2014 થી 2026 ના સમયગાળા દરમિયાન, સરકારે શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, સાહસિકતા, રમતગમત, આરોગ્ય અને નાગરિક ભાગીદારીના ક્ષેત્રોમાં યુવા-કેન્દ્રિત પહેલોનો વિસ્તાર કર્યો છે. આ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને યુવા-આધારિત વિકાસના વિઝન દ્વારા પ્રેરિત છે. તેણે શિક્ષણની પહોંચમાં વધારો કર્યો છે. તેણે ઉચ્ચ શિક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું છે. તેણે કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગારની તકોનો વિસ્તાર કર્યો છે. ભારતનું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ પણ નોંધપાત્ર રીતે વિકસ્યું છે, જેમાં 2.3 લાખથી વધુ માન્ય સ્ટાર્ટઅપ્સ છે.ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ, સર્વસમાવેશી કાર્યક્રમો અને જનભાગીદારીના માધ્યમથી, દેશના યુવાનો 'અમૃત પેઢી' તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જેઓ વિકસિત ભારત @ 2047ના વિઝનમાં પોતાનું યોગદાન આપી રહ્યા છે.

અમૃત પેઢીનો ઉદય

તેની લગભગ 65% વસ્તી 35 વર્ષથી ઓછી વયની હોવાથી, ભારત તેના ઇતિહાસના એક નિર્ણાયક વળાંક પર છે.સરકાર આ વસ્તીવિષયક લાભાંશની અપાર સંભાવનાઓને ઓળખે છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે દેશના યુવા નાગરિકો સાથે સંકળાવવાની જે પદ્ધતિ અપનાવી છે, તેમાં રાષ્ટ્રએ એક પાયાનો બદલાવ જોયો છે.આ સમયગાળો ભારતની યુવાશક્તિને રાષ્ટ્રીય વિકાસના પાવરહાઉસમાં પરિવર્તિત કરવાના વ્યવસ્થિત અને પરિવર્તનકારી પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, રમતગમત અને સાહસિકતા સહિતના દરેક ક્ષેત્રમાં આ પરિવર્તન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.હવે યુવાનોને માત્ર નિષ્ક્રિય લાભાર્થી તરીકે જોવામાં આવતા નથી, પરંતુ હવે તેમને "અમૃત પેઢી" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.તેઓ વિકસિત ભારત @ 2047 ના મુખ્ય ઘડવૈયાઓ અને સહ-સર્જકો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

યુવા-સંચાલિત વિકાસ પર ધ્યાન

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતનો યુવા વિકાસ પ્રત્યેનો અભિગમ નોંધપાત્ર રીતે વિકસિત થયો છે, જે દેશની યુવા અને ગતિશીલ વસ્તીની બદલાતી આકાંક્ષાઓ અને જરૂરિયાતોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

રાષ્ટ્રીય યુવા નીતિ (NYP) 2014 એ દેશમાં યુવા વિકાસ માટે પાયાનું માળખું પૂરું પાડ્યું હતું.તેમાં યુવાનોને 15-29 વર્ષની વયના વ્યક્તિઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા હતા અને શિક્ષણ, રોજગાર, કૌશલ્ય વિકાસ, આરોગ્ય, રમતગમત, સામાજિક ભાગીદારી અને સશક્તિકરણ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી.સુલભતા, સર્વસમાવેશકતા અને સંસ્થાકીય સુદૃઢીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

આ પાયા પર નિર્માણ કરીને, સરકારે તાજેતરના વર્ષોમાં યુવા-સંચાલિત વિકાસના વિઝનને સ્પષ્ટ કર્યું છે, જેમાં યુવાનોને માત્ર સરકારી કાર્યક્રમોના લાભાર્થી તરીકે જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સક્રિય ભાગીદારો તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.

તાજેતરમાં પ્રસ્તાવિત રાષ્ટ્રીય યુવા નીતિ 2025નું માળખું ઉભરતી પ્રાથમિકતાઓને રેખાંકિત કરે છે. તેમાં ભવિષ્ય માટે તૈયાર કૌશલ્યો અને સાહસિકતા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ નીતિ નેતૃત્વ અને નાગરિક જોડાણને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે ડિજિટલ ભાગીદારી અને ટકાઉ વિકાસ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

શિક્ષણ: દરેક યુવા ભારતીય માટે ગુણવત્તા, સુલભતા અને સશક્તિકરણ

તાજેતરના વર્ષોમાં શિક્ષણ પ્રત્યે ભારતના અભિગમમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે.ધ્યાન હવે માત્ર 'પહોંચના વિસ્તરણ' થી હટીને 'ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવા' પર કેન્દ્રિત થયું છે. શહેરી કેન્દ્રીકરણથી આગળ વધીને, શિક્ષણ હવે છેવાડાના સ્તર સુધી પહોંચી રહ્યું છે, જેથી દરેકને સમાન તકો પ્રાપ્ત થાય.ભારતના યુવાનો માટે સર્વાંગી અને ભવિષ્યલક્ષી શિક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 (NEP 2020) આ પરિવર્તનનો આધાર છે.દેશભરના હિતધારકો સાથે વ્યાપક પરામર્શ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી આ પ્રથમ સર્વગ્રાહી શિક્ષણ નીતિ છે.આ નીતિ શીખનારને વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં રાખે છે અને અનુભવાત્મક તથા બહુશાખાકીય શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.NEP અમૃત પેઢીના સશક્તિકરણ અને ‘વિકસિત ભારત 2047’ ના સંકલ્પને સાકાર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

શાળાઓનું સુદ્રઢીકરણ: માળખાગત સુવિધાઓ, સમાવેશીતા અને રીટેન્શન (વિદ્યાર્થીઓનો પ્રવેશ ટકાવી રાખવો)

છેલ્લા એક દાયકામાં, સરકારે યુવા સશક્તિકરણ અને ઉચ્ચ શિક્ષણના પાયા તરીકે શાળાકીય શિક્ષણને સુદ્રઢ બનાવ્યું છે.NEP 2020ને અનુરૂપ, શાળાકીય શિક્ષણને પૂર્વ-પ્રાથમિકથી ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તર સુધીના એક સંકલિત સાતત્ય તરીકે પુનઃકલ્પિત કરવામાં આવ્યું છે.

વર્ષ 2025-26 સુધીમાં, માહિતી અને સંચાર ટેકનોલોજી (ICT) અને ડિજિટલ પહેલ હેઠળ 1.49 લાખથી વધુ શાળાઓને આવરી લેવામાં આવી છે, જેમાં 1.76 લાખથી વધુ સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ અને 1.79 લાખ ICT પ્રયોગશાળાઓ મંજૂર કરવામાં આવી છે.

તમામ સામાજિક અને ભૌગોલિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા યુવાનોના સમાવેશ અને તેમને જાળવી રાખવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલયો (KGBVs) અને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ આવાસીય વિદ્યાલયો (NSCBAVs) જેવી નિવાસી શાળાકીય સુવિધાઓએ ખાસ કરીને અંતરિયાળ અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં કન્યાઓ અને સામાજિક-આર્થિક રીતે વંચિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે શિક્ષણની પહોંચમાં સુધારો કર્યો છે.આ પ્રયાસોના પૂરક તરીકે, પીએમ-જનમન (PM-JANMAN) અને ધરતી આબા જનજાતીય ગ્રામ ઉત્કર્ષ અભિયાન (DAJGUA) જેવી પહેલો હેઠળની છાત્રાલય સુવિધાઓએ આદિવાસી સમુદાયો માટે શૈક્ષણિક તકોનું વિસ્તરણ કર્યું છે.

આ હસ્તક્ષેપોના કારણે શાળાઓના તમામ સ્તરે નોંધણીમાં સુધારો થયો છે અને અધવચ્ચે અભ્યાસ છોડી દેનારાઓના દરમાં ઘટાડો થયો છે, જેનાથી વધુ ભારતીય યુવાનો માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટે સક્ષમ બન્યા છે.

ભવિષ્ય માટે સજ્જ ઉચ્ચ શિક્ષણ: લવચીકતા, ટેકનોલોજી અને નવાચાર

નવી શિક્ષણ નીતિએ ઉચ્ચ શિક્ષણ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે અને કેવી રીતે પ્રદાન કરવામાં આવે છે તેનું મૂળભૂત રીતે પુનઃગઠન કર્યું છે.ભારતીય યુવાઓ હવે વધુ લવચીક, ડિજિટલી સક્ષમ અને નવીનતા-સંચાલિત શિક્ષણ પ્રણાલી દ્વારા સશક્ત બની રહ્યા છે.

શીખવામાં લવચીકતા:

NEP 2020 એ એવા માળખાકીય સુધારાઓ રજૂ કર્યા છે જે યુવાનોને તેમની શૈક્ષણિક સફર પર વધુ નિયંત્રણ પ્રદાન કરે છે.

• 170 યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલ નેશનલ ક્રેડિટ ફ્રેમવર્ક (NCrF), વિદ્યાર્થીઓને શૈક્ષણિક, કૌશલ્ય-આધારિત અને અનુભવલક્ષી શિક્ષણ દ્વારા ક્રેડિટ મેળવવાની સુવિધા આપે છે.
• એકેડેમિક બેંક ઓફ ક્રેડિટ્સ (એબીસી) એ 2469 સંસ્થાઓને તેની સાથે સાંકળી લીધી છે અને 32 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થી આઈડી જારી કર્યા છે.તે વિદ્યાર્થીઓને તેમની શૈક્ષણિક પ્રગતિને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચે ક્રેડિટ્સ સંગ્રહિત કરવા, સ્થાનાંતરિત કરવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
• ઓટોમેટેડ પરમેનન્ટ એકેડેમિક એકાઉન્ટ રજિસ્ટ્રી (APAAR ID) વિદ્યાર્થીની સમગ્ર શિક્ષણ યાત્રા દરમિયાન મેળવેલ શૈક્ષણિક અને કૌશલ્ય ક્રેડિટને એકત્રિત કરે છે. 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, વિદ્યાર્થીઓ માટે 15.48 કરોડથી વધુ ચકાસાયેલ APAAR ID જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.
• હવે 153 યુનિવર્સિટીઓ વર્ષમાં બે વાર પ્રવેશ અને મલ્ટિપલ એન્ટ્રી-એક્ઝિટ પોઈન્ટની સુવિધા આપે છે. આ લવચીકતા વર્ષ 2035 સુધીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં 50% ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

શિક્ષણમાં ટેકનોલોજી અને નવાચાર

ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની પહોંચ વિસ્તારવા માટે, સરકારે એક મજબૂત ડિજિટલ લર્નિંગ ઇકોસિસ્ટમ (ડિજિટલ શિક્ષણ પ્રણાલી) નું નિર્માણ કર્યું છે.જૂન 2026 સુધીમાં, SWAYAM 18,580 થી વધુ અભ્યાસક્રમો પ્રદાન કરે છે, જેમાં 6.1 કરોડથી વધુ નોંધણીઓ અને 53.7 લાખ પ્રમાણપત્રો નોંધાયા છે.સ્વયં પ્રભા (SWAYAM PRABHA), પીએમ ઈ-વિદ્યા (PM e-VIDYA) અને દીક્ષા (DIKSHA) એ ટેલિવિઝન, રેડિયો, ડિજિટલ સામગ્રી અને ઈ-સંસાધનો દ્વારા શિક્ષણની પહોંચને વધુ વિસ્તૃત કરી છે.DIKSHA (દીક્ષા) પ્લેટફોર્મ પર જ 135 ભાષાઓમાં 3.66 લાખથી વધુ ઈ-કન્ટેન્ટ સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણ સ્તરે, ‘વન નેશન વન સબસ્ક્રિપ્શન’ પહેલે 7,414 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસાધનોની પહોંચનો વ્યાપ વધાર્યો છે, જેનાથી લગભગ 99 લાખ વપરાશકર્તાઓને લાભ થયો છે.

નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અટલ ઇનોવેશન મિશને 10,000 થી વધુ અટલ ટીિંકરિંગ લેબ્સની સ્થાપના કરી છે. આ પહેલ 1.1 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સશક્ત બનાવી રહી છે. તે ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં 16 લાખથી વધુ પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસમાં પણ મદદ કરી રહી છે.આ ઉપરાંત, 72 અટલ ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સે 6,700થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપ્યો છે અને 32,000થી વધુ રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં મદદ કરી છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણ: વધુ સંસ્થાઓ, વ્યાપક પહોંચ

2014 થી યુવાનો માટે ભારતની ઉચ્ચ શૈક્ષણિક માળખાગત સુવિધાઓનો ભૌતિક વિસ્તાર નોંધપાત્ર અને વ્યૂહાત્મક રીતે સંચાલિત રહ્યો છે.

• ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ નોંધણી 2014-15માં 3.42 કરોડથી વધીને 2022-23માં 4.46 કરોડ થઈ ગઈ છે.
• ભારત હવે વિશ્વની સૌથી મોટી શાળાકીય પ્રણાલીઓમાંની એકનું સંચાલન કરે છે — જેમાં 14.71 લાખ શાળાઓ 24.69 કરોડ વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે, જેમને 1.01 કરોડથી વધુ શિક્ષકોનું સમર્થન પ્રાપ્ત છે.
• મેડિકલ કોલેજોની સંખ્યા વર્ષ 2014માં 431 હતી, જે વર્ષ 2025-26માં વધીને 818 થઈ છે. 2025-26 સુધીમાં MBBS અને PG બેઠકોની સંખ્યા વધીને અનુક્રમે 1,28,976 અને 85,822 થઈ ગઈ છે.
• પાંચ આઈઆઈટી — તિરુપતિ, પાલક્કાડ, ભિલાઈ, જમ્મુ અને ધારવાડનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં 6,576 થી વધુ બેઠકોનો ઉમેરો થયો છે, જે તેમની સામૂહિક વિદ્યાર્થી ક્ષમતા કરતા બમણાથી પણ વધુ છે.
• ભારતનો વૈશ્વિક શૈક્ષણિક પ્રભાવ પણ વધી રહ્યો છે.ઝાંઝીબાર અને અબુ ધાબીમાં બે આંતરરાષ્ટ્રીય IIT કેમ્પસ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. સપ્ટેમ્બર, 2025માં IIM અમદાવાદે તેનું દુબઈ કેમ્પસ પણ શરૂ કર્યું. 15 વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ ભારતમાં પોતાના કેમ્પસ સ્થાપે તેવી અપેક્ષા છે.
• ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ (HEIs) હવે પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક સંસ્થાઓ સાથે ટ્વિનિંગ, સંયુક્ત અને બેવડી ડિગ્રી (ડ્યુઅલ ડિગ્રી) પ્રોગ્રામ્સ ઓફર કરે છે.ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ (HEIs) ની સંખ્યા વર્ષ 2014-15માં 51,000 થી વધુ હતી, જે જૂન 2025 સુધીમાં વધીને 70,000 થી વધુ થઈ ગઈ છે.

કૌશલ્ય નિર્માણ: ભવિષ્ય માટે સજ્જ કાર્યબળનું ઘડતર

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે દેશના યુવાનોને વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ચાલક બળમાં રૂપાંતરિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે એક બહુસ્તરીય કૌશલ્ય નિવસનતંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ)નું નિર્માણ કર્યું છે.આ પદ્ધતિસરના પ્રયાસોએ પરંપરાગત વ્યાવસાયિક તાલીમ પરથી ધ્યાન હટાવીને માંગ-આધારિત અને ઉદ્યોગો સાથે જોડાયેલા મોડેલ પર કેન્દ્રિત કર્યું છે, જે હાઇ-ટેક ક્ષમતાઓ અને ઔદ્યોગિક કૌશલ્યોને પ્રાથમિકતા આપે છે.

સ્કિલ ઈન્ડિયા મિશન (SIM)

વર્ષ 2015 માં શરૂ કરવામાં આવેલું 'સ્કિલ ઈન્ડિયા મિશન' કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રોના વ્યાપક નેટવર્ક દ્વારા કૌશલ્ય, પુનઃ-કૌશલ્ય (રી-સ્કિલિંગ) અને કૌશલ્ય વર્ધન (અપ-સ્કિલિંગ) તાલીમ પૂરી પાડે છે.સ્કીલ ઇન્ડિયા મિશન કાર્યક્રમનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારે અનેક મહત્વની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:

· પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય વિકાસ યોજના (પીએમકેવીવાય)

જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS)

રાષ્ટ્રીય એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રોત્સાહન યોજના (NAPS)

ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITIs) માં ક્રાફ્ટમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS)

પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY): 2015 માં શરૂ કરાયેલ, આ એક અગ્રણી ટૂંકા ગાળાની, ઉદ્યોગ-લક્ષી કૌશલ્ય તાલીમ પહેલ છે, જે રોજગાર અને ઉદ્યમશીલતા સાથે જોડાયેલી છે.તેના ચાર તબક્કા દરમિયાન, તે પાયલોટ ઇન્સેન્ટિવ-આધારિત પ્રમાણપત્ર પહેલથી આગળ વધીને મોટા પાયે, માંગ-સંચાલિત અને પરિણામ-લક્ષી કૌશલ્ય વ્યવસ્થાતંત્રમાં વિકસિત થયું છે.

• PMKVY 1.0 (2015-16): 19 લાખથી વધુ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી.

PMKVY 2.0 (2016-20): 1.10 કરોડથી વધુ ઉમેદવારોને તાલીમ અથવા માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું.

· PMKVY 3.0 (2020-22): 7 લાખથી વધુ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

PMKVY 3.0 હેઠળ, સરકારે 'કોવિડ વોરિયર્સ માટે કસ્ટમાઇઝ્ડ ક્રેશ કોર્સ પ્રોગ્રામ' અને 'સ્કિલ હબ ઇનિશિયેટિવ' જેવી વિશિષ્ટ પહેલ શરૂ કરી હતી, જેણે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 ને અનુરૂપ વ્યવસાયિક શિક્ષણ, ઉદ્યોગ-સંબંધિત તાલીમ અને મુખ્ય પ્રવાહના શિક્ષણ સાથે કૌશલ્યોના એકીકરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.

• પીએમકેવીવાય (PMKVY) 4.0 (2022-26): પ્રાયોગિક અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ કૌશલ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સાથે, પીએમકેવીવાય તાલીમને નેશનલ સ્કિલ ક્વોલિફિકેશન ફ્રેમવર્ક (NSQF) સાથે જોડવામાં આવી છે.

તાલીમમાં કામ દરમિયાન પ્રત્યક્ષ અનુભવનો સમાવેશ થાય છે અને તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડ્રોન, ગ્રીન એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા ઉભરતા ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.વ્યવસાયિક ભૂમિકાઓ (જોબ રોલ્સ) ઉદ્યોગ-સંચાલિત સેક્ટર સ્કિલ કાઉન્સિલ્સ (SSCs) દ્વારા વિકસાવવામાં આવે છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, 36 રાજ્યો અને 741 જિલ્લાઓને આવરી લેતા 40 થી વધુ ક્ષેત્રોમાં 27 લાખથી વધુ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS): વર્ષ 2018 થી જન શિક્ષણ સંસ્થાનોના પરિવર્તન સાથે ભારતમાં કૌશલ્ય વિકાસ સાચા અર્થમાં સમાવેશી બન્યો છે.સ્થાનિક માંગને અનુરૂપ ટેલરિંગ, એમ્બ્રોઈડરી, હસ્તકલા, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને આરોગ્ય સંબંધિત સેવાઓ સહિતના અભ્યાસક્રમો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે, જે પાયાના સ્તરે આજીવિકાના વધુ સર્જન તરફ દોરી જાય છે.મુખ્ય સિદ્ધિઓ:

2018થી 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં કુલ 36.48 લાખ લાભાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી.

31 માર્ચ 2026 સુધીમાં, 26,720 આદિવાસી લાભાર્થીઓની નોંધણી કરવામાં આવી છે અને તેમાંથી 26,519 ને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

ડિસેમ્બર 2024 થી, JSS ઉત્પાદનોનું માર્કેટિંગ ઉદ્યમકાર્ટ પોર્ટલ પર કરવામાં આવે છે, જે કારીગરો અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગસાહસિકોને સીધા ખરીદદારો સાથે જોડે છે.

નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ (NAPS): ઓગસ્ટ 2016માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજના હાલમાં તેના બીજા તબક્કા, NAPS 2.0 માં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.

આ કાર્યક્રમ એપ્રેન્ટિસને આંશિક સ્ટાઈપેન્ડ સહાય પૂરી પાડીને એપ્રેન્ટિસશીપ તાલીમને પ્રોત્સાહન આપે છે.'શીખતા સમયે કમાણી' અને ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત કૌશલ્ય વિકાસ માટે એપ્રેન્ટિસશીપ એક મુખ્ય સ્તંભ બની રહી છે.સરકાર NAPS પોર્ટલ દ્વારા એપ્રેન્ટિસના બેંક ખાતામાં સીધા જ સ્ટાઈપેન્ડના 25% (દર મહિને ₹1,500 સુધી) ફાળો આપે છે.

2016 થી 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં ઓટોમોટિવ, IT-ITeS, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, રિટેલ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં 54.41 લાખથી વધુ એપ્રેન્ટિસો જોડાયા છે.

સપ્ટેમ્બર 2025માં શરૂ કરવામાં આવેલ સીઓપી (સર્ટિફિકેટ ઓફ પ્રોફિશિયન્સી), એ એવા એપ્રેન્ટિસ માટેની એક વધારાની માન્યતા છે જેઓ સંપૂર્ણ સમયગાળો અને પ્રાયોગિક મૂલ્યાંકન પૂર્ણ કરે છે. 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, 67,711 CoP જનરેટ કરવામાં આવ્યા હતા.

ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS): ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS) ઘરેલું ઉદ્યોગો માટે વિવિધ વ્યવસાયોમાં કુશળ કામદારોનો અવિરત પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરે છે.તેનો ઉદ્દેશ્ય પદ્ધતિસરની તાલીમ દ્વારા ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનની માત્રા અને ગુણવત્તા બંનેમાં સુધારો કરવાનો છે.તે રોજગારલક્ષી કૌશલ્યો પ્રદાન કરીને શિક્ષિત યુવાનોમાં બેરોજગારી ઘટાડવાનો પણ પ્રયત્ન કરે છે.

CTS (ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ) હેઠળ, દેશભરમાં 14,688 ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (સરકારી - 3,345 અને ખાનગી - 11,343) દ્વારા 169 અભ્યાસક્રમોમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, ત્રણ વર્ષના ગાળામાં કુલ 14 નવા CTS અભ્યાસક્રમો વિકસાવવામાં આવ્યા છે અને 22 હાલના અભ્યાસક્રમોમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.આ અભ્યાસક્રમો ઉદ્યોગની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ છે.

ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITI)

આઈટીઆઈ (ITIs) ભારતમાં લાંબા ગાળાના વ્યાવસાયિક શિક્ષણની કરોડરજ્જુ સમાન છે અને ઉદ્યોગો માટે કુશળ કર્મચારીઓનો સતત પ્રવાહ પૂરો પાડે છે. છેલ્લા 12 વર્ષ દરમિયાન, સરકારે આ નેટવર્કનું વ્યાપક વિસ્તરણ અને આધુનિકીકરણ સુનિશ્ચિત કર્યું.

પીએમ-સેતુ (પ્રધાનમંત્રી સ્કીલિંગ એન્ડ એમ્પ્લોયેબિલિટી ટ્રાન્સફોર્મેશન થ્રુ અપગ્રેડેડ આઈટીઆઈ) ઓક્ટોબર 2025 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી.તે ₹60,000 કરોડના અંદાજિત ખર્ચવાળી એક કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓમાં સામેલ છે:

• હબ-એન્ડ-સ્પોક મોડેલ હેઠળ અત્યાધુનિક માળખાકીય સુવિધાઓ અને આધુનિક સાધનો સાથે 1,000 સરકારી ITI (200 હબ ITI અને 800 સ્પોક ITI) નું અપગ્રેડેશન.
• ક્લસ્ટર્સની સહ-માલિકી અને સહ-વ્યવસ્થાપન માટે એન્કર ઇન્ડસ્ટ્રી પાર્ટનર્સ (AIPs) સાથે સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ્સ (SPVs) ની સ્થાપના.
• શ્રમ બજારની માંગ મુજબ અભ્યાસક્રમોની શરૂઆત અને તેની પુનઃરચના, જેમાં આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવેલા ઉચ્ચ માંગ ધરાવતા પરંપરાગત વ્યવસાયોનો સમાવેશ થાય છે.
• હરિયાણા, કર્ણાટક, તમિલનાડુ અને અન્ય સહિતના ઘણા રાજ્યો તેમની મુખ્ય શક્તિઓને આધારે 1,000 ITI ના આધુનિકીકરણ માટે સહયોગી રીતે કામ કરી રહ્યા છે.
• વૈશ્વિક ભાગીદારી સાથે કૌશલ્ય નિર્માણ માટેના રાષ્ટ્રીય ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રો તરીકે પાંચ રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય તાલીમ સંસ્થાઓ (ભુવનેશ્વર, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, કાનપુર અને લુધિયાણા) ની ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ કરવામાં આવશે.

SOAR (એઆઈ સજ્જતા માટે કૌશલ્ય વિકાસ)

જુલાઈ 2025માં શરૂ કરવામાં આવેલ ‘SOAR’, ધોરણ 6 થી 12ના શાળાના વિદ્યાર્થીઓને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અંગેની જાગૃતિ અને તેના પાયાના કૌશલ્યોથી પરિચિત કરાવે છે.તે શિક્ષકોને શિક્ષણમાં AI ના ખ્યાલોને સંકલિત કરવા માટે પણ સજ્જ કરે છે.આ કાર્યક્રમ વિદ્યાર્થીઓ માટે 15-કલાકના ત્રણ મોડ્યુલ પ્રદાન કરે છે:

એઆઈ સજાગ બનશે

એઆઈ થકી આકાંક્ષા

એઆઈ હસ્તગત કરશે

તે શિક્ષકો માટે 45-કલાકનું સમર્પિત મોડ્યુલ પણ પ્રદાન કરે છે, જે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના નૈતિક ઉપયોગ અને મશીન લર્નિંગના મૂળભૂત ખ્યાલો જેવા વિષયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

SOAR હેઠળ IBM, માઇક્રોસોફ્ટ અને સિસ્કો જેવી અગ્રણી વૈશ્વિક ટેકનોલોજી સંસ્થાઓના સહયોગથી ટૂંકા ગાળાના અભ્યાસક્રમો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.આ ભાગીદારીઓ ભારતીય યુવાનોને ભવિષ્ય માટે સજ્જ કૌશલ્યો પૂરા પાડી રહી છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે તેઓ માત્ર આજની નોકરીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ આવતીકાલની તકો માટે પણ તૈયાર રહે.

પ્રધાનમંત્રી ઇન્ટર્નશિપ યોજના (પીએમઆઈએસ)

પ્રધાનમંત્રી ઇન્ટર્નશિપ યોજના (PMIS) એ શૈક્ષણિક શિક્ષણ અને ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવા માટેની એક મુખ્ય પરિવર્તનકારી પહેલ છે.ઓક્ટોબર 2024માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ પહેલનો હેતુ દેશભરના યુવાનોને વ્યવસ્થિત અને પેઇડ (વેતન સાથેની) ઇન્ટર્નશિપની તકો પૂરી પાડવાનો છે.

મુખ્ય વિશેષતાઓમાં સામેલ છે:

મે, 2026 સુધીમાં, 63 હજારથી વધુ ઇન્ટર્નશિપની તકો ઉપલબ્ધ છે

· ₹9,000 ની માસિક આર્થિક સહાય (સરકાર + કંપનીનું યોગદાન)

• ₹6,000 ની એક વખતની આકસ્મિક ગ્રાન્ટ

• એમસીએ (MCA) અને હોસ્ટ કંપની દ્વારા સંયુક્ત રીતે જારી કરવામાં આવેલ ડિજિટલ પ્રમાણપત્ર

·પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના હેઠળ વીમાકૃત ઇન્ટર્ન્સ.

730થી વધુ જિલ્લાઓ અને તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 25થી વધુ ક્ષેત્રોમાં ઉપલબ્ધ તકો.

તકથી પ્રભાવ સુધી: ઇન્ટર્નશિપ દ્વારા કારકિર્દીનું ઘડતર

દિલ્હીના 23 વર્ષીય પોલિટિકલ સાયન્સ ગ્રેજ્યુએટ અવિ રાણાએ ONGCના સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર અને કોર્પોરેટ કોમ્યુનિકેશન વિભાગમાં ઇન્ટર્નશિપ કરી હતી.ઈન્ટર્નશિપ દરમિયાન, તેણીએ બ્રાન્ડ મેનેજમેન્ટ, સ્પોન્સરશિપ, જાહેરાત અને એસએપી વર્કફ્લો પર કામ કર્યું હતું, જેનાથી તેમણે સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓનો વ્યાવહારિક અનુભવ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.તેમની આ સફરનું એક મુખ્ય પાસું ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો સહિતના વરિષ્ઠ નેતૃત્વ સાથેનો સંવાદ હતો, જેનાથી તેમના દ્રષ્ટિકોણમાં વ્યાપકતા આવી અને આત્મવિશ્વાસ મજબૂત થયો.ઈન્ટર્નશીપે તેણીને વર્ગખંડના શિક્ષણથી પરે વાસ્તવિક દુનિયાનો અનુભવ પૂરો પાડ્યો અને વ્યાવસાયિક કારકિર્દી માટે તૈયાર કરી.

સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ (SIDH): કૌશલ્ય માટે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ

2023 માં શરૂ કરાયેલ, કૌશલ્ય ભારત ડિજિટલ હબ (SIDH) કૌશલ્ય વિકાસ, રોજગાર, એપ્રેન્ટિસશીપ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે એક સંકલિત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લેટફોર્મ તરીકે કામ કરે છે.તે તાલીમાર્થીઓ, તાલીમ પ્રદાતાઓ, રોજગારદાતાઓ અને સરકારી કાર્યક્રમોને એક જ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સંકલિત કરે છે.SIDH એ સમગ્ર કૌશલ્ય વ્યવસ્થાતંત્રમાં તકો અને સેવાઓની પહોંચને સરળ બનાવી છે.

મે 2026 સુધીમાં, SIDH પર 1.89 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ હતા, તેણે આશરે 1.38 કરોડ ઈ-કેવાયસી (e-KYC) વેરિફિકેશન પૂર્ણ કર્યા હતા અને 23 ભાષાઓમાં તકો ઉપલબ્ધ કરાવી હતી.આ પ્લેટફોર્મ પર વિવિધ વિષયોના 1000 થી વધુ કોર્સ પણ ઉપલબ્ધ છે.વધુમાં, આ પ્લેટફોર્મને ડિજીલોકર, ઈ-શ્રમ, નેશનલ કરિયર સર્વિસ (NCS), UIDAI અને પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) જેવી મહત્વની રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્રણાલીઓ સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે.

સંકલ્પ (SANKALP) દ્વારા કૌશલ્ય વિકાસ ઇકોસિસ્ટમને સુદ્રઢ બનાવવી

સ્કિલ્સ એક્વિઝિશન એન્ડ નોલેજ અવેરનેસ ફોર લાઈવલીહુડ પ્રમોશન (SANKALP) કાર્યક્રમ એ વિશ્વ બેંક દ્વારા સમર્થિત પહેલ હતી જે 2018 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને માર્ચ 2025 માં પૂર્ણ થઈ હતી.₹1,650 કરોડના કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ સાથે, સંકલ્પ (SANKALP) યોજના ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો - સંસ્થાગત મજબૂતીકરણ, ગુણવત્તાની ખાતરી અને સર્વસમાવેશી કૌશલ્ય વિકાસ પર કેન્દ્રિત હતી.

મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં સામેલ છે:

• જિલ્લા કૌશલ્ય સમિતિઓ (DSCs) ની સંખ્યા 2019-20 માં 248 હતી, જે વધારીને 2024-25 માં 776 કરવામાં આવી છે, જેમાં લગભગ સમગ્ર દેશને આવરી લેવામાં આવ્યો છે.
• અતિ-સ્થાનિક કૌશલ્ય વ્યૂહરચનાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવી જિલ્લા કૌશલ્ય વિકાસ યોજનાઓ (ડીએસડીપી), 223 થી વધીને 746 જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તરી છે.તેણે સ્થાનિક અર્થતંત્રોને અનુરૂપ માંગ-આધારિત કૌશલ્ય વિકાસ સુનિશ્ચિત કર્યો.
• એક્સેલરેટેડ મિશન ફોર બેટર એમ્પ્લોયમેન્ટ એન્ડ રિટેન્શન (AMBER) પ્રોજેક્ટે નવીન તાલીમ દ્વારા રોજગાર અને તેને જાળવી રાખવાના (રિટેન્શન) સુધારેલા પરિણામો દર્શાવ્યા છે.માર્ચ 2025 માં તેની પૂર્ણતા સુધીમાં, 24,055 ઉમેદવારો પ્રમાણિત થયા હતા અને 18,192 ઉમેદવારોને પ્લેસમેન્ટ પ્રાપ્ત થયું હતું.

ઉદ્યોગસાહસિકતાની પહેલના પરિણામે 21,602 સાહસોની સ્થાપના થઈ અને 20,875 ઉદ્યમ નોંધણી/વેપાર લાયસન્સની સુવિધા પ્રાપ્ત થઈ, જેના દ્વારા 20,575 થી વધુ વેતનની રોજગારીની તકો ઊભી થઈ.

• SANKALP (સંકલ્પ) અંતર્ગત 16 દેશોને આવરી લેતો 'ગ્લોબલ સ્કિલ ગેપ સ્ટડી' (વૈશ્વિક કૌશલ્ય તફાવત અભ્યાસ) પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય જોબ માર્કેટમાં 25,000 થી વધુ ભારતીય ઉમેદવારોની નિમણૂક સરળ બની છે.
• સોલર ટેકનિશિયન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મિકેનિક ટ્રેડ્સ માટે તલ્લીન કરી દે તેવો (ઇમર્સિવ) શિક્ષણ અનુભવ પૂરો પાડવા માટે ઓગમેન્ટેડ રિયાલિટી (AR) અને વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને છ સિમ્યુલેટેડ ઇ-સ્કિલ લેબ્સ વિકસાવવામાં આવી છે.

ભારતના યુવાનો માટે રોજગારીના માર્ગોનું નિર્માણ

સરકારે ભારતના વસ્તીવિષયક લાભાંશને રાષ્ટ્રીય વિકાસના પાવરહાઉસમાં પરિવર્તિત કરવા માટે વ્યવસ્થિત પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે.આ કામગીરી મોટા પાયે રોજગારીના સર્જન અને લક્ષિત નીતિગત હસ્તક્ષેપ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.

છેલ્લા દાયકાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક પરિવર્તનો પૈકીનું એક ભારતની અર્થવ્યવસ્થાનું ઔપચારિકીકરણ રહ્યું છે.યુવાનોને સંગઠિત ક્ષેત્રમાં લાવવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે.EPFOના આંકડા દર્શાવે છે કે એપ્રિલ 2020થી જૂન 2025 દરમિયાન 18-28 વર્ષની વયના 3.45 કરોડથી વધુ યુવાનો ઔપચારિક કાર્યબળમાં જોડાયા છે.

પ્રત્યક્ષ રોજગાર હસ્તક્ષેપ: યુવાનોને તકો સાથે જોડવા

પ્રધાનમંત્રી વિકસિત ભારત રોજગાર યોજના: સરકાર દ્વારા ઓગસ્ટ 2025માં ₹1 લાખ કરોડના ઐતિહાસિક ખર્ચ સાથે આ યોજનાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.તે નોકરીદાતાઓ અને ઔપચારિક ક્ષેત્રના પ્રથમ વખતના કર્મચારીઓ બંનેને રોજગાર-સંલગ્ન પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડે છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બે વર્ષમાં 3.5 કરોડ રોજગારીની તકો ઊભી કરવાનો છે — જે ભારતના ઇતિહાસમાં રોજગાર સંબંધિત સૌથી મોટા હસ્તક્ષેપોમાંનો એક છે.

રોજગાર મેળા: ઓક્ટોબર 2022માં શરૂ કરવામાં આવેલ, તે દેશભરમાં રોજગાર સર્જનને વેગ આપવા અને કાર્યબળને મજબૂત બનાવવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.તેનો ઉદ્દેશ્ય યુવાનોને રોજગારીની અર્થપૂર્ણ તકો પૂરી પાડીને અને રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં તેમની ભૂમિકા વધારીને તેમને સશક્ત બનાવવાનો છે.તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, 18 રોજગાર મેળા દ્વારા દેશભરમાં યુવાનોને સામૂહિક રીતે 12 લાખથી વધુ નિમણૂક પત્રો એનાયત કરવામાં આવ્યા છે.

નેશનલ કરિયર સર્વિસ (NCS) પોર્ટલ: NCS ભારતના ડિજિટલ રોજગાર બજાર તરીકે કાર્ય કરે છે.જુલાઈ 2015માં શરૂ કરવામાં આવેલ આ પહેલ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નોકરી શોધતા યુવાનોને નોકરીદાતાઓ સાથે જોડે છે, જે માહિતીની વિષમતાને ઘટાડે છે અને તમામ ભૌગોલિક વિસ્તારોના યુવાનો સુધી રોજગારીની તકો પહોંચાડે છે.

જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન NCS પોર્ટલ પર 78.86 લાખથી વધુ નોકરી શોધનારાઓ અને 12.36 લાખથી વધુ નોકરીદાતાઓ નોંધાયેલા છે. વધુમાં, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન NCS પોર્ટલ પર 3.43 કરોડથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ એકત્રિત કરવામાં આવી છે.

આત્મનિર્ભર ભારત રોજગાર યોજના (ABRY): કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજનાનો હેતુ નોકરીઓને સુરક્ષિત રાખવાનો અને નવા રોજગારને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો.ઓક્ટોબર 2020 થી માર્ચ 2024 સુધી કાર્યરત આ યોજનામાં નવા કર્મચારીઓ માટે એમ્પ્લોયર્સના EPF યોગદાનને આવરી લેવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ગંભીર આર્થિક અનિશ્ચિતતાના સમયગાળા દરમિયાન ભરતી ખર્ચમાં ઘટાડો થયો હતો.આ યોજનાના સમાપન સુધીમાં, તેના હેઠળ 60.49 લાખ લાભાર્થીઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી હતી.

સંરક્ષણમાં યુવા

જૂન 2022માં શરૂ કરવામાં આવેલી અગ્નિપથ યોજના હેઠળ 17.5 થી 21 વર્ષની વયના યુવાનોની ચાર વર્ષના કાર્યકાળ માટે સશસ્ત્ર દળોમાં 'અગ્નિવીર' તરીકે ભરતી કરવામાં આવે છે.રાષ્ટ્રસેવા ઉપરાંત, આ કાર્યક્રમ યુવાનોને શિસ્ત, તકનીકી કૌશલ્યો અને નેતૃત્વ ક્ષમતાઓથી સજ્જ કરે છે.સેવાવધિ પૂર્ણ થયા બાદ, આ અગ્નિવીરોને સરકાર તરફથી 'સેવા નિધિ' નાણાકીય પેકેજ પ્રાપ્ત થાય છે, જે તેમના નાગરિક જીવનમાં કારકિર્દીના ઘડતરમાં સહાયરૂપ બને છે.

વર્ષ 2025ની શરૂઆત સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ 1.5 લાખ સુધીના અગ્નિવીરોની ભરતી કરવામાં આવી હતી.સેવા-નિવૃત્તિ પછીના રોજગારની સુવિધા પૂરી પાડવા માટે, સરકારે કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળો (CAPFs) અને આસામ રાઇફલ્સની ભરતીમાં ભૂતપૂર્વ અગ્નિવીરો માટે 10% અનામત અને વય મર્યાદામાં છૂટછાટની જોગવાઈ કરી છે.

ફેબ્રુઆરી 2026માં, ભારતીય રેલવે અને ભારતીય સેનાએ અગ્નિવીરો અને ભૂતપૂર્વ સૈનિકો માટે રોજગારીની તકોને મજબૂત કરવા માટે સહકારના માળખા (ફ્રેમવર્ક ઓફ કોઓપરેશન) પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.વર્તમાન નીતિ હેઠળ, લેવલ-1ની રેલવે પોસ્ટ્સમાં 10% અને લેવલ-2 અને તેથી ઉપરની પોસ્ટ્સમાં 5% જગ્યાઓ ભૂતપૂર્વ અગ્નિવીરો માટે અનામત રાખવામાં આવી છે, જે તેમના નાગરિક રોજગારમાં સંક્રમણ માટે વ્યવસ્થિત તકો પૂરી પાડે છે.

ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક રોજગારીનું સર્જન: મેક ઇન ઇન્ડિયા અને પીએલઆઈ યોજનાઓ

જ્યારે સરકારે 25 સપ્ટેમ્બર 2014ના રોજ ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું, ત્યારે તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ હતો — ભારતને વૈશ્વિક ઉત્પાદન હબમાં પરિવર્તિત કરવું અને મોટા પાયે રોજગારીની તકો ઊભી કરવી.બાર વર્ષ પછી, તેના પરિણામો કારખાનાઓ, સપ્લાય ચેઈન અને લાખો યુવાન ભારતીયોની આજીવિકામાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યા છે.

મેક ઇન ઇન્ડિયા 2.0 હેઠળ હવે 27 ક્ષેત્રોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે - જેમાં 15 ઉત્પાદન અને 12 સેવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે - જે એરોસ્પેસ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઓટોમોબાઇલ્સ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ, ટેક્સટાઇલ, ડ્રોન અને આઇટી (IT) સુધી વિસ્તરેલા છે.આ એવા ચોક્કસ ક્ષેત્રો છે જ્યાં ભારતના યુવા અને કુશળ કાર્યબળ પાસે સૌથી વધુ સ્પર્ધાત્મક લાભ છે.

આ પહેલના હાર્દમાં પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના છે.ભારત સરકાર દ્વારા માર્ચ 2020 માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજનાનો અમલ 14 મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં ઉત્તરોત્તર વધારો કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ભારતના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ) માં નવું રોકાણ આકર્ષિત કરવાનો છે.આ યોજના હેઠળના મુખ્ય લાભો ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે, જે ભારતની વૈશ્વિક ઉત્પાદન સ્પર્ધાત્મકતાને વધુ સુદ્રઢ બનાવી રહ્યા છે:

પીએલઆઈ (PLI) દ્વારા પ્રેરિત રોકાણોએ ભારતમાં સ્માર્ટફોન ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેનાથી દેશ વૈશ્વિક મોબાઈલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.

• 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ₹ 2.40 લાખ કરોડથી વધુનું વાસ્તવિક રોકાણ નોંધાયું છે, જેનાથી ₹ 22.66 લાખ કરોડથી વધુનું ઉત્પાદન/વેચાણ અને 14.15 લાખથી વધુ (પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ) રોજગારીનું સર્જન થયું છે.
• પીએલઆઈ (PLI) યોજનાઓ હેઠળ નિકાસ રૂ. 15.20 લાખ કરોડને વટાવી ગઈ છે.

PLI યોજનાઓ નીતિથી હવે માપી શકાય તેવા પ્રભાવ સુધી પહોંચી છે:

ઉદ્યોગસાહસિકતા: યુવા સંચાલિત સાહસ અને નવીનતાને સક્ષમ બનાવવી

છેલ્લા 12 વર્ષો દરમિયાન, સરકારે એક મજબૂત ઉદ્યોગસાહસિકતા ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કર્યું છે જે ભારતીય યુવાનોને નોકરી શોધનારાઓને બદલે નોકરીદાતા બનવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.નીતિગત સહાય, નાણાકીય સંસાધનો સુધીની સરળ પહોંચ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને નવીનતા-કેન્દ્રીત પહેલો દ્વારા સમગ્ર દેશમાં ઉદ્યોગસાહસિકતાનો વ્યાપ વધ્યો છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા: વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

16 જાન્યુઆરી 2016ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલી સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ દેશના ઇનોવેશન બેકબોન (નવીનતાના પાયા) ના મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે.છેલ્લા એક દાયકામાં, આ ચળવળે ભારતની આર્થિક ગતિને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખી છે, જેણે યુવાનોને નોકરી શોધનારાઓમાંથી સાહસિક નોકરીદાતાઓમાં પરિવર્તિત કર્યા છે.

ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રનો વિકાસ સમગ્ર દેશમાં નવીનતાના પદ્ધતિસરના વિસ્તરણને દર્શાવે છે.

2014 પહેલા, ભારતમાં માત્ર 350 સ્ટાર્ટઅપ્સ હતા.જૂન 2026 સુધીમાં, આ સંખ્યા વધીને ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (DPIIT) દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત 2.3 લાખથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ પર પહોંચી ગઈ છે, જે ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે.

છેલ્લા દાયકામાં ભારતના ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરણ થયું છે. 2014 માં $1 બિલિયનથી વધુ મૂલ્ય ધરાવતી માત્ર 4 ખાનગી કંપનીઓ હતી, જે 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં વધીને 120 થી વધુ આવી કંપનીઓ થઈ ગઈ છે.તેમનું સંયુક્ત મૂલ્યાંકન હવે 350 અબજ ડોલરથી વધુ છે.આ ભારતની સ્ટાર્ટઅપ સૃષ્ટિના વ્યાપ અને તેની વધતી જતી વૈશ્વિક પ્રસ્તુતતા - બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

જ્યારે ટિયર-I શહેરો આ બાબતે અગ્રેસર હતા, ત્યારે હવે આ અભિયાન નાના શહેરો અને ગામડાઓ સુધી પણ પહોંચી ગયું છે.આજે, લગભગ 50% માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરોમાંથી ઉભરી રહ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે નવાચાર હવે માત્ર મેટ્રો શહેરો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી.

સ્ટાર્ટઅપ્સ યુવાનો માટે રોજગારીના એક મહત્વપૂર્ણ ચાલક બળ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જેમણે એપ્રિલ 2026 સુધીમાં સામૂહિક રીતે 23 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે.આ સાહસો ટેક્નોલોજી, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ગિગ ઈકોનોમીમાં તકો ઊભી કરવા માટે ભારતના યુવા વસ્તી વિષયક લાભાંશનો ઉપયોગ કરે છે.

ભંડોળનું માળખું: દરેક તબક્કે મૂડી

છેલ્લા દાયકામાં PMIS દ્વારા કરવામાં આવેલા સૌથી નિર્ણાયક ફેરફારોમાંનો એક ‘ફુલ-લાઇફસાયકલ ફંડિંગ સિસ્ટમ’ની રચના છે — જે એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે કોઈ પણ યુવા ઉદ્યોગસાહસિક તેમની સફરના કોઈપણ તબક્કે મૂડી વિના ન રહે.

• પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY): વર્ષ 2015 માં શરૂ કરવામાં આવેલી, PMMY એ માઇક્રો એન્ટરપ્રાઇઝ અને નાના વ્યવસાયોને ભંડોળ પૂરું પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથેનો એક મુખ્ય કાર્યક્રમ છે. આ કાર્યક્રમ સૂક્ષ્મ અને નાના ઉદ્યોગો તેમજ યુવા સાહસિકો માટે ₹20 લાખ સુધીની વગર જામીનગીરીની લોન પૂરી પાડે છે.

· સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ડિયા સીડ ફંડ સ્કીમ (SISFS): એપ્રિલ 2021 થી કાર્યરત, SISFS એ વ્યાપક સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ડિયા માળખા હેઠળ એક સમર્પિત નાણાકીય હસ્તક્ષેપ છે.તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્ટાર્ટઅપની સફરના પ્રારંભિક તબક્કે મૂડીની નિર્ણાયક અછતને પૂરવાનો છે.તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રૂફ-ઓફ-કોન્સેપ્ટ (PoC), પ્રોટોટાઇપ ડેવલપમેન્ટ, પ્રોડક્ટ ટ્રાયલ્સ, માર્કેટ એન્ટ્રી અને વ્યાપારીકરણના તબક્કાઓ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવાનો છે.આ યોજના હેઠળ પ્રારંભિક તબક્કાના સ્ટાર્ટઅપ્સને સહાયતા પૂરી પાડવા માટે 215થી વધુ ઇન્ક્યુબેટર્સને ₹945 કરોડનું ભંડોળ મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ફંડ ઓફ ફંડ્સ (FFS): વર્ષ 2016માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજના વિકસતા સાહસો માટે લાંબા ગાળાની સ્થાનિક જોખમી મૂડી પૂરી પાડે છે.₹10,000 કરોડના ભંડોળ સાથે ભારતીય લઘુ ઉદ્યોગ વિકાસ બેંક (SIDBI) દ્વારા સંચાલિત, FFS એ SEBI-નોંધણીકૃત અલ્ટરનેટિવ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ્સ (AIFs) માં રોકાણ કરે છે.તેઓ બદલામાં ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સમાં મૂડીનું રોકાણ કરે છે. આજની તારીખ સુધીમાં, આ ભંડોળ 145 થી વધુ AIFs માં ફાળવવામાં આવ્યું છે, જેણે સંયુક્ત રીતે સમગ્ર ભારતમાં 1,370 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ₹25,500 કરોડથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે.

• સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ક્રેડિટ ગેરંટી યોજના (CGSS): આ યોજના નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા DPIIT-માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સને જામીનગીરી મુક્ત લોન પૂરી પાડે છે. સ્ટાર્ટઅપ લેણદારો માટે ₹800 કરોડથી વધુની કિંમતની 330 થી વધુ લોનની ખાતરી આપવામાં આવી છે.આનાથી યુવા સાહસિકો બેંકોનો સંપર્ક કરતી વખતે જે સૌથી સામાન્ય અવરોધોનો સામનો કરે છે, તે પૈકીનો એક દૂર થયો છે.
• સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ડિયા ઈન્વેસ્ટર કનેક્ટ પોર્ટલ: માર્ચ 2023માં શરૂ કરવામાં આવેલું આ પોર્ટલ યુવા સાહસિકોને એક જ અરજી દ્વારા અનેક રોકાણકારો સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.તે પ્રથમ વખતના સ્થાપકોને વેન્ચર કેપિટલ અને એન્જલ નેટવર્ક્સ સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે જે અગાઉ તેમની પહોંચની બહાર હતા. જૂન 2026 સુધીમાં, આ પ્લેટફોર્મ પર 10,836 થી વધુ નોંધાયેલા સ્ટાર્ટઅપ્સ, 126 નોંધાયેલા રોકાણકારો અને 44 સક્રિય રોકાણની તકો ઉપલબ્ધ છે.રોકાણકારોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને 6,800 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ પ્રતિસાદ આપી રહ્યા છે, જે પ્રથમ વખત કાર્યરત થનારા સંસ્થાપકો માટે વેન્ચર કેપિટલ અને એન્જલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ નેટવર્ક સુધીની પહોંચનો વ્યાપ વધારી રહ્યા છે.
• સ્ટેન્ડ-અપ ઈન્ડિયા યોજનાએ સર્વસમાવેશક સાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.તે મહિલાઓ અને અનુસૂચિત જાતિ (SC) તથા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના વ્યક્તિઓને સંસ્થાગત ધિરાણ મેળવવામાં સક્ષમ બનાવે છે.આ યોજના મેન્યુફેક્ચરિંગ, સર્વિસિસ, ટ્રેડિંગ અને કૃષિ-સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં સાહસો સ્થાપવા માટે ₹10 લાખથી ₹1 કરોડ સુધીની બેંક લોનની સુવિધા પૂરી પાડે છે.

સ્ટેન્ડ-અપ ઈન્ડિયા યોજનાએ વર્ષો દરમિયાન નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવી છે, જે અંતર્ગત યોજનાની શરૂઆતથી લઈને મંજૂર કરવામાં આવેલી કુલ રકમ 31 ઓક્ટોબર, 2018 સુધીમાં રૂ. 14,431.14 કરોડ હતી, જે વધીને 17 માર્ચ, 2025 સુધીમાં પ્રભાવશાળી રીતે રૂ. 61,020.41 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે.

બેરોજગારીથી ઉદ્યોગ સાહસિકતા સુધી: એક ગ્રામીણ યુવાનની સફર

ઉત્તર પ્રદેશના ટાંડા ગામના નિવાસી યુવાન વિશાલ કુમાર માર્કેટિંગ અને સેલ્સની કુશળતા ધરાવતા હોવા છતાં બેરોજગારીનો સામનો કરી રહ્યા હતા.સ્થિર આવક ન હોવાને કારણે, તેમણે તેમના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો.પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) દ્વારા, તેમણે કોમ્પ્યુટર સ્ટેશનરીનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે ₹3 લાખની લોન મેળવી.બેંકની પ્રારંભિક સહાયથી, તેમણે નાના પાયે કામગીરી શરૂ કરી અને ધીમે ધીમે પોતાના સ્ટોક અને વેચાણમાં વધારો કર્યો.સમય જતાં, તેમનો વ્યવસાય સ્થિર થયો અને આવકમાં સુધારો થયો.આનાથી તેઓ તેમના ઘરનું સમારકામ કરવા અને તેમના પરિવાર માટે વીજળી તથા પાણી જેવી આવશ્યક સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા સક્ષમ બન્યા.

ડિજિટલ યુવા સહભાગીતા: માય ભારત ઇકોસિસ્ટમ

31 ઓક્ટોબર 2023 ના રોજ, સરકારે મેરા યુવા ભારત (MY Bharat) ને એક સ્વાયત્ત ફિજિટલ (ભૌતિક+ડિજિટલ) પ્લેટફોર્મ તરીકે સ્થાપિત કર્યું. તે ભારતના 15 થી 29 વર્ષના યુવાનો માટે એક સિંગલ, એકીકૃત ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે શારીરિક જોડાણને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી સાથે જોડે છે.'માય ભારત' (MY Bharat) એ એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે, જે યુવા જોડાણ માટે 'સમગ્ર સરકાર' (whole-of-government) માળખું પૂરું પાડે છે.તે એક જ પ્લેટફોર્મ દ્વારા શિક્ષણ, સ્વયંસેવા, માર્ગદર્શન, કારકિર્દી સેવાઓ અને નાગરિક ભાગીદારી પ્રદાન કરે છે.

‘માય ભારત’ યુવાનોને શું પ્રદાન કરે છે:

• આરોગ્યસંભાળ, જાહેર વહીવટ, પોસ્ટ ઓફિસ, સાયબર સુરક્ષા અને આકાશવાણી સહિતના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અનુભવાત્મક શિક્ષણ કાર્યક્રમો — જે યુવાનોને શિક્ષણ દરમિયાન જ વાસ્તવિક દુનિયાનો અનુભવ મેળવવા સક્ષમ બનાવે છે.
• રાષ્ટ્રીય મિશન, સામુદાયિક સેવા, પર્યાવરણીય ઝુંબેશ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સાથે જોડાયેલી સ્વયંસેવાની તકો
• સીવી બિલ્ડર, રોજગાર જોડાણો અને પીએમ ઇન્ટર્નશિપ યોજના સાથેના જોડાણો સહિતના કારકિર્દીના સાધનો
• નાગરિક સહભાગિતાના મંચ - યુવા સંસદથી લઈને પદયાત્રા સુધી - જે યુવાનોને દરેક સ્તરે શાસન અને નીતિનિર્માણ સાથે જોડે છે
• રાષ્ટ્રીય મહત્વના વિષયો પર બૌદ્ધિક સંવાદ માટે MY ભારત પોડકાસ્ટ અને ક્વિઝ તેમજ નિબંધ મોડ્યુલ્સ
• વધુ વ્યાપક સુલભતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે 1 ઓક્ટોબર 2025ના રોજ 'માય ભારત' (MY Bharat) મોબાઈલ એપ્લિકેશન લોન્ચ કરવામાં આવી છે.

પ્લેટફોર્મનો પ્રભાવ (2025-26 સુધીમાં):

• જૂન 2026 સુધીમાં માય ભારત (MyBharat) પોર્ટલ પર 2.19 કરોડથી વધુ યુવાનો નોંધાયેલા છે.
• 383010 અનુભવજન્ય શિક્ષણ કાર્યક્રમો બનાવવામાં આવ્યા, જેમાં 1.03 લાખથી વધુ યુવાનોને એકત્રિત કરવામાં આવ્યા.
• 1,45,259 સ્વયંસેવા તકો ઊભી કરવામાં આવી, જેના દ્વારા 8,25,825 સ્વયંસેવકો એકત્ર થયા.
• સમગ્ર ભારતમાં પાયાના સ્તરે ઉપસ્થિતિને મજબૂત કરવા માટે 170થી વધુ જિલ્લા યુવા અધિકારીઓની ભરતી કરવામાં આવી

માય ભારત 2.0 AI-સક્ષમ સાધનો, મેન્ટરશિપ નેટવર્ક અને કારકિર્દી સેવાઓને સંકલિત કરે છે — જે આ પ્લેટફોર્મને જોડાણ માટેના સાધનમાંથી સંપૂર્ણ યુવા સશક્તિકરણ ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત કરે છે.

વિકસિત ભારત યંગ લીડર્સ ડાયલોગ (VBYLD) — જે વર્ષ 2025માં રાષ્ટ્રીય યુવા મહોત્સવના નવતર સ્વરૂપે આયોજિત કરવામાં આવ્યો છે — તે યુવા નેતૃત્વ અને નીતિનિર્માણમાં સહભાગિતા માટેનું એક પ્રમુખ પ્લેટફોર્મ બની ગયું છે:

• VBYLD 2026 અંતર્ગત વિકસિત ભારત ચેલેન્જ ક્વિઝ (2026)માં 50 લાખથી વધુ યુવાનોની સહભાગિતા જોવા મળી હતી.
• 21 દેશોના 78 ભારતીય ડાયસ્પોરા યુવાનોએ ભાગ લીધો હતો, જે વૈશ્વિક પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરે છે.
• જિલ્લાવાર રાષ્ટ્રીય ભંડાર (2026) માટે 6,000 યુવા નેતાઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે.
• VBYLD 2026 ના વિચારોએ કેન્દ્રીય બજેટ 2026 ને સીધી રીતે પ્રેરણા આપી છે.

ડિજિટલ સાક્ષરતા: PMGDISHA

ગ્રામીણ ભારતના નાગરિકોમાં ડિજિટલ સાક્ષરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વર્ષ 2017માં પ્રધાનમંત્રી ગ્રામીણ ડિજિટલ સાક્ષરતા અભિયાન (PMGDISHA) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.તેણે યુવાનો સહિત નાગરિકોને ડિજિટલ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવા, ઇન્ટરનેટ ચલાવવા, સરકારી સેવાઓનો ઓનલાઇન ઉપયોગ કરવા અને ડિજિટલ નાણાકીય વ્યવહારો કરવા માટે પ્રશિક્ષિત કર્યા.આ યોજના 31 માર્ચ, 2024 ના રોજ પૂર્ણ થઈ.આ યોજના વિશ્વની સૌથી મોટી ડિજિટલ સાક્ષરતા પહેલોમાંની એક હતી. 6 કરોડ લોકોને તાલીમ આપવાના લક્ષ્યાંક સામે સમગ્ર દેશમાં 6.39 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

યુવાઓ માટે રમતગમત: પાયાના સ્તરથી વૈશ્વિક ઉત્કૃષ્ટતા સુધી

ભારતમાં રમતગમતને ક્યારેય ગંભીરતાથી લેવામાં આવી નહોતી, ન તો પરિવારો દ્વારા કે ન તો સરકાર દ્વારા. જોકે, છેલ્લા 12 વર્ષોમાં સરકારે ભારતના રમતગમત ક્ષેત્રમાં મૂળભૂત પરિવર્તન આણ્યું છે.તે એવી સંસ્કૃતિમાંથી પરિવર્તિત થયું છે જ્યાં રમતગમતને ઘણીવાર વિક્ષેપ તરીકે જોવામાં આવતી હતી, અને હવે તે એક એવી સંસ્કૃતિ તરફ આગળ વધ્યું છે જ્યાં રમતગમત એક સન્માનજનક અને વ્યવહારુ વ્યાવસાયિક કારકિર્દીનો માર્ગ બની ગઈ છે.આ ઉત્ક્રાંતિ એક સુવ્યવસ્થિત ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત છે જે ગ્રામીણ સ્તરેથી પ્રતિભાની ઓળખ કરે છે અને શ્રેષ્ઠ રમતવીરોને વિશ્વ-સ્તરની વૈજ્ઞાનિક સહાય પૂરી પાડે છે.

પ્રતિભાનું સંસ્થાકીયકરણ: ખેલો ઇન્ડિયા મિશન

વર્ષ 2016-17માં શરૂ કરવામાં આવેલ, 'ખેલો ઈન્ડિયા – નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર ડેવલપમેન્ટ ઓફ સ્પોર્ટ્સ' એ સમગ્ર દેશમાં રમતગમતની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું કેન્દ્રીય મુખ્ય માધ્યમ છે.તેનો હેતુ ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં વ્યાપક જનભાગીદારી અને રમતગમત ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

· 1067 ખેલો ઈન્ડિયા કેન્દ્રો અને 35 સ્ટેટ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સનું દેશવ્યાપી નેટવર્ક સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે.આનાથી અંતરિયાળ અને વંચિત વિસ્તારો સહિત તમામ જિલ્લાઓમાં ગુણવત્તાયુક્ત તાલીમ સુવિધાઓ સુલભ બને તે સુનિશ્ચિત થાય છે.

કીર્તિ (ખેલો ઈન્ડિયા રાઈઝિંગ ટેલેન્ટ આઈડેન્ટિફિકેશન) કાર્યક્રમ દ્વારા પ્રતિભાની ઓળખની પ્રક્રિયાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવવામાં આવી છે. માર્ચ 2024માં શરૂ કરવામાં આવેલ, તે નાની વયે રમતગમતની ક્ષમતાને ઓળખવા માટે ડેટા-આધારિત મૂલ્યાંકનનો ઉપયોગ કરે છે. 1.8 લાખથી વધુ મૂલ્યાંકનો પહેલેથી જ કરવામાં આવ્યા છે, જે સુવ્યવસ્થિત તાલીમ પ્રણાલીઓમાં પ્રવેશતા યુવા રમતવીરોની એક મજબૂત શ્રેણી તૈયાર કરે છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, ખેલો ઈન્ડિયાના વિવિધ વિભાગો હેઠળ કુલ 23,080 રમતવીરોને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.કોચિંગ, સાધનો, આહાર અને સ્પર્ધાઓના ખર્ચને આવરી લેવા માટે દરેકને વાર્ષિક ₹6.28 લાખની આર્થિક સહાય મળે છે.

• ખેલો ઈન્ડિયા યુથ ગેમ્સ, ખેલો ઈન્ડિયા યુનિવર્સિટી ગેમ્સ, ખેલો ઈન્ડિયા પેરા ગેમ્સ અને ખેલો ઈન્ડિયા ટ્રાઇબલ ગેમ્સ જેવી પહેલો દ્વારા, સરકારે દેશભરના યુવાનો, યુનિવર્સિટીના રમતવીરો, પેરા-એથ્લેટ્સ અને આદિવાસી સમુદાયો માટે સ્પર્ધાત્મક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડીને સર્વસમાવેશક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરી છે.

વૈશ્વિક ઉત્કૃષ્ટતાની પ્રાપ્તિ: ટાર્ગેટ ઓલિમ્પિક પોડિયમ સ્કીમ (TOPS)

રાષ્ટ્રીય સ્તરના પ્રદર્શન અને વૈશ્વિક મંચ પર મળતી સફળતા વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવાના હેતુથી, સરકારે સપ્ટેમ્બર 2014માં 'ટાર્ગેટ ઓલિમ્પિક પોડિયમ સ્કીમ' (TOPS) શરૂ કરી હતી.તે ઉત્કૃષ્ટ રમતો (એલિટ સ્પોર્ટ્સ) માટે કેન્દ્રિત અને ઉચ્ચ પ્રદર્શનલક્ષી અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.TOPS (ટોપ્સ) કસ્ટમાઇઝ્ડ અને રમતવીર-કેન્દ્રિત સહાય પૂરી પાડે છે, જેમાં વિદેશી કોચિંગ, આંતરરાષ્ટ્રીય તાલીમ એક્સપોઝર, અદ્યતન સ્પોર્ટ્સ સાયન્સ, સાધન-સામગ્રી અને માસિક સ્ટાઈપેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.આ યોજના હાલમાં કોર ગ્રુપના 98 એથ્લેટ્સ અને ડેવલપમેન્ટ ગ્રુપના 165 એથ્લેટ્સને સહાય પૂરી પાડે છે, જેમાં ઓલિમ્પિક અને પેરાલિમ્પિક એમ બંને રમતોનો સમાવેશ થાય છે.

આ લાંબા ગાળાના રોકાણની અસર તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય કામગીરીમાં જોવા મળે છે:

ફિટનેસ એક જન આંદોલન તરીકે: વધુ સ્વસ્થ પેઢીનું નિર્માણ

ઓગસ્ટ 2019માં સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી ફિટ ઇન્ડિયા મૂવમેન્ટ (ફિટ ઇન્ડિયા અભિયાન) એ ફિટનેસને વ્યક્તિગત પ્રયાસમાંથી રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં પરિવર્તિત કરી દીધી છે.તે ખાસ કરીને યુવાનોમાં, શારીરિક પ્રવૃત્તિને દૈનિક જીવનના આવશ્યક ભાગ તરીકે પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ પહેલમાં વ્યાપક સ્તરે જનભાગીદારી જોવા મળી છે, જેમાં ફિટ ઈન્ડિયા ફ્રીડમ રન, ફિટ ઈન્ડિયા સ્કૂલ વીક અને ફિટ ઈન્ડિયા ક્વિઝ જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં 23.68 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓ સહભાગી થયા છે.

આ ચળવળને શિક્ષણ પ્રણાલીમાં પણ સંસ્થાકીય સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, 4.5 લાખથી વધુ શાળાઓને ફિટ ઈન્ડિયા સ્કૂલ ફ્લેગ્સ એનાયત કરવામાં આવ્યા છે, જેના દ્વારા શારીરિક સુખાકારીને દૈનિક દિનચર્યા અને સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓમાં વણી લેવામાં આવી છે.આનાથી એ સુનિશ્ચિત થયું છે કે યુવા ભારતીયો નાની ઉંમરથી જ ફિટનેસ, શિસ્ત અને સુખાકારીની આદતો કેળવે.

ડિસેમ્બર 2024માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, ફિટ ઈન્ડિયા સન્ડેઝ ઓન સાયકલ એક રાષ્ટ્રવ્યાપી ચળવળમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું છે. મે 2026 સુધીમાં, આ અભિયાને 2.8 લાખથી વધુ સ્થળોએ 30 લાખથી વધુ નાગરિકોને સાંકળ્યા છે.

આરોગ્ય અને સુખાકારી: યુવાનો માટે એક સર્વગ્રાહી અભિગમ

સ્વસ્થ 'અમૃત પીઢી' રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકતાનો પાયો છે એ બાબતને સ્વીકારીને, સરકારે શારીરિક, માનસિક અને નિવારક સંભાળ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતું બહુપરિમાણીય આરોગ્ય માળખું અમલમાં મૂક્યું છે.

રાષ્ટ્રીય કિશોર સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (RKSK): વર્ષ 2014માં શરૂ કરવામાં આવેલો આ ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમ 10 થી 19 વર્ષની વયના કિશોરોની સર્વગ્રાહી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે.તે માત્ર સુવિધા-આધારિત સંભાળમાંથી સમુદાય-આધારિત મોડેલ તરફ પરિવર્તિત થયું છે.આરકેએસકે (RKSK) ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વસ્તી, શાળાએ જતા અને ન જતા યુવાનો, પરિણીત અને અપરિણીત એમ તમામનો સમાવેશ કરે છે, જેમાં વંચિત જૂથો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.તેમાં 6 મુખ્ય વિષયવસ્તુ ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે: પોષણ, જાતીય અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ઇજાઓ, હિંસા અને બિન-ચેપી રોગો.

કિશોર મૈત્રીપૂર્ણ આરોગ્ય ક્લિનિક્સ (AFHCs) માં કાઉન્સેલિંગ અને ક્લિનિકલ સેવાઓ મેળવતા કિશોરોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે વર્ષ 2014-15માં 39 લાખ હતી તે વધીને વર્ષ 2024-25માં 1.7 કરોડ થઈ છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય (Tele-MANAS): કલંક-મુક્ત માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવા પૂરી પાડવા માટે, ટેલી-માનસ 24/7 હેલ્પલાઇન વ્યાવસાયિક ટેલી-કાઉન્સેલિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે.ઓક્ટોબર 2022માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 39.52 લાખથી વધુ (જૂન 2026 સુધીમાં) કોલ્સ સાથે આ પહેલ એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બની રહી છે.

· નશીલા દ્રવ્યોના દુરુપયોગ સામે લડત: ઓગસ્ટ 2020માં શરૂ કરવામાં આવેલા નશા મુક્ત ભારત અભિયાન અંતર્ગત મોટા પાયે જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું છે, જે જૂન 2026 સુધીમાં 10 કરોડથી વધુ યુવાનો સુધી પહોંચ્યું છે.જુલાઈ 2025માં, સ્થાનિક સરકારો, આધ્યાત્મિક સંસ્થાઓ અને યુવા-આગેવાની હેઠળના આંદોલનોને સામેલ કરતા નશામુક્ત યુવા અભિયાન માટે પાંચ વર્ષના રોડમેપ તરીકે 'કાશી ઘોષણાપત્ર'નો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.

સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજ: આયુષ્માન ભારત દ્વારા, સરકારે સમગ્ર દેશમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય સંસ્થાઓનું એક મજબૂત નેટવર્ક સ્થાપિત કર્યું છે. 27 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં 1.84 લાખથી વધુ આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો (અગાઉના હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર્સ) કાર્યરત છે.તેમણે યુવાનો સહિત નાગરિકોની વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓ સુધીની પહોંચમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.

સપ્ટેમ્બર 2021માં શરૂ કરવામાં આવેલું આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM), આરોગ્ય સેવાઓને વધુ ડિજિટલ, સુલભ અને પરવડે તેવી બનાવીને ભારતના યુવાનોને મદદરૂપ થઈ રહ્યું છે.સરકાર એક રાષ્ટ્રવ્યાપી ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહી છે જ્યાં યુવાનો આરોગ્યના રેકોર્ડનું સંચાલન કરી શકે છે, ટેલિમેડિસિનનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને ડિજિટલ ઇનોવેશનમાં નવી તકોનો લાભ મેળવી શકે છે.પોતાના પ્રારંભિક તબક્કા દરમિયાન 1,000 થી પણ ઓછા લિંક થયેલા રેકોર્ડ્સથી લઈને આજે 100 કરોડથી વધુ સુધી પહોંચવા સાથે, એબીડીએમ વિશ્વની સૌથી મોટી ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમ્સમાંની એક તરીકે વિકસિત થયું છે.

પર્યાવરણ, નેતૃત્વ અને નાગરિક ભાગીદારી

ભારતની યુવા નીતિ માત્ર આર્થિક તકો પૂરતી મર્યાદિત નથી.તે નાગરિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય જવાબદારીઓ સુધી વિસ્તરે છે, જે સક્રિય અને સજાગ નાગરિકતાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.યુવાનો સમાજમાં સક્રિય સહભાગી બને તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારે મજબૂત સંસ્થાગત વ્યવસ્થાઓનું નિર્માણ કર્યું છે.

એન.એસ.એસ. અને એન.વાય.કે.એસ.: સામુદાયિક સહભાગીતાના આધારસ્તંભો

વર્ષ 2023થી રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના (NSS) અને નેહરુ યુવા કેન્દ્ર સંગઠન (NYKS) માય ભારત (MY Bharat) માળખાનો ભાગ છે.તેણે સામુદાયિક સેવા અને રાષ્ટ્ર નિર્માણની પ્રવૃત્તિઓમાં યુવાનોની ભાગીદારીને વધુ સુદ્રઢ બનાવી છે.આ પ્લેટફોર્મ્સ આરોગ્ય, સાક્ષરતા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, જાતિ સંવેદનશીલતા, આપત્તિ પ્રતિભાવ અને સામાજિક જાગૃતિ અંગેના અભિયાનો દ્વારા સમગ્ર દેશમાં યુવાનોને જોડવાનું ચાલુ રાખે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં NYKS અને NSS માં યુવાનોની ભાગીદારીમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણ: વિશ્વ મંચ પર ભારતની યુવાશક્તિ

યુવા બાબતોના વિભાગ પાસે બ્રિક્સ (BRICS) અને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) સહિત વિવિધ દેશો અને બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ સાથે 30 સક્રિય સમજૂતી કરાર (MoUs) છે. 14 દેશો સાથે પરસ્પરના ધોરણે નિયમિતપણે યુવા આદાન-પ્રદાન કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે, જે આંતર-સાંસ્કૃતિક સમજણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ભારતના વૈશ્વિક યુવા નેટવર્કનું નિર્માણ કરે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય યુવા સહભાગીતાના તાજેતરના સીમાચિહ્નોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

પ્રથમ BIMSTEC યુવા શિખર સંમેલન (ફેબ્રુઆરી 2025, અમદાવાદ) — 7 સભ્ય રાષ્ટ્રોના 70 પ્રતિનિધિઓ; વિષય: "BIMSTEC અંતર્ગત આદાનપ્રદાન માટે સેતુ સમાન યુવા".

· પોલેન્ડનું યુવા પ્રતિનિધિમંડળ (ફેબ્રુઆરી 2025) — 21 સભ્યો, જામસાહેબ મેમોરિયલ યુથ એક્સચેન્જ પ્રોગ્રામ હેઠળ, જે ભારતની યુદ્ધકાલીન માનવતાવાદી વિરાસતની સ્મૃતિમાં આયોજિત છે.

· ઇજિપ્તનું યુવા પ્રતિનિધિમંડળ (નવેમ્બર-ડિસેમ્બર 2025) — આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના યુગમાં યુવા નેતૃત્વ પર કેન્દ્રિત.

ચોથું મધ્ય એશિયા યુવા પ્રતિનિધિમંડળ (માર્ચ-એપ્રિલ 2026) — 100 સભ્યોનું પ્રતિનિધિમંડળ સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક અને તકનીકી જોડાણોની શોધ કરશે.

વિકસિત ભારત રન 2025 - સપ્ટેમ્બર 2025 માં 91 દેશોમાં 150 થી વધુ સ્થળોએ આયોજિત - આ પ્રકારની પ્રથમ વૈશ્વિક યુવા પહેલ છે જે ભારતના સોફ્ટ પાવરની પહોંચને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતના 2023ના G20 પ્રેસિડન્સી હેઠળ Y20 કાર્યક્રમ દરમિયાન, શાળાઓ અને કોલેજો દ્વારા 64,000 થી વધુ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 26 લાખથી વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો.વારાણસીમાં આયોજિત વાય20 શિખર સંમેલનમાં 120થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિઓ સહભાગી થયા હતા, જે વાય20 ઘોષણાપત્ર (કમ્યુનિક) સાથે સંપન્ન થયું હતું - જે 'વસુધૈવ કુટુંબકમ' એટલે કે 'સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે' તેવા ભારતના અતૂટ વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પરિવર્તનનો એક દાયકો, સંભાવનાઓનું ભવિષ્ય

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, ભારતે વિશ્વમાં સૌથી વ્યાપક અને સંકલિત યુવા વિકાસ ઇકોસિસ્ટમ્સ પૈકીની એકનું નિર્માણ કર્યું છે.અભિગમ સ્પષ્ટ અને સાતત્યપૂર્ણ રહ્યો છે.તે છૂટાછવાયા હસ્તક્ષેપોથી આગળ વધીને એક સુવ્યવસ્થિત, બહુ-ક્ષેત્રીય માળખા તરફ આગળ વધ્યું છે, જે શિક્ષણ, કૌશલ્ય, રોજગાર, આરોગ્ય, રમતગમત અને નાગરિક ભાગીદારીમાં યુવાનોને સશક્ત બનાવે છે.

તેની અસર વિવિધ સૂચકાંકોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.વધુ સંખ્યામાં ભારતીય યુવાનો શાળાઓ અને કોલેજોમાં છે.લાખો લોકોને ઉદ્યોગ-સંબંધિત કૌશલ્યોમાં તાલીમબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે.ઔપચારિક રોજગારીનું વિસ્તરણ થયું છે અને શહેરો તથા ગામડાઓ એમ બંને સ્થળોએ ઉદ્યોગસાહસિકતામાં વૃદ્ધિ થઈ છે.યુવા ભારતીયો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં દેશ માટે રમતગમતના ક્ષેત્રે ગૌરવ અપાવી રહ્યા છે.તબીબી સુવિધાઓ યુવાનોને વધુ સ્વસ્થ જીવન જીવવામાં મદદ કરી રહી છે.રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગિતા દ્વારા નેતૃત્વ કૌશલ્યોનો વિકાસ યુવાનો માટે સર્વાંગી વિકાસ સુનિશ્ચિત કરી રહ્યો છે.ભારતના યુવાનો માત્ર અર્થતંત્રમાં ભાગ લઈ રહ્યા નથી પરંતુ હવે તેને સક્રિયપણે આકાર આપી રહ્યા છે.

2014 થી 2026 સુધીની સફર એક સ્પષ્ટ પરિવર્તન દર્શાવે છે—માત્ર સુવિધાના ઉપયોગથી લઈને સશક્તિકરણ સુધી, અને માત્ર ભાગીદારીથી લઈને નેતૃત્વ સુધી.સરકારે એવી તકોનું સર્જન કર્યું છે, અવરોધો દૂર કર્યા છે અને એવી વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરી છે કે જેનાથી યુવાનોને તેમની સંપૂર્ણ ક્ષમતાઓ સાકાર કરવામાં મદદ મળી છે.

ભારત જ્યારે વિકસિત ભારત 2047ના સંકલ્પ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે તેનો પાયો મજબૂતીથી નંખાઈ ચૂક્યો છે.અમૃત પેઢી રાષ્ટ્રને આગળ લઈ જવા માટે જરૂરી શિક્ષણ, કૌશલ્ય, આત્મવિશ્વાસ અને તકોથી સજ્જ છે.

સંદર્ભો

Press Information Bureau:
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154537&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2199237&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2085152&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219936&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2127411&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2165763&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2256476&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204136&utm_source=chatgpt.com&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254498&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247750&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222120&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156899&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2264076&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223849&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2206145&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2042129&utm_source=chatgpt.com&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246085&reg=3&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/jan/doc2026115757801.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2215306&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253019&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2235818&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119045&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241781&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2264241&reg=3&lang=1

NITI Aayog:

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-02/Expanding-Quality-Higher-Education-through-SPUs.pdf

Parliament Question:
https://sansad.in/getFile/annex/258/AS147.pdf?source=pqars

Ministry of Youth Affairs & Sports:

https://cdn-prod.mybharats.in/mybharat/assets/img/yuva_landing/nyp%202025.pdf https://www.rgniyd.gov.in/sites/default/files/pdfs/scheme/nyp_2014.pdf

https://dashboard.kheloindia.gov.in/

https://sportsauthorityofindia.nic.in/sai_new/target-olympic-podium

Ministry of Corporate Affairs:
https://pminternship.mca.gov.in/login/

Ministry of Commerce:
https://investorconnect.startupindia.gov.in/

Ministry of Health & Family Welfare:

https://telemanas.mohfw.gov.in/telemanas-dashboard/#/

https://nhm.gov.in/New-Update-2025-26/Adolescent-Health/Name-Change%20_DO-from-AS&MD_Adolescent-Friendly-Health-Centres-reg.pdf

Ministry of Social Justice & Empowerment:
https://nmba.dosje.gov.in/

World Bank Data:
https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?locations=IN

News on Air:

https://newsonair.gov.in/indian-railways-indian-army-launch-framework-to-boost-post-retirement-jobs-for-agniveers-ex-servicemen/

https://newsonair.gov.in/mansukh-mandaviya-to-inaugurate-second-phase-of-kirti-initiative-in-new-delhi-on-july-19/

Ministry of Education:
https://aim.gov.in/atl.php
ABSS CONCEPT NOTE 2025.pdf

Click Here To See PDF

SM/JD

(रिलीज़ आईडी: 2272542) आगंतुक पटल : 5