કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તેમજ પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર), અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ, અંતરિક્ષ વિભાગ, કાર્મિક, જાહેર ફરિયાદો અને પેન્શન રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે, નીતિગત સુધારાઓ, વધતી જતી ખાનગી ભાગીદારી અને ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમને કારણે ભારતની અંતરિક્ષ અર્થવ્યવસ્થા (સ્પેસ ઇકોનોમી) વર્તમાન USD 8-9 બિલિયનથી વધીને આગામી દાયકામાં લગભગ USD 40-45 બિલિયન થવા માટે સજ્જ છે.

એક અખબારી પરિષદને સંબોધિત કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે, ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રનું આ પરિવર્તન સમગ્ર દેશમાં થઈ રહેલા વ્યાપક બદલાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પ્રયોગશાળાઓથી આગળ વધીને રાષ્ટ્રીય ચેતનાનો ભાગ બન્યા છે. તેમણે કહ્યું કે તાજેતરના વર્ષોની સૌથી નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓમાંની એક વિજ્ઞાન અને સમાજ વચ્ચે વધતું જતું જોડાણ છે, જેમાં નાગરિકો વધુને વધુ પોતાને ભારતના વૈજ્ઞાનિક વિકાસમાં હિતધારકો તરીકે જોઈ રહ્યા છે.

“સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ છે કે સામાન્ય નાગરિક આજે ભારતના વૈજ્ઞાનિક વિકાસ સાથે જોડાયેલો અનુભવે છે અને તેમાં પોતાની ભાગીદારી જુએ છે,” તેમ ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું.

મંત્રીએ કહ્યું કે જાહેર ચર્ચાઓમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીની વધતી જતી અગ્રતા પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમણે તેમના સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનો દ્વારા વિજ્ઞાન આધારિત પહલોને રાષ્ટ્રીય મુખ્ય પ્રવાહમાં સતત લાવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે સ્વચ્છ ભારત, ડિજિટલ ઇન્ડિયા, ડિજિટલ હેલ્થ, ડીપ ઓશન મિશન અને ગગનયાન જેવા કાર્યક્રમોએ વિજ્ઞાન અને નવીનતાને ભારતની વિકાસ યાત્રાના કેન્દ્રમાં રાખવામાં મદદ કરી છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહના જણાવ્યા અનુસાર, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના કાર્યક્રમોમાં મુખ્ય પ્રવાહના માધ્યમો (મેઇનસ્ટ્રીમ મીડિયા) ની વધતી હાજરી પોતે જ વૈજ્ઞાનિક વિકાસમાં વધતી જતી જાહેર રુચિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે કહ્યું કે ચંદ્રયાન-3 જેવા મિશનોએ અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનને વ્યાપક જાહેર રુચિના વિષયમાં ફેરવી દીધું છે, જેનાથી દેશભરના નાગરિકોમાં અભૂતપૂર્વ જાગૃતિ અને જોડાણ ઊભું થયું છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ, પરમાણુ ઊર્જા અને અદ્યતન ટેકનોલોજી જેવા અગ્રણી ક્ષેત્રોમાં ભારતની વધતી જતી ક્ષમતાઓએ દેશની વૈશ્વિક સ્થિતિને મજબૂત કરી છે. તેમણે કહ્યું કે આ સિદ્ધિઓ દ્વારા પેદા થયેલા આત્મવિશ્વાસે સ્વદેશી ટેકનોલોજીની વિશ્વસનીયતા વધારી છે અને એક વિશ્વસનીય ટેકનોલોજી પાર્ટનર તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરી છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે તાજેતરની તકનીકી સિદ્ધિઓએ એવા ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવાની ભારતની ક્ષમતા દર્શાવી છે જ્યાં અદ્યતન ટેકનોલોજી વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક પરિણામોને વધુને વધુ આકાર આપે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ભારતીય ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદનોની વધતી જતી સ્વીકૃતિ દેશની વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી ક્ષમતાઓની મજબૂતાઈ દર્શાવે છે.

અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં થયેલા સુધારાઓની અસરનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ કહ્યું કે, ભારત, જ્યાં થોડા વર્ષો પહેલા માત્ર ગણતરીના સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ હતા, ત્યાં આજે 400 થી વધુ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ છે જે એક જીવંત અને ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી ઇકોસિસ્ટમમાં યોગદાન આપી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રમાણમાં ટૂંકા ગાળામાં પ્રાપ્ત થયેલી વૃદ્ધિનું આ પ્રમાણ ભારતની અંતરિક્ષ અર્થવ્યવસ્થાની પ્રચંડ સંભાવનાઓ દર્શાવે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ચંદ્રયાન-3 અને આગામી ગગનયાન કાર્યક્રમ જેવા મિશનોમાં ભારતની સિદ્ધિઓએ દેશને વિશ્વના અગ્રણી અંતરિક્ષ ક્ષેત્રના દેશોમાં સ્થાપિત કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે કાર્યક્ષમતા, નવીનતા અને ખર્ચ-અસરકારકતા સાથે જટિલ મિશનો પૂર્ણ કરવાની તેની ક્ષમતા સતત સાબિત કરી છે.

મંત્રીએ કહ્યું કે ભારતની અનોખી શક્તિઓમાંની એક શાસન (ગવર્નન્સ) અને વિકાસ માટે અંતરિક્ષ ટેકનોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ છે. તેમણે કહ્યું કે દેશે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આયોજન, પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ અને જાહેર સેવા વિતરણમાં અંતરિક્ષ-આધારિત એપ્લિકેશનોને સફળતાપૂર્વક એવા સ્કેલ પર સંકલિત કરી છે જે અન્યત્ર ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે પીએમ ગતિ શક્તિ, શહેરી વિકાસ કાર્યક્રમો અને ડ્રોન-આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ જેવી પહેલો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવાની સાથે વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સના આયોજન, અમલીકરણ અને દેખરેખને સુધારવામાં મદદ કરી રહી છે.

મંત્રીએ કહ્યું કે દરેક મોટો સ્પેસ પ્રોગ્રામ સતત શીખવા અને સુધારણા દ્વારા વિકસિત થાય છે. મિશન દરમિયાન આવતા પડકારો મજબૂત પ્રણાલીઓ, બહેતર સજ્જતા અને ભવિષ્યના વધુ મજબૂત મિશનોમાં યોગદાન આપે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે અંતરિક્ષ મિશનોમાં આવતી અસ્થાયી અડચણોને વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ અને તકનીકી ઉત્ક્રાંતિના વ્યાપક સંદર્ભમાં જોવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે ભારતનો એકંદર રેકોર્ડ અગ્રણી અંતરિક્ષ શક્તિઓ સાથે સાનુકૂળ રીતે સરખાવી શકાય તેવો છે, અને દેશની વૈજ્ઞાનિક તેમજ તકનીકી ક્ષમતાઓના ઉદાહરણ તરીકે ચંદ્રયાન અને મંગળ મિશનની પ્રથમ પ્રયાસની સફળ સિદ્ધિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે તાજેતરના પીએસએલવી (PSLV) મિશનની વિસંગતતાનું વિશ્લેષણ પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને તેના મૂળ કારણોની ઓળખ કરી લેવામાં આવી છે. સુધારાત્મક પગલાં પહેલેથી જ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યા છે અને ભવિષ્યના મિશનોને આ અનુભવોનો લાભ મળશે, જે ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમને વધુ મજબૂત બનાવશે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ આર્થિક વૃદ્ધિ, તકનીકી આત્મનિર્ભરતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતામાં વધુને વધુ યોગદાન આપી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે સ્ટાર્ટઅપ્સ, ઉદ્યોગો અને સંશોધન સંસ્થાઓની વધતી જતી ભાગીદારી એક મજબૂત ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહી છે જે વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને આગળ ધપાવવા સક્ષમ છે.

મંત્રી “વિકસિત ભારત 2047 માટે ઇનોવેશન અને એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ પ્રેરિત વિકાસ” થીમ હેઠળ આયોજિત રાઇઝ કન્ક્લેવ 2026 દરમિયાન મીડિયા સાથે વાત કરી રહ્યા હતા. આ કોન્ક્લેવ ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમમાં સહયોગ મજબૂત કરવા અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને સામાજિક તેમજ આર્થિક પરિણામોમાં ઝડપથી રૂપાંતરિત કરવા માટે સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, ઉદ્યોગ અગ્રણીઓ, રોકાણકારો અને નીતિ ઘડવૈયાઓને એકસાથે લાવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમમાં 125 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ટેકનોલોજી ઇનોવેટર્સે ભાગ લીધો હતો, જેમણે એરોસ્પેસ ટેકનોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડીપ-ટેક અને એગ્રી-ફૂડ ઇનોવેશનના ક્ષેત્રોમાં ઉકેલો પ્રદર્શિત કર્યા હતા, જ્યારે ચર્ચાઓ સંશોધન-ઉદ્યોગ ભાગીદારીને મજબૂત કરવા અને નવીનતા પ્રેરિત વિકાસને વેગ આપવા પર કેન્દ્રિત હતી.

SM/IJ/JD