છેલ્લા 12 વર્ષોમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનરી નેતૃત્વ હેઠળ, ખાતર વિભાગે અભૂતપૂર્વ વૈશ્વિક બજારની અડચણોમાંથી પોતાના અન્નદાતાઓને સુરક્ષિત રાખીને ભારતને સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભરતા તરફ લઈ જવા માટે ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નો હાંસલ કર્યા છે.

પશ્ચિમ એશિયામાં ગંભીર ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષોને કારણે આકાશને આંબતી કિંમતો, કુદરતી ગેસની તીવ્ર અછત અને શિપિંગ લાઈનોમાં ભારે વિલંબ થવા છતાં, ભારત સરકારે ખાતરની અવિરત ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે યુદ્ધના ધોરણે સક્રિય પગલાં લીધા છે.

અભૂતપૂર્વ સિદ્ધિઓના 12 વર્ષ અને સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો (2014–2026)

· યુરિયા પ્લાન્ટ ક્રાંતિ: વર્ષ 2014 થી છ નવા મેગા યુરિયા પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જેનાથી વાર્ષિક ક્ષમતામાં 76.2 લાખ મેટ્રિક ટન (LMT) નો નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 25.4 LMT ની સંયુક્ત વાર્ષિક ક્ષમતા ધરાવતા વધુ બે ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળા યુરિયા પ્લાન્ટ્સ ટૂંક સમયમાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા માટે સજ્જ છે.

· રેકોર્ડ બ્રેક યુરિયા ઉત્પાદન: ભારતનું સ્થાનિક યુરિયા ઉત્પાદન વર્ષ 2014-15માં માત્ર 225 LMT હતું જે વધીને વર્ષ 2023-24માં 314.07 LMT ની સર્વકાલીન ઉચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયું છે. તાજેતરના નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં ઉત્પાદન 306.67 LMT પર શાનદાર રહ્યું હતું.

· ફોસ્ફેટિક અને પોટાશિક (P&K) વૃદ્ધિ: યુરિયાની સફળતાની જેમ જ, P&K ખાતરનું ઉત્પાદન વર્ષ 2014-15ના 159.54 LMT થી નોંધપાત્ર રીતે વધીને વર્ષ 2024-25માં 211.22 LMT ના ઐતિહાસિક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રો અદ્યતન P&K ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સનું નિર્માણ કરીને આ ગતિને જાળવી રહ્યા છે.

સ્થિતિસ્થાપક કટોકટી વ્યવસ્થાપન અને ખરીફ 2026 માટે અભૂતપૂર્વ બફર સ્ટોક

હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની આસપાસ શિપિંગમાં થતા વિલંબને પહોંચી વળવા માટે, સરકારે ઝડપથી વૈકલ્પિક પરિવહન માર્ગો શોધ્યા અને વૈશ્વિક ઉત્પાદકો પાસેથી સીધી સામગ્રી મેળવવા માટે રાજદ્વારી માધ્યમોનો ઉપયોગ કર્યો. પીએમ મોદીના સીધા માર્ગદર્શન હેઠળ, સચિવોના સાત સત્તાધિકારી જૂથોની રચના કરવામાં આવી હતી — જેમાં ફર્ટિલાઇઝર સેક્રેટરીએ 10 ઉચ્ચ સ્તરીય સમીક્ષાઓનું નેતૃત્વ કર્યું હતું — જેણે મંત્રાલયો વચ્ચે અવિરત તાલમેલની ખાતરી આપી હતી અને પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય સાથે સંકલન કરીને સ્થાનિક કુદરતી ગેસ પુરવઠાની સમસ્યાઓ હલ કરી હતી.

· ઐતિહાસિક બફર સ્ટોક: DA&FW દ્વારા આગામી ખરીફ 2026 સીઝન માટે પુનઃમૂલ્યાંકન કરાયેલી 383.9 LMT ની અંદાજિત કુલ જરૂરિયાત સામે આજે આ સ્ટોક આશરે 195.79 LMT (51% થી વધુ) છે, ભારત પાસે આશરે 200.98 LMT નો ઓપનિંગ સ્ટોક છે. આ 51% થી વધુની અભૂતપૂર્વ અગાઉથી ઉપલબ્ધતા દર્શાવે છે, જે 33% ના પરંપરાગત બફર ધોરણ કરતા ઘણી વધારે છે.

· કટોકટી પછીનો ચોખ્ખો નફો: કટોકટી પછી સ્થાનિક ઉત્પાદન 118.15 LMT પર મજબૂત રહ્યું હતું. જ્યારે તેને વ્યૂહાત્મક આયાત અને સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયેલા સંયુક્ત વૈશ્વિક ટેન્ડરો સાથે જોડવામાં આવ્યું ત્યારે ખાતરની કુલ ઉપલબ્ધતામાં 153.79 LMT નો ચોખ્ખો વધારો જોવા મળ્યો હતો.

ખેડૂતો માટે કિંમતોમાં સંપૂર્ણ સુરક્ષા

મોદી સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય ફુગાવાના આંચકાઓને પોતે વહન કરીને ખેડૂતોના હિતોને સર્વોચ્ચ રાખ્યા છે. ભૌગોલિક-રાજકીય સંઘર્ષોએ વૈશ્વિક કિંમતોમાં મોટો ઉછાળો આણ્યો હોવા છતાં, ભારતીય ખેડૂતો માટે ખાતરની છૂટક કિંમતમાં એક પણ પૈસાનો વધારો કરવામાં આવ્યો નથી:

· યુરિયા: વૈશ્વિક બજારની કિંમત પ્રતિ બેગ ₹4100 થી વધુ હોવા છતાં, ભારતીય ખેડૂતોને 45 કિલોની બેગ માત્ર ₹266.5 ના ભારે સબસિડીવાળા દરે મળવાનું ચાલુ છે.

· DAP: પ્રતિ 50 કિલોની બેગની વૈશ્વિક કિંમત ₹5,000 થી વધુ હોવા છતાં, તે ભારતીય ખેડૂતોને માત્ર ₹1,350 માં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી છે.

ટકાઉ અને હરિત કૃષિ તરફ પ્રયાણ

"ધરતી મા" ની રક્ષા કરવા અને પોષક તત્વોના સંતુલનને સુવ્યવસ્થિત કરવાના પ્રધાનમંત્રીના વિઝનથી પ્રેરિત થઈને, માર્ચથી મે દરમિયાન દેશવ્યાપી વ્યાપક જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. ખેડૂતોએ આમાં અભૂતપૂર્વ ઉત્સાહ દર્શાવ્યો છે:

· ફોર્ટિફાઇડ ઓર્ગેનિક મેન્યુઅર (FOM), લિક્વિડ FOM (LFOM) અને ફોસ્ફેટ-રીચ ઓર્ગેનિક મેન્યુઅર (PROM) જેવા પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પોનું સંયુક્ત વેચાણ નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં વર્ષ 2024-25ની તુલનામાં સાત ગણું વધી ગયું છે.

· અમોનિયમ સલ્ફેટનો વપરાશ આશરે 60,000 ટન જેટલો વધ્યો છે.

· કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) ના તકનીકી માર્ગદર્શન હેઠળ રેકોર્ડ 1.84 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં લીલો પડવાશ (ગ્રીન મેન્યુરિંગ) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

નિષ્કર્ષમાં, ભારતની ખાતર સુરક્ષા મજબૂત, સ્થિર અને સારી રીતે સંચાલિત છે, જેમાં તમામ મુખ્ય ખાતરોની ઉપલબ્ધતા સતત જરૂરિયાતો કરતા વધારે રહે છે. ભારત સરકારની અત્યંત અસરકારક અને વ્યૂહાત્મક પહલો દ્વારા, સ્થાનિક ઉત્પાદન સતત નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે રાષ્ટ્ર મજબૂત અને અવિરત અનામત જાળવી રાખે. આ વ્યાપક સજ્જતા ગેરંટી આપે છે કે આપણા અન્નદાતાઓની મહત્વપૂર્ણ કૃષિ જરૂરિયાતો કોઈપણ અવરોધ વિના પૂર્ણ થાય, અને તેમને અત્યંત સસ્તા તેમજ સબસિડીવાળા દરે આવશ્યક ખાતરો સરળતાથી મળી રહે.

SM/NP/JD