2.53 લાખ કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2026-27માં ₹7.85 લાખ કરોડ થયું છે. આ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્વ-નિર્ભરતા પર સરકારના સતત ધ્યાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મૂડી ખર્ચ પણ 2014-15માં ₹94,587.95 કરોડથી વધીને 2026-27માં ₹2.19 લાખ કરોડ થયો છે. સંરક્ષણ બજેટમાં મૂડી ખર્ચ લાંબા ગાળાના સંપાદન, આધુનિકીકરણ અને મુખ્ય લશ્કરી સંપત્તિના નિર્માણ માટે ફાળવવામાં આવેલા ભંડોળનો સંદર્ભ આપે છે. તે મૂળભૂત રીતે ભવિષ્યની લશ્કરી ક્ષમતાઓના નિર્માણ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા બજેટનો રોકાણ ભાગ છે.

તે માળખાગત વિકાસ, અદ્યતન શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ અને તકનીકી આધુનિકીકરણ પર મજબૂત ભાર મૂકે છે. આત્મનિર્ભર ભારત પહેલ હેઠળ નીતિગત સુધારા, ખાનગી ક્ષેત્રની વધુ ભાગીદારી અને વ્યવસાય કરવાની સરળતામાં સુધારો થવાથી સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં વધુ વેગ આવ્યો છે, જેનાથી ભારત એક ઉભરતા વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન અને નિકાસ કેન્દ્ર તરીકે સ્થાન પામ્યું છે.

સંશોધન, નવીનતા અને ભાગીદારી દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવી

નાણાકીય વર્ષ 2014-15માં સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ માટે ફાળવણી ₹13,716.14 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2026-27માં ₹29,100.25 કરોડ થઈ, જે 112%થી વધુનો વધારો દર્શાવે છે. 2022-23માં, સરકારે નવીનતામાં વ્યાપક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ બજેટના 25% ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને શિક્ષણવિદો માટે પણ ખુલ્લા મૂક્યા. 2024માં, સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા આ માટે રૂ. 1,757 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.

વધુમાં, પારદર્શક સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે DRDO પ્રયોગશાળાઓમાં અનેક વિશ્વ કક્ષાની R&D સુવિધાઓ ખાનગી ઉદ્યોગો માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી છે. આને સરળ બનાવવા માટે, સંરક્ષણ મંત્રાલય (MoD) એ જરૂરી માનક સંચાલન પ્રક્રિયાઓ (SOPs) ઘડી છે અને સંરક્ષણ પરીક્ષણ પોર્ટલ પર 24 DRDO પ્રયોગશાળાઓના પરીક્ષણ માળખાને અપલોડ કર્યા છે.

સંરક્ષણ શ્રેષ્ઠતા માટે નવીનતાઓ ( iDEX )

iDEX ભારતના સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ક્ષેત્રોમાં નવીનતા, ટેકનોલોજી વિકાસ અને આત્મનિર્ભરતાના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ પહેલ MSME, સ્ટાર્ટઅપ્સ, વ્યક્તિગત સંશોધકો, સંશોધન સંસ્થાઓ અને શિક્ષણવિદો સહિતના ઉદ્યોગોને સ્વદેશી સંરક્ષણ તકનીકો વિકસાવવામાં સક્રિયપણે જોડે છે. આ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા માટે, DRDO એ સંરક્ષણ પરીક્ષણ પોર્ટલ દ્વારા ખાનગી ઉદ્યોગ માટે તેનું અદ્યતન પરીક્ષણ માળખાકીય સુવિધા પણ ખોલી છે, જેનાથી નવીનતાઓને મહત્વપૂર્ણ પરીક્ષણ અને માન્યતા સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવાની સુવિધા મળે છે.

2021-22 થી 2025-26ના સમયગાળા માટે ₹498.78 કરોડના બજેટરી ખર્ચ સાથે iDEX માટેની યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, 2023-24 થી 2025-26 માટે ADITI (એક્સિંગ ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇનોવેટિવ ટેક્નોલોજીસ વિથ iDEX ) યોજનાને ₹750 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. બંને યોજનાઓ ડિફેન્સ ઇનોવેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (DIO) દ્વારા નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે, જે ઇનોવેટર્સને સંરક્ષણ એપ્લિકેશનો માટે અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં મદદ કરે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, iDEX એ 676 સ્ટાર્ટઅપ્સ, MSMEs અને ઇનોવેટર્સને જોડ્યા હતા, જ્યારે 551 ડિઝાઇન અને વિકાસ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સિદ્ધિઓ ભારતના સ્વદેશી સંરક્ષણ ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમની ઝડપી વૃદ્ધિ અને વધતી જતી પરિપક્વતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વિકાસ સહ ઉત્પાદન ભાગીદાર (DCPP) મોડેલ

ડીસીપીપી મોડેલ એ સંરક્ષણ ટેકનોલોજીના વિકાસ અને ઉત્પાદનમાં ભારતીય ઉદ્યોગ સાથે સહયોગને મજબૂત બનાવવા માટે ડીઆરડીઓનું માળખું છે. આ મોડેલ હેઠળ, ડીઆરડીઓ સ્પર્ધાત્મક પ્રક્રિયા દ્વારા જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રોમાંથી સક્ષમ ઉત્પાદન ભાગીદારોને ઓળખે છે અને ઉત્પાદન માટે જરૂરી ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરે છે. સબ-સિસ્ટમ્સ, સિસ્ટમ્સ અને સાધનોનું ઉત્પાદન કરવામાં સક્ષમ 2,200 થી વધુ ઉદ્યોગોના મજબૂત નેટવર્ક દ્વારા સમર્થિત, આ મોડેલે સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 134 કંપનીઓએ ડીસીપીપી અથવા ઉત્પાદન એજન્સીઓ તરીકે ડીઆરડીઓ સાથે ભાગીદારી કરી હતી, 2,180 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, અને 2,780 થી વધુ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPRs) ભારતીય ઉદ્યોગ દ્વારા ઉપયોગ માટે ખોલવામાં આવ્યા હતા.

ટેકનોલોજી વિકાસ ભંડોળ (TDF)

સ્ટાર્ટઅપ્સ અને MSME ની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હાથ ધરવામાં આવેલ સંરક્ષણ મંત્રાલયની પહેલ છે. આ યોજના મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ તકનીકોના વિકાસને ટેકો આપવા માટે ₹50 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ પૂરી પાડે છે. તેણે નોંધપાત્ર પરિણામો આપ્યા છે, જેમાં PSLV મિશનના ભાગ રૂપે ઘણી તકનીકો સફળતાપૂર્વક વિકસાવવામાં આવી છે અને અવકાશમાં બે પ્રોજેક્ટ સિસ્ટમો ઉડાવવામાં આવી છે. ભારતના ડીપ-ટેક ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, યોજના હેઠળ ₹500 કરોડનું વધારાનું ભંડોળ મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં અત્યાધુનિક અને ઉભરતી તકનીકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. જૂન 2026 સુધીમાં, TDF યોજના હેઠળ ₹334 કરોડના કુલ ખર્ચ સાથે 80 પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યા હતા.

ડીઆરડીઓ ઇન્ડસ્ટ્રી એકેડેમિયા - સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ (DIA- CoE)

DRDO એ 'DRDO-ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા - સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ' (DIA-CoEs) ના નેટવર્ક દ્વારા સંરક્ષણ અને સુરક્ષા એપ્લિકેશનો માટે મહત્વપૂર્ણ અને ભવિષ્યવાદી ટેકનોલોજી વિકસાવવા માટે સહયોગી સંશોધન માટે નીતિ અને અભિગમ સ્થાપિત કર્યો છે. કુલ 15 DIA-CoEsની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે લગભગ 82 ઓળખાયેલા સંશોધન ક્ષેત્રોમાં ટ્રાંસલેશન રિસર્ચ પ્રવૃત્તિને આગળ ધપાવી રહ્યા છે. DRDO એ ઉદ્યોગોને ટેકો આપવા માટે તેની પ્રયોગશાળાઓમાં 'ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્ટરેક્શન ગ્રુપ્સ' (IIGs) ની સ્થાપના કરી છે.

ટેકનોલોજીકલ સ્વ-નિર્ભરતા માટે માનવ ક્ષમતાનું નિર્માણ

ટેકનોલોજીકલ સ્વનિર્ભરતા બનાવવા માટે પ્રતિભા, સંશોધન અને સંસ્થાકીય ક્ષમતામાં સતત રોકાણની જરૂર છે. DRDO એ જાન્યુઆરી 2020માં પાંચ યંગ સાયન્ટિસ્ટ લેબોરેટરીઝ (DYSL)ની સ્થાપના કરી, જેમાં 2026 માટે છઠ્ઠી પ્રયોગશાળાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. DRDO એ પ્રયોગશાળાઓની સંખ્યા 36 સુધી રાખીને તેના સંશોધન નેટવર્કને પણ સુવ્યવસ્થિત કર્યું. નવા ભરતી થયેલા વૈજ્ઞાનિકો હવે પ્રયોગશાળાઓમાં જોડાતા પહેલા ડિફેન્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એડવાન્સ્ડ ટેકનોલોજીમાં સંરક્ષણ ટેકનોલોજીમાં બે વર્ષનો M.Tech પ્રોગ્રામ પસાર કરે છે. ઉચ્ચ-મૂલ્યના પ્રોજેક્ટ્સમાં પ્રોજેક્ટ-આધારિત માનવશક્તિની રજૂઆતથી વિશેષ કુશળતાની પહોંચ વધુ મજબૂત બની છે.

ભારતે સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમમાં કૌશલ્ય વિકાસ અને સંશોધનની તકોનો પણ વિસ્તાર કર્યો છે. વાર્ષિક 3,500 થી વધુ ઇજનેરો અને ટેકનિશિયન DRDO પ્રયોગશાળાઓમાં પેઇડ એપ્રેન્ટિસ તરીકે જોડાય છે. પેઇડ ઇન્ટર્નશિપ યોજના હવે એન્જિનિયરિંગ વિદ્યાર્થીઓને સંરક્ષણ સંશોધનનો વ્યવહારુ અનુભવ પૂરો પાડે છે. 15 DRDO ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ દ્વારા, 52 સંસ્થાઓમાં ₹967 કરોડના 281 પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશના પિલખુવા ખાતે DRDO કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્ર, કર્મચારીઓને અગ્નિ સલામતી તકનીકો અને અગ્નિશામક તકનીકોમાં તાલીમ આપે છે. એકસાથે, આ પહેલો ભારતની ભાવિ સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ માટે કુશળ પ્રતિભાઓની મજબૂત પાઇપલાઇન બનાવી રહી છે.

આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે સંરક્ષણ સંપાદન સુધારા

ભારતની સર્વોચ્ચ સંરક્ષણ ખરીદી સંસ્થા, સંરક્ષણ સંપાદન પરિષદ (DAC), સંરક્ષણમાં આત્મનિર્ભર ભારતનો મુખ્ય ચાલક રહ્યો છે. DAP 2020 સુધારાઓ દ્વારા, તેણે સ્વદેશી ખરીદી, સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ઉચ્ચ સ્વદેશી સામગ્રીને પ્રાથમિકતા આપી. DAC એ ₹6 લાખ કરોડથી વધુ મૂલ્યની DRDO-ડિઝાઇન કરેલી અને ભારતીય ઉદ્યોગ-નિર્મિત સિસ્ટમો માટે જરૂરિયાતની સ્વીકૃતિ (AoN) આપી છે, જેમાંથી ઘણી સામેલ કરવામાં આવી છે અથવા ઇન્ડક્શન હેઠળ છે. મુખ્ય મંજૂરીઓમાં ₹62,000 કરોડના 97 હળવા લડાઇ વિમાન તેજસ Mk-1A ફાઇટર જેટ, લગભગ ₹62,700 કરોડના મૂલ્યના 156 હળવા લડાઇ હેલિકોપ્ટર (LCH) પ્રચંડ, 26 રાફેલ મરીન વિમાન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

છેલ્લા દાયકામાં, ભારતે ઉચ્ચ રોકાણો, સ્વદેશી નવીનતા અને મુખ્ય નીતિગત સુધારાઓ દ્વારા તેની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવી છે. સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો, વધતી જતી ઉદ્યોગ ભાગીદારી અને સંશોધન અને વિકાસ પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી આત્મનિર્ભરતા તરફની સફર ઝડપી બની છે. iDEX, TDF અને DRDO-ઉદ્યોગ ભાગીદારી જેવી પહેલોએ એક જીવંત સંરક્ષણ નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે. મુખ્ય સંરક્ષણ સંપાદન અને પ્રાપ્તિ સુધારાઓ સાથે મળીને, આ પ્રયાસો એક તકનીકી રીતે અદ્યતન, ભવિષ્ય માટે તૈયાર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સંરક્ષણ ક્ષેત્રનું નિર્માણ કરી રહ્યા છે.

ભાગ B: ક્ષમતા પરિવર્તન: સ્કેલ અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિનો દાયકો

ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતા સતત નીતિ અને ઔદ્યોગિક સુધારાઓ દ્વારા વિસ્તરી રહી છે. સ્કેલ, સ્થિતિસ્થાપકતા અને સ્વદેશી ક્ષમતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. એક મજબૂત સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ આયાત નિર્ભરતાને બદલી રહી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સંરક્ષણ ખરીદીમાં વધારો થયો છે. ₹ 2,09,050 ના કુલ 193 સંરક્ષણ કરારો નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં કરોડના કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, અત્યાર સુધીમાં ₹1.82 લાખ કરોડના આ કરારો પૂર્ણ થયા છે. આ પરિવર્તન ઉત્પાદન ઊંડાઈ અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા બંનેને મજબૂત બનાવે છે.

ખરીદનારથી બિલ્ડર તરફ માળખાકીય પરિવર્તન

ભારતનું સંરક્ષણ ઉત્પાદન 2025-26માં ₹1,78,000 કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ આંકડો પાછલા નાણાકીય વર્ષના ₹1,54,071 કરોડના ઉત્પાદન કરતાં 15.6%નો વધારો દર્શાવે છે. આ આંકડો 2020-21માં ₹84,643 કરોડની સરખામણીમાં 110%નો જંગી વધારો દર્શાવે છે. આ સશસ્ત્ર દળોના આધુનિકીકરણ અને મજબૂત સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે સરકારની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

આત્મનિર્ભર ભારત વિઝન હેઠળ ભારતના સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમની વધતી જતી શક્તિને પણ દર્શાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, સંરક્ષણ જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો અને અન્ય જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોએ કુલ ઉત્પાદનમાં લગભગ 76% યોગદાન આપ્યું હતું, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રનો હિસ્સો વધીને 24% થયો હતો, જે ઉદ્યોગની ભાગીદારી વધારે છે તે દર્શાવે છે.

દાયકા દરમિયાન ભારતનું સંરક્ષણ નિકાસ પરિવર્તન

ભારતની સંરક્ષણ નિકાસ નાણાકીય વર્ષ 2013-14માં ₹686 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ₹38,424 કરોડ થઈ છે. આ બાર વર્ષમાં 5500% થી વધુની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલ અને સંરક્ષણ સ્વનિર્ભરતા માટેના દબાણ દ્વારા આ પરિવર્તન આવ્યું છે. ભારત ધીમે ધીમે એક મુખ્ય આયાતકારમાંથી સંરક્ષણ ઉત્પાદક રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે. લગભગ 65% સંરક્ષણ સાધનોનું ઉત્પાદન હવે સ્થાનિક સ્તરે થાય છે, જે અગાઉ 64-70% આયાત પર નિર્ભરતા હતી.

ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનો હવે વિશ્વભરના 80 થી વધુ દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. સંરક્ષણ નિકાસકારનો આધાર 145 કંપનીઓ સુધી વિસ્તરી ગયો છે, જે વ્યાપક ઔદ્યોગિક ભાગીદારી દર્શાવે છે. વધતી નિકાસ ભારતીય સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અને ટેકનોલોજીઓમાં વૈશ્વિક વિશ્વાસમાં વધારો દર્શાવે છે. સરકારે 2029 સુધીમાં સંરક્ષણ નિકાસમાં ₹50,000 કરોડનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, જે ઉભરતા વૈશ્વિક સંરક્ષણ નિકાસકાર તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ક્ષમતાનું વિસ્તરણ

ભારતે નીતિગત સુધારાઓની શ્રેણી અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારીને તેના સંરક્ષણ ઉત્પાદન આધારનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે. છેલ્લા દાયકામાં, દેશે એક મજબૂત સ્વદેશી સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે જેમાં આજે 16 સંરક્ષણ જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (DPSU), લગભગ 500 લાઇસન્સ પ્રાપ્ત સંરક્ષણ કંપનીઓ અને લગભગ 17,000 સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME)નો સમાવેશ થાય છે. વધતી જતી ઔદ્યોગિક ક્ષમતા અને ક્ષેત્રમાં વ્યવસાય કરવાની સરળતાને પ્રતિબિંબિત કરતા, સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક લાઇસન્સની સંખ્યા ત્રણ ગણાથી વધુ વધી ગઈ છે - 2015માં 258 થી માર્ચ 2026 સુધીમાં 834 થઈ ગઈ છે. આ વિસ્તરતી ઇકોસિસ્ટમ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી રહી છે, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે અને સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતાના ભારતના લક્ષ્યને આગળ વધારી રહી છે.

આ તીવ્ર વધારો રોકાણકારોના વધતા વિશ્વાસ અને સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીના વિસ્તરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોએ નિકાસમાં 151%નો વધારો પણ નોંધાવ્યો હતો. સ્થાનિક ક્ષમતામાં સતત વધારાથી સમગ્ર ક્ષેત્રમાં પુરવઠા શૃંખલા, ટેકનોલોજી શોષણ અને ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.

પ્રાદેશિક ઉત્પાદનને આગળ ધપાવતા સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોર

સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોર સંરક્ષણ ઉત્પાદન, પ્રાદેશિક પુરવઠા શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવવા અને સંકલિત ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મુખ્ય વિકાસ કેન્દ્રો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, ઉત્તર પ્રદેશ સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોરે ₹42,057 કરોડના રોકાણ પ્રતિબદ્ધતાઓ આકર્ષિત કરી હતી, જેમાં ₹4,409 કરોડના ગ્રાઉન્ડ રોકાણો હતા , જેને પરીક્ષણ અને નવીનતા ક્ષમતાઓને વધારવા માટે સંરક્ષણ ટેકનોલોજી અને પરીક્ષણ કેન્દ્ર (DTTC) ની સ્થાપના દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું . તે જ સમયગાળા દરમિયાન, તમિલનાડુ સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક કોરિડોરે ₹32,699 કરોડના રોકાણો આકર્ષ્યા હતા , જેમાં વાસ્તવિક રોકાણો ₹6,446 કરોડ સુધી પહોંચ્યા હતા . એકસાથે, આ કોરિડોર ઔદ્યોગિક માળખાગત વિકાસને વેગ આપી રહ્યા છે, સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે અને નવી રોજગારીની તકો ઉભી કરી રહ્યા છે.

ભાગ C: નવીનતાથી કાર્યકારી શ્રેષ્ઠતા સુધી

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતના સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. આ પ્રગતિ ઓપરેશનલ સિદ્ધિઓ, સ્વદેશી પ્લેટફોર્મ, અદ્યતન માળખાગત સુવિધાઓ અને વધતી જતી નવીનતા ઇકોસિસ્ટમમાં દૃશ્યમાન છે. આ પ્રયાસોએ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી છે, સાથે સાથે સંરક્ષણ આત્મનિર્ભરતાના વિઝનને પણ આગળ ધપાવ્યું છે.

વ્યૂહાત્મક અસર માટે કાર્યકારી તૈયારી

• મિશન શક્તિ દ્વારા અવકાશમાં ઉપગ્રહને તોડી પાડવાની પોતાની ક્ષમતા દર્શાવી, ઉપગ્રહ વિરોધી ક્ષમતાઓ ધરાવતા દેશોના પસંદગીના જૂથમાં જોડાયું.
• મિશન દિવ્યસ્ત્ર હેઠળ વિવિધ લક્ષ્યો પર બહુવિધ યુદ્ધવિરામ લઈ જવા માટે સક્ષમ લાંબા અંતરની મિસાઇલનું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કર્યું .
• સિંદૂર દરમિયાન, આકાશ એર ડિફેન્સ મિસાઇલો, બ્રહ્મોસ મિસાઇલો, એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ્સ અને એરબોર્ન સર્વેલન્સ પ્લેટફોર્મ જેવી સ્વદેશી સિસ્ટમોએ સશસ્ત્ર દળોને ટેકો આપ્યો.
• 23 ઓગસ્ટ 2025ના રોજ, DRDO એ એક અદ્યતન હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીનું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કર્યું જે હવાઈ ખતરાઓનો સામનો કરવા માટે મિસાઈલ ઇન્ટરસેપ્ટર, ટૂંકા અંતરના હવાઈ સંરક્ષણ શસ્ત્રો અને લેસર-આધારિત તકનીકોને જોડે છે.

નેક્સ્ટ-જનરેશન ડિફેન્સ ટેક્નોલોજીસ

• સ્વદેશી તેજસ ફાઇટર એરક્રાફ્ટને ફેબ્રુઆરી 2019માં અંતિમ ઓપરેશનલ ક્લિયરન્સ મળ્યું, અને 83 એરક્રાફ્ટને ભારતીય વાયુસેનામાં સામેલ કરવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી.
• અર્જુન Mk-IA યુદ્ધ ટેન્ક ફેબ્રુઆરી 2021માં ભારતીય સેનામાં સામેલ કરવામાં આવી હતી.
• 2022માં, સંરક્ષણ એપ્લિકેશનો માટે 75 આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ-આધારિત તકનીકો રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં સર્વેલન્સ, સાયબર સુરક્ષા , લોજિસ્ટિક્સ, સ્વાયત્ત પ્રણાલીઓ અને યુદ્ધક્ષેત્ર સપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.
• આગામી પેઢીના લાંબા અંતરના મિસાઇલો માટે અદ્યતન પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ્સ વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કરી છે.
• 9 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ DRDO એ સ્ક્રેમજેટ કનેક્ટ પાઇપ ટેસ્ટ (SCPT) સુવિધા ખાતે 12 મિનિટથી વધુ સમય માટે સક્રિય રીતે ઠંડુ કરાયેલ સ્ક્રેમજેટ ફુલ-સ્કેલ કમ્બસ્ટરનું લાંબા ગાળાનું ગ્રાઉન્ડ ટેસ્ટ સફળતાપૂર્વક હાથ ધર્યું, જે હાઇપરસોનિક મિસાઇલ વિકાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે.
• ભવિષ્યની હાઇ-સ્પીડ મિસાઇલ ટેકનોલોજીના વિકાસને ટેકો આપવા માટે હૈદરાબાદમાં એક નવી હાઇપરસોનિક વિન્ડ ટનલની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

એક યુવાન અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સશસ્ત્ર દળનું નિર્માણ

અગ્નિપથ યોજના 15 જૂન 2022ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી જેથી યુવાનો અને મહિલાઓને ચાર વર્ષના સેવા સમયગાળા માટે અગ્નિવીર તરીકે સશસ્ત્ર દળોમાં ભરતી કરી શકાય. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય આધુનિક દૃષ્ટિકોણ ધરાવતું યુવા, ટેક-સેવી અને લડાઇ માટે તૈયાર લશ્કરી દળ બનાવવાનો છે. અગ્નિવીરોને IGNOU અને NIOS જેવી સંસ્થાઓ સાથે ભાગીદારી દ્વારા લશ્કરી તાલીમ, વિશેષ કૌશલ્ય વિકાસ અને શૈક્ષણિક તકો મળે છે. આ યોજના રાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત કૌશલ્ય પ્રમાણપત્રો અને સેવા પછી કારકિર્દીના માર્ગો પણ પ્રદાન કરે છે. અગ્નિપથ ભવિષ્યના યુદ્ધ પડકારો માટે તૈયાર એક યુવાન, કુશળ, શિસ્તબદ્ધ અને ટેકનોલોજી-લક્ષી દળનું નિર્માણ કરીને ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતામાં વધારો કરી રહ્યું છે.

ભારતનું સંરક્ષણ પરિવર્તન સંશોધન, નવીનતા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા વિકાસ પ્રત્યેની સતત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. યુદ્ધભૂમિ માટે તૈયાર પ્રણાલીઓથી લઈને ભવિષ્યની તકનીકો અને સહયોગી નવીનતા નેટવર્ક્સ સુધી, દેશે લાંબા ગાળાની સુરક્ષા માટે એક મજબૂત પાયો બનાવ્યો છે. આ સિદ્ધિઓ આત્મવિશ્વાસ અને સ્વદેશી શક્તિ સાથે વિકસતા પડકારોનો સામનો કરવાની ભારતની ક્ષમતામાં વધારો કરી રહી છે.

ભાગ D: 12 વર્ષમાં વિશ્વસનીય શક્તિ - ભારતની સંરક્ષણ રાજદ્વારી અને પ્રતિબદ્ધતા

છેલ્લા દાયકામાં, ભારતની સંરક્ષણ રાજદ્વારી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવના મુખ્ય સ્તંભમાં વિકસિત થઈ છે. દેશે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખીને મુખ્ય વૈશ્વિક શક્તિઓ સાથે ભાગીદારીનો વિસ્તાર કર્યો છે. સંરક્ષણ સહયોગ હવે લશ્કરી આદાનપ્રદાનથી આગળ ટેકનોલોજી સહયોગ, ઔદ્યોગિક ભાગીદારી અને સંયુક્ત ઉત્પાદન સુધી વિસ્તરે છે. ભારતે પ્રાદેશિક અને બહુપક્ષીય સુરક્ષા પ્લેટફોર્મમાં પણ તેની ભૂમિકા મજબૂત બનાવી છે. QUAD, શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (SCO), અને ASEAN સંરક્ષણ મંત્રીઓની બેઠક-પ્લસ (ADMM-પ્લસ) દ્વારા, ભારત દરિયાઈ સુરક્ષા, આતંકવાદ વિરોધી અને નિયમો-આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાની હિમાયત કરે છે. આ જોડાણો વધતા જતા જટિલ ભૂરાજકીય વાતાવરણમાં એક જવાબદાર સુરક્ષા ભાગીદાર તરીકે ભારતના વધતા વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ અને વધતી જતી વિશ્વસનીયતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારત-યુએસ

ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે છેલ્લા દાયકામાં મુખ્ય સંરક્ષણ કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આમાં 2016માં લોજિસ્ટિક્સ એક્સચેન્જ મેમોરેન્ડમ ઓફ એગ્રીમેન્ટ (LEMOA)નો સમાવેશ થાય છે. બંને દેશોએ 2018માં કોમ્યુનિકેશન્સ સુસંગતતા અને સુરક્ષા કરાર (COMCASA) પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 2020માં બેઝિક એક્સચેન્જ અને કોઓપરેશન એગ્રીમેન્ટ (BECA) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા મુખ્ય સંરક્ષણ ભાગીદાર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું હતું. તેને સ્ટ્રેટેજિક ટ્રેડ ઓથોરાઇઝેશન-1 (STA-1)નો દરજ્જો પણ મળ્યો હતો.

આ વિકાસથી ભારત-યુએસ સંરક્ષણ ભાગીદારી સંસ્થાકીય બની. ક્રિટિકલ એન્ડ ઇમર્જિંગ ટેકનોલોજી પર પહેલ ( iCET ) 2023માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે 2025માં ટ્રાન્સફોર્મિંગ ધ રિલેશનશિપ યુટિલાઇઝિંગ સ્ટ્રેટેજિક ટેકનોલોજી (TRUST) હેઠળ ચાલુ રહી. આ માળખાએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને અવકાશ તકનીકોમાં સહયોગનો વિસ્તાર કર્યો. ઓક્ટોબર 2025માં, બંને દેશોએ કુઆલાલંપુરમાં 10-વર્ષના સંરક્ષણ ભાગીદારી માળખા પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ કરારથી સંયુક્ત કવાયતો, ટેકનોલોજી સહયોગ અને ઇન્ડો-પેસિફિક સુરક્ષા સહયોગને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો.

ભારત-રશિયા

બદલાતા વૈશ્વિક ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિઓ છતાં ભારતની રશિયા સાથેની સંરક્ષણ ભાગીદારી મજબૂત રહી. આ ભાગીદારી ભારત-રશિયા આંતર-સરકારી કમિશન ઓન મિલિટરી એન્ડ મિલિટરી ટેકનિકલ કોઓપરેશન (IRIGC-M&MTC)માં સ્થાપિત છે. 21મા અને 22મા સત્રો ડિસેમ્બર 2024 અને 2025માં યોજાયા હતા. બંને પક્ષોએ S-400 હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ પર સહયોગની પુષ્ટિ કરી. તેમણે Su-30MKI ફાઇટર એરક્રાફ્ટના અપગ્રેડને પણ ટેકો આપ્યો. આ ભાગીદારીએ આત્મનિર્ભર ભારત હેઠળ સંયુક્ત સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે તકોનો વિસ્તાર કર્યો. કવાયત ઇન્દ્ર બંને દેશો વચ્ચે મુખ્ય ત્રિ-સેવા લશ્કરી કવાયત તરીકે ચાલુ રહે છે. ભારતે રશિયા સાથે સંરક્ષણ સહયોગને મજબૂત બનાવતી વખતે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખી. આ ભાગીદારી વધુને વધુ સહ-ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજી સહયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ભારતે દેશમાં જાળવણી, સમારકામ અને ઓવરહોલ (MRO) ક્ષમતાઓનો પણ વિસ્તાર કર્યો.

ભારત-યુરોપિયન યુનિયન (EU)

27 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ, EU અને ભારતે EU-ભારત સમિટ દરમિયાન સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી પર હસ્તાક્ષર કર્યા. HR/VP કાજા કલ્લાસ અને વિદેશ પ્રધાન ડૉ. એસ. જયશંકર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલ, આ કરાર શાંતિ, સુરક્ષા અને સંરક્ષણના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ માટે એક વ્યાપક માળખું સ્થાપિત કરે છે - જેમાં દરિયાઈ સુરક્ષા, સાયબર-સંરક્ષણ, આતંકવાદ વિરોધી પગલાં અને અવકાશ જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

આ ભાગીદારી વાર્ષિક ભારત-EU સુરક્ષા અને સંરક્ષણ સંવાદ દ્વારા જોડાણને સંસ્થાકીય બનાવે છે અને સંયુક્ત વિકાસ અને પુરવઠા શૃંખલા સ્થિતિસ્થાપકતા માટે ભારત-EU સંરક્ષણ ઉદ્યોગ મંચની જોગવાઈ કરે છે.

ભારત-ફ્રાન્સ

ભારત-ફ્રાન્સ સંરક્ષણ સંબંધો ભારતની સૌથી ઊંડી વ્યૂહાત્મક ઔદ્યોગિક ભાગીદારીમાંની એક બની ગયા. 2016ના રાફેલ સોદાએ ભારતીય વાયુસેનાની લડાયક ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી. પ્રોજેક્ટ 75 હેઠળ તમામ છ કલવરી -ક્લાસ સ્કોર્પિન સબમરીન ડિલિવર કરવામાં આવી હતી. મઝગાંવ ડોક શિપબિલ્ડર્સ લિમિટેડ (MDL), મુંબઈએ ફ્રેન્ચ સહયોગથી આ સબમરીન બનાવી. છઠ્ઠી સબમરીન જાન્યુઆરી 2025માં કાર્યરત કરવામાં આવી હતી. 2023માં સંરક્ષણ સંપાદન પરિષદ (DAC) એ 26 રાફેલ -મરીન વિમાનોને મંજૂરી આપી હતી. દસોલ્ટ -ટાટા ફ્યુઝલેજ સંયુક્ત સાહસે એરોસ્પેસ ઉત્પાદન સહયોગનો વિસ્તાર કર્યો. સેફરન -હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) ભાગીદારીએ એન્જિન ટેકનોલોજી સહયોગને મજબૂત બનાવ્યો. આ પહેલો હોરાઇઝન 2047 ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રોડમેપ અને સહ-ઉત્પાદન લક્ષ્યોને સમર્થન આપે છે.

ભારત-જાપાન

ભારત અને જાપાનની ખાસ વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક ભાગીદારીએ છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર સંરક્ષણ ઊંડાણ પ્રાપ્ત કર્યું છે. સંપાદન અને ક્રોસ-સર્વિસિંગ કરાર (ACSA, 2020) એ સશસ્ત્ર દળો વચ્ચે પરસ્પર લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય સપોર્ટને સક્ષમ બનાવ્યો. 2025માં યોકોસુકા ખાતે યોજાનારી નવીનતમ કવાયત JIMEX નૌકાદળની આંતર-કાર્યક્ષમતાને મજબૂત બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે. રક્ષા વચ્ચે દ્વિપક્ષીય બેઠક મંત્રી અને જાપાનના સંરક્ષણ પ્રધાને (મે 2025) પ્રાદેશિક શાંતિ માટે સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટિ કરી.

ભારત-યુએઈ

ભારત-યુએઈ સંરક્ષણ સંબંધો વ્યવહારિક જોડાણથી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધ્યા છે. દુબઈ એર શો (નવેમ્બર 2025)માં, ભારતે સંયુક્ત સંશોધન અને વિકાસ અને સહ-ઉત્પાદન તકોને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપ્યું. જાન્યુઆરી 2026માં યુએઈના રાષ્ટ્રપતિ એમબીઝેડની ભારત મુલાકાત દરમિયાન દ્વિપક્ષીય વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ ભાગીદારી માટે ઉદ્દેશ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સહયોગ, વિશેષ કામગીરી અને આતંકવાદ વિરોધી ક્ષેત્રમાં સહયોગની કલ્પના કરવામાં આવી હતી.

ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા

2020માં વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી સુધી પહોંચતા, ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા સંરક્ષણ સંબંધો ઝડપથી વ્યાપકતા અને સંસ્થાકીય ઊંડાણમાં વિકસ્યા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા-ભારત સંરક્ષણ પ્રધાનોના સંવાદ (કેનબેરા, ઓક્ટોબર 2025)ના પ્રથમ સમારોહમાં ભાગીદારીના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયા, જેમાં દરિયાઈ ક્ષેત્ર જાગૃતિ, લશ્કરી કવાયતો અને સંરક્ષણ ઉદ્યોગ એકીકરણ પર પ્રતિબદ્ધતાઓને આગળ ધપાવવામાં આવી.

શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (SCO) - સંરક્ષણ મંત્રીઓની બેઠક

2017માં SCOમાં જોડાયા પછી, ભારતે આતંકવાદ વિરોધી લડાઈ માટે સતત આ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો છે - ઘણીવાર પાકિસ્તાન સાથે વિરોધાભાસી વલણ અપનાવ્યું છે. સતત વાતચીત દ્વારા, ભારતે આતંકવાદ વિરોધી નાણાકીય માળખાની હિમાયત કરી છે. કિંગદાઓ (જૂન 2025) ખાતે, ભારતે આતંકવાદ પ્રત્યે શૂન્ય સહિષ્ણુતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો અને સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો (WMD) ના જોખમો સામે સામૂહિક કાર્યવાહી કરવાની હાકલ કરી, તેના સૈદ્ધાંતિક અને વ્યૂહાત્મક રીતે સ્વાયત્ત SCO વલણને મજબૂત બનાવ્યું.

ASEAN/ADMM-Plus – કુઆલાલમ્પુર ખાતે

ADMM-Plusમાં ભારતની સક્રિય ભાગીદારી ASEAN રાષ્ટ્રોમાં તેની વધતી જતી સંરક્ષણ વિશ્વસનીયતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કુઆલાલમ્પુર (નવેમ્બર 2025) ખાતે, ભારતે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં નેવિગેશનની સ્વતંત્રતાને પુનઃપુષ્ટિ આપી, જેમાં ASEAN ભાગીદારોએ તેની સ્થિર ભૂમિકાને માન્યતા આપી. એક્ટ ઇસ્ટ પોલિસી દ્વારા પ્રેરિત, પેટ્રોલ જહાજ ભેટ, ક્ષમતા નિર્માણ અને બ્રહ્મોસ સહયોગ દ્વારા વિયેતનામ, ફિલિપાઇન્સ અને ઇન્ડોનેશિયા સાથે સંરક્ષણ સંબંધો વધુ ગાઢ બન્યા છે.

QUAD સહયોગ

2017માં પુનર્જીવિત અને 2021માં લીડર્સ સમિટ ફોર્મેટમાં ઉન્નત, ભારત ક્વાડના કેન્દ્રિય સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. માલાબાર કવાયત - હવે 2020માં ઓસ્ટ્રેલિયા ફરી જોડાયા પછી ચાર રાષ્ટ્રોની કવાયત - વધતી જતી કામગીરીની ઊંડાઈને પ્રતિબિંબિત કરે છે. 2025 ક્વાડ-એટ-સી મિશન ચારેય ભાગીદારોમાં પ્રથમ સંયુક્ત કોસ્ટ ગાર્ડ કવાયત હતી. ક્વાડ એફએમ મીટિંગ (જુલાઈ 2025)માં, ભારતનો અવાજ આતંકવાદ, દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર સ્થિરતા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો પર પરિણામોને આકાર આપતો હતો.

ઇન્ડો-પેસિફિક ભાગીદારી

ભારત-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં વિશ્વસનીય સુરક્ષા ભાગીદાર તરીકે ભારતનો ઉદભવ 2015માં રજૂ કરાયેલ "SAGAR" (પ્રદેશમાં બધા માટે સુરક્ષા અને વૃદ્ધિ) વિઝન પર આધારિત છે અને માર્ચ 2025માં શરૂ કરાયેલ "MAHASAGAR" સિદ્ધાંત દ્વારા વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો છે. સતત નૌકાદળની હાજરી, બહુપક્ષીય કવાયતો અને દરિયાકાંઠાના રાજ્યો સાથે ક્ષમતા-નિર્માણ ભાગીદારી દ્વારા, ભારતે હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં પોતાને "નેટ સુરક્ષા પ્રદાતા" તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.

ભારતની વધતી જતી સંરક્ષણ ભાગીદારીએ લશ્કરી તૈયારીઓ, ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓ અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવને મજબૂત બનાવ્યો છે. દ્વિપક્ષીય કરારો હવે સંયુક્ત ઉત્પાદન, અદ્યતન ટેકનોલોજીની ઍક્સેસ અને સુધારેલ કાર્યકારી સિનર્જીને સરળ બનાવે છે. વધુમાં, બહુપક્ષીય જોડાણે પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને ભારત-પ્રશાંત સ્થિરતાને આકાર આપવામાં ભારતની ભૂમિકામાં વધારો કર્યો છે. દેશ ઊંડા વૈશ્વિક સહયોગ સાથે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને સંતુલિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. ભારત હવે એક વિશ્વસનીય સંરક્ષણ ભાગીદાર, એક વિશ્વસનીય સુરક્ષા પ્રદાતા અને એક ઉભરતા સંરક્ષણ ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. જેમ જેમ સ્વદેશી ક્ષમતાઓ વધતી જશે, તેમ તેમ સંરક્ષણ રાજદ્વારી ભારતની લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક મહત્વાકાંક્ષાઓ, તકનીકી પ્રગતિ અને 2047 સુધીમાં એક મોટી વૈશ્વિક શક્તિ બનવાની આકાંક્ષામાં કેન્દ્રિય રહેશે.

ભારતનો સંરક્ષણ દાયકો અને 2047 સુધીની સફર

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં ભારતની સંરક્ષણ યાત્રા ફક્ત લશ્કરી આધુનિકીકરણથી વધુ રહી છે. તે એક એવા રાષ્ટ્રના ઉદભવને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે તેની સ્વદેશી શક્તિ દ્વારા તેના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા માટે કટિબદ્ધ છે. યુદ્ધ જહાજો અને ફાઇટર જેટથી લઈને ડ્રોન, મિસાઇલો અને અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સુધી, ભારતે દેશમાં તેની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે. આ પરિવર્તને દેશના ઔદ્યોગિક અને તકનીકી લેન્ડસ્કેપને પણ ફરીથી આકાર આપ્યો છે. સ્ટાર્ટ-અપ્સ, MSME, ખાનગી કંપનીઓ અને જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં સક્રિય ભાગીદાર બન્યા છે. સંરક્ષણ ઉત્પાદન મર્યાદિત જાહેર ક્ષેત્રના ક્ષેત્રમાંથી વ્યાપક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત થયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિ પણ બદલાઈ ગઈ છે. દેશ ઇન્ડો-પેસિફિક અને તેનાથી આગળ વધુ આત્મવિશ્વાસુ સુરક્ષા ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. તેની સંરક્ષણ રાજદ્વારી રાજદ્વારી હવે તકનીકી સહયોગ, દરિયાઇ સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક સહયોગ અને વ્યૂહાત્મક ઍક્સેસને જોડે છે. જેમ જેમ ભારત 2047 તરફ આગળ વધે છે, સંરક્ષણ તૈયારી નવીનતા, સ્થિતિસ્થાપકતા અને આત્મનિર્ભરતા દ્વારા સંચાલિત થશે. છેલ્લા દાયકામાં મૂકેલા પાયા ભારતને બદલાતા વૈશ્વિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે આકાર આપવા માટે સ્થાન આપે છે.

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222601&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191937&lang=2&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154617&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2116612&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234442&reg=3&lang=2

સંરક્ષણ મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1499330&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2196856&reg=6&lang=1
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=137781&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246125&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=156049&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1575384&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2166559&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227775&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210549&reg=1&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154551&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210154&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248124&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248124&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210154&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2213288&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2069090&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=123704&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2213288&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215884&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1694879&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=199595&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1482026&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184622&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2183812&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2210154&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119037&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1642125&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2091878&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1939178&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1839380&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181539&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2127087&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2176670&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1812293&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2033571&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1888329&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2273824&reg=48&lang=2

વિદેશ મંત્રાલય

• https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/30358/Joint+Statement+on+the+Inaugural+IndiaUS+2432+Ministerial+Dialogue
• https://www.mea.gov.in/Images/CPV/1592-Anex-1.pdf
• https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/39066
• https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/32729/Joint_Statement_on_a_Comprehensive_Strategic_Partnership_between_Republic_of_India_and_Australia
• https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/39734/Factsheet++2025+Quad+Foreign+Ministers+Beeting+in+Washington+DC+July+01+2025
• https://www.indembassydili.gov.in/section/articles-commissioned-by-xpd-division/india-s-maritime-vision-from-sagar-to-indo-pacific-to-mahasagar-by-amb-suchitra-durai/

સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ

• https://ddpdashboard.gov.in/
• https://ddpdashboard.gov.in/defence-production
• https://x.com/DefProdnIndia/status/1808011783732711432/photo/1

અન્ય

• https://www.indiabudget.gov.in/budget2014-2015/ub2014-15/eb/sbe27.pdf
• https://www.mod.gov.in/dod/sites/default/files/DAP2030new.pdf
• https://www.instagram.com/p/DX6Z3fzkU2t/
• https://www.brahmos.com/brahmos-in-media/114
• https://www.youtube.com/watch?v=vF-6_Zo_9tM
• https://indbiz.gov.in/india-wins-us40mn-defence-deal-from-armenia/
• https://x.com/IndiaMunitions/status/1754886224303526304
• https://x.com/i/status/1508059114152546304
• https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/39734/Factsheet++2025+Quad+Foreign+Ministers+Beeting+in+Washington+DC+July+01+2025
• https://www.youtube.com/watch?v=c6QQU1Wv8c4
• https://bdl-india.in/en/helina
• https://www.facebook.com/narendramodi/videos/highlights-from-ins-vikrant-including-the-air-power-demo-a-vibrant-cultural-prog/830226939513490/
• https://x.com/mygovindia/status/1918253529564868853?lang=en
• https://www.facebook.com/navalgroup/posts/-ins-vaghsheer-the-sixth-p75-kalvari-class-submarines-was-officially-commissione/1003222745179842/
• https://www.brahmos.com/press-release/207
• https://indbiz.gov.in/india-us-sign-beca-empowering-indias-military-valour/
• https://2021-2025.state.gov/us-security-cooperation-with-india/
• https://www.dassault-aviation.com/en/group/press/press-kits/dassault-aviation-partners-with-tata-advanced-systems-to-manufacture-rafale-fighter-aircraft-fuselage-for-india-and-other-global-markets/
• https://www.mofa.go.jp/press/release/press4e_002896.html

સંરક્ષણ દાયકો

SM/NK/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com