ખેડૂત સશક્તિકરણના વ્યાપનો વિસ્તાર

છેલ્લા 12 વર્ષો દરમિયાન, ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રે ખેડૂતોના સશક્તિકરણમાં વ્યાપક વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે.કલ્યાણકારી સહાય ઉપરાંત હવે ઉત્પાદકતા વધારવા, આવકની સુરક્ષા, બજાર સુધીની પહોંચ, માળખાગત સુવિધાઓ અને સંસ્થાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

વધુ કૃષિ ઉત્પાદન, સિંચાઈનો વિસ્તાર, ધિરાણની વધુ સુલભતા, મજબૂત વીમા કવચ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં થયેલી વૃદ્ધિએ આ પરિવર્તનમાં ફાળો આપ્યો છે.સાથોસાથ, વિસ્તૃત એમએસપી (MSP) કામગીરી અને પ્રાપ્તિ પ્રણાલીઓએ બજારના ભરોસાને મજબૂત બનાવ્યો છે, લાભદાયી ભાવો સુનિશ્ચિત કર્યા છે અને રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષાના ઉદ્દેશ્યોને ટેકો આપ્યો છે.વધુમાં, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ, સહકારી સંસ્થાઓ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ક્લાયમેટ-રેઝિલિયન્ટ (આબોહવા સામે ટકી શકે તેવી) પહેલોએ કૃષિ વેલ્યુ ચેઇનમાં નવી તકો ઊભી કરી છે.આ વિકાસક્રમ ક્રમશઃ વધુ વૈવિધ્યસભર, ટેકનોલોજી સંચાલિત અને ખેડૂત-કેન્દ્રિત કૃષિ પ્રણાલી તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રનો ઉદય: વૃદ્ધિ, રોકાણ અને સ્થિતિસ્થાપકતા

છેલ્લા એક દાયકામાં, સતત નીતિગત ધ્યાન અને વધતા જાહેર રોકાણના ટેકા સાથે, ભારતના કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે.લક્ષિત હસ્તક્ષેપોએ વધતા જતા કૃષિ ઉત્પાદન, સુધારેલી ઉત્પાદકતા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રની મજબૂતીમાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું છે.

કૃષિ અને સંલગ્ન કુલ મૂલ્ય વૃદ્ધિનો એક દાયકો

કૃષિ અને તેની સાથે સંકળાયેલા ક્ષેત્રના કુલ મૂલ્ય વર્ધન (GVA)માં અંદાજે 18 ટકા હિસ્સો છે. આ ક્ષેત્રનું GVA વર્ષ 2014-15 માં રૂ. 20.9 લાખ કરોડથી નોંધપાત્ર રીતે વધીને 2023-2024માં રૂ. 48.7 લાખ કરોડ થયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, આ ક્ષેત્રે વર્તમાન કિંમતો પર 8.83 ટકાનો ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) નોંધાવ્યો હતો.

પાક વિભાગમાં થયેલા સુધારાઓ દ્વારા પણ વિકાસને વેગ મળ્યો છે. પાકોનું કુલ મૂલ્ય વર્ધન (GVA) વર્ષ 2014-15માં રૂ. 12,92,874 કરોડ હતું, જે વધીને વર્ષ 2023-24માં રૂ. 26,52,891 કરોડ થયું છે.

 

કૃષિ માટે ઉન્નત નાણાકીય સહાય

આ સમયગાળા દરમિયાન કૃષિ ક્ષેત્રમાં જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ માટેની બજેટ ફાળવણી વર્ષ 2013-14 ના રૂ. 27,663 કરોડથી વધીને વર્ષ 2026-27 માટે રૂ. 1,40,528.78 કરોડ થઈ છે.આ નોંધપાત્ર વધારો કૃષિ માળખાગત સુવિધાઓમાં સતત નીતિગત સહાય અને સતત રોકાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે સમગ્ર કૃષિ ક્ષેત્રના વિસ્તરણને મજબૂત બનાવે છે.

 

ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિનો વેગ

કુલ અન્ન ઉત્પાદન 2013-14 માં 265.05 મિલિયન ટનથી વધીને 2024-25 માં 357.73 મિલિયન ટન થયું છે.ચોખા, ઘઉં, મકાઈ અને જાડાં ધાનના ઉચ્ચ ઉત્પાદનને કારણે આ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જેને હવે 'શ્રી અન્ન' તરીકે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.આ વૃદ્ધિને રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ મિશન (NFSNM) દ્વારા સમર્થન મળ્યું છે.આ મિશન ચોખા, ઘઉં, કઠોળ અને શ્રીઅન્નના વધુ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.તે સુધારેલા બિયારણો, શ્રેષ્ઠ કૃષિ પદ્ધતિઓ અને ટેકનોલોજીના ઉપયોગને સમર્થન આપે છે.

• વર્ષ 2024-25માં ચોખાનું ઉત્પાદન 150.18 મિલિયન ટનના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું છે, જે 2014-15ના ઉત્પાદન (105.48 મિલિયન ટન) ની સરખામણીમાં 42.38 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.ભારત વિશ્વમાં ચોખાનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક બન્યું.
• વર્ષ 2024-25માં ઘઉંનું રેકોર્ડબ્રેક 117.94 મેટ્રિક ટન ઉત્પાદન નોંધાયું હતું, જે 2014-15ની સરખામણીમાં 36 ટકાથી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.
• 2024-25માં મકાઈનું ઉત્પાદન 43.40 મિલિયન ટન પર પહોંચ્યું છે, જે 2014-15 (24.17 મિલિયન ટન) ની સરખામણીમાં લગભગ 79 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.

આત્મનિર્ભરતા તરફના પ્રયાસો તેલીબિયાં ક્ષેત્રમાં પણ જોવા મળી રહ્યા છે.તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં 42.99 મિલિયન ટન (2024-25) સાથે સૌથી વધુ ઉત્પાદન નોંધાયું છે, જે 2014-15 (27.51 મિલિયન ટન) કરતા 56 ટકા વધુ છે.

ખાદ્ય તેલની આયાત પરની નિર્ભરતા વર્ષ 2015-16માં 63.2 ટકાથી ઘટીને વર્ષ 2023-24માં 56.25 ટકા થઈ છે, જે ક્રમશઃ પ્રગતિ સૂચવે છે.આ સમયગાળા દરમિયાન, તેલીબિયાં હેઠળનો વિસ્તાર 18 ટકાથી વધુ વધ્યો હતો. ઉત્પાદનમાં લગભગ 55 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ઉત્પાદકતામાં આશરે 31 ટકાનો વધારો થયો છે.

બાગાયત ક્ષેત્ર પણ કૃષિ વિકાસમાં મુખ્ય યોગદાનકર્તા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તે પાક ક્ષેત્રના કુલ મૂલ્ય ઉત્પાદનમાં (ગ્રોસ વેલ્યુ આઉટપુટ) લગભગ 37 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.ઉત્પાદન વર્ષ 2013-14 માં 280.70 મિલિયન ટન હતું જે વધીને વર્ષ 2024-25 માં 369.05 મિલિયન ટન થયું છે.આ વિસ્તરણ સુધારેલી પદ્ધતિઓ અને બજારની માંગ દ્વારા સમર્થિત ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા પાકો તરફના વૈવિધ્યકરણને સૂચવે છે.

આ ક્ષેત્રીય સુધારાઓની સાથે, ઉત્પાદન પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા, ખેડૂતોને સહાય પૂરી પાડવા અને લાંબા ગાળાની સ્થિતિસ્થાપકતાના નિર્માણ માટે કૃષિ નીતિનો સતત વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે.

સુધારા માટેનો રોડમેપ: ભારતની કૃષિ નીતિને મજબૂત બનાવવી(2014-2026)

છેલ્લાં બાર વર્ષોમાં, કૃષિ નીતિનો વિસ્તાર સિંચાઈ, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, બજારો, જોખમ નિવારણ અને માળખાગત સુવિધાઓ સુધી થયો છે.વધુ સંકલિત અને ખેડૂત-કેન્દ્રીત કૃષિ માળખા તરફના આ પરિવર્તનને લક્ષિત પહેલોની શ્રેણીએ આકાર આપ્યો છે.

પ્રારંભિક સુધારાઓ ઉત્પાદકતા અને સંસાધનોની કાર્યક્ષમતા સુધારવા પર કેન્દ્રિત હતા.પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) એ સિંચાઈ હેઠળના વિસ્તારનો વ્યાપ વધાર્યો અને પાણીના વપરાશની કાર્યક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ યોજના દ્વારા પોષક તત્વોનું વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન શક્ય બન્યું છે.રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશને સ્વદેશી ઓલાદો અને ડેરી ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

ત્યારબાદ ઉત્પાદન જોખમો ઘટાડવા અને બજાર સુધીની પહોંચ સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) એ પાક વીમા કવચનો વ્યાપ વધાર્યો છે, જ્યારે ઈ-નામ (e-NAM) એ ડિજિટલ કૃષિ વેપાર અને વ્યાપક બજાર સંકલનને સક્ષમ બનાવ્યું છે.2018ના એમએસપી (MSP) સુધારાએ ઉત્પાદન ખર્ચના 1.5 ગણા ભાવ નિર્ધારિત કરીને ભાવની ખાતરીને મજબૂત બનાવી છે.

ત્યારપછીના વર્ષોમાં ખેડૂતોની આવક માટે સહાય અને સામાજિક સુરક્ષા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) યોજના દ્વારા સીધી આવક સહાયની શરૂઆત કરવામાં આવી.પ્રધાનમંત્રી કિસાન માનધન યોજના (PM-KMY) એ નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે પેન્શનનું માળખું તૈયાર કર્યું છે.એગ્રીકલ્ચર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ (AIF) અને પીએમ કિસાન સંપદા યોજના (PMKSY) એ લણણી પછીની માળખાગત સુવિધાઓ અને મૂલ્યવર્ધનમાં રોકાણમાં વધારો કર્યો છે.

સંસ્થાગત સુધારા અને સહકાર-આધારિત વિકાસને પણ વેગ મળ્યો.સહકાર મંત્રાલયે સહકારી શાસનને મજબૂત બનાવ્યું અને સહકારી-આધારિત આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર કર્યો.

આ ઉપરાંત, તાજેતરની પહેલોમાં વૈવિધ્યીકરણ અને આત્મનિર્ભરતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.નેશનલ મિશન ઓન એડિબલ ઓઇલ્સ- ઓઇલ પામ (NMEO-OP) અને નેશનલ મિશન ઓન એડિબલ ઓઇલ્સ-ઓઇલસીડ્સ (NMEO-OS) એ ખાદ્ય તેલના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.પ્રધાનમંત્રી કિસાન સમૃદ્ધિ કેન્દ્રો (PMKSK) એ કૃષિ સામગ્રીઓ અને સલાહકાર સેવાઓની પહોંચમાં સુધારો કર્યો છે.પ્રધાનમંત્રી-ધન ધાન્ય કૃષિ યોજના (PM-DDKY) જેવી નવી પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય મુખ્ય પાકોની ઉત્પાદકતામાં વધારો કરવાનો છે.કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા માટેનું અભિયાન આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ભારતીય ખેડૂતનું સશક્તિકરણ: આર્થિક સ્થિરતા અને સામાજિક સુરક્ષા

છેલ્લાં બાર વર્ષોમાં, વાવેતર અને વીમા કવચથી લઈને ખરીદી સુધીના સમગ્ર કૃષિ ચક્રમાં સરકારી પહેલોનો વ્યાપ વધ્યો છે.આ હસ્તક્ષેપોએ ખેડૂતો માટે પ્રત્યક્ષ આવક સહાયને પણ મજબૂત બનાવી છે.

ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર દ્વારા ખેડૂતોને આવક સહાયનું સંસ્થાકીયકરણ

પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને નિશ્ચિત આવક સહાય પૂરી પાડે છે.તે ખેતીવાડી અને ઘરગથ્થુ ખર્ચાઓ પૂરા કરવાનું સુનિશ્ચિત કરે છે અને સાથે જ અનૌપચારિક ધિરાણના સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતામાં પણ ઘટાડો કરે છે.

આ યોજના હેઠળ, દરેક પાત્ર ખેડૂત પરિવારને વાર્ષિક 6,000 રૂપિયાની આર્થિક સહાય મળે છે.આ રકમ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) પ્રક્રિયા દ્વારા 2,000 રૂપિયાના ત્રણ સમાન હપ્તામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.

માર્ચ 2026 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, પીએમ-કિસાન (PM-KISAN) યોજના અંતર્ગત 22 હપ્તાઓ દ્વારા રૂ. 4.28 લાખ કરોડથી વધુની રકમ વિતરિત કરવામાં આવી છે.આનાથી દેશભરમાં 9.44 કરોડથી વધુ ખેડૂત પરિવારોને ફાયદો થયો છે. 25 ટકાથી વધુ લાભ મહિલા લાભાર્થીઓને પ્રાપ્ત થયા છે, જે ગ્રામીણ પરિવારોમાં આ યોજનાની સર્વસમાવેશી પહોંચને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ યોજના ખેડૂતો માટે વિશ્વની સૌથી મોટી ડીબીટી (ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર) પહેલ તરીકે ઉભરી આવી છે.તે લાભાર્થીઓને સીધી રીતે આવક સહાય પૂરી પાડવા માટેની એક મોટા પાયાની સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પાક વીમા અને જોખમ શમન દ્વારા પાક સુરક્ષા

કૃષિ ક્ષેત્ર દુષ્કાળ, પૂર, વાવાઝોડાં, જીવાતોના ઉપદ્રવ અને અન્ય કુદરતી અનિશ્ચિતતાઓ સામે અત્યંત સંવેદનશીલ રહ્યું છે.આવા જોખમો આવકમાં નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને કૃષિ સાતત્યને ખોરવી શકે છે.

પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) ખેડૂતોને એક સરળ, કિફાયતી અને વ્યાપક પાક વીમા પ્રણાલી પ્રદાન કરે છે.પીએમએફબીવાય (PMFBY) વાવણી પૂર્વે અને લણણી પછીના નુકસાન સહિત સમગ્ર પાક ચક્રને આવરી લે છે. આ યોજના "એક રાષ્ટ્ર, એક પાક, એક પ્રીમિયમ" ના સિદ્ધાંતને અનુસરે છે, જે સમગ્ર દેશમાં સમાન પ્રીમિયમ દરો સુનિશ્ચિત કરે છે.

PMFBY હેઠળ ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને વધુ સુદ્રઢ બનાવવા માટે, 'કૃષિ રક્ષક પોર્ટલ' અને હેલ્પલાઇન (KRPH) નંબર 14447 શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને દેશભરમાં આશરે 500 અધિકારીઓ દ્વારા સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

આ યોજના હેઠળ વાર્ષિક 4 કરોડથી વધુ ખેડૂતો વીમાથી સુરક્ષિત છે, જે તેની વ્યાપક પહોંચ અને ખેતી કરનારાઓ વચ્ચે વધતી જતી સ્વીકાર્યતા દર્શાવે છે. 2016-17 થી, 92.46 કરોડ ખેડૂત અરજીઓ વીમા હેઠળ આવરી લેવામાં આવી છે. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં આશરે 24.31 કરોડ ખેડૂતોને લાભ આપતા રૂ. 1.96 લાખ કરોડના દાવાઓની ચુકવણી કરવામાં આવી છે. આમ, ખેડૂતોની અનિશ્ચિતતાઓનો સામનો કરવાની ક્ષમતા મજબૂત બને છે અને તેઓ વધુ દ્રઢતા તથા આત્મવિશ્વાસ સાથે કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી શકે છે.

કૃષિ પ્રાપ્તિ અને લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) માં દાયકાનો વિકાસ

લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (એમએસપી) કૃષિ પેદાશો માટે પૂર્વ-નિર્ધારિત ભાવો સુનિશ્ચિત કરીને રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે. 22 ફરજિયાત પાકો માટે દર વર્ષે ટેકાના ભાવ (MSP) જાહેર કરવામાં આવે છે. 2018-19 થી, ટેકાના ભાવ (MSPs) ઉત્પાદન ખર્ચ કરતા ઓછામાં ઓછા 50 ટકા વધુ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) ના સમર્થન સાથે સરકારી ખરીદીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.જાહેર ખરીદી દ્વારા ખેડૂતો પાસેથી ઘઉં, ડાંગર, કઠોળ, તેલીબિયાં અને કપાસ જેવા પાકોની લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) પર ખરીદી કરીને તેમને સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. કુલ ખરીદી 2004-2014 દરમિયાન 698.7 મિલિયન ટનથી વધીને 2014-2026 દરમિયાન 1,229.2 મિલિયન ટન થઈ છે.આમાં આશરે 76 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાઈ હતી.વર્ષ 2014-2026 (ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી) દરમિયાન ટેકાના ભાવ (MSP)નું કુલ મૂલ્ય રૂ. 26.32 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયું છે.આ અગાઉના દાયકા એટલે કે વર્ષ 2004-2014 દરમિયાનના રૂ. 7.41 લાખ કરોડ કરતા 3.5 ગણી વધુ હતી.આ વૃદ્ધિ ખેડૂતોને ઉપલબ્ધ બજાર સમર્થનનું પ્રમાણ સૂચવે છે.

ખરીફ પાકોમાં, રાગીના લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)માં વર્ષ 2014-15 પછી 236 ટકાનો સૌથી વધુ વધારો નોંધાયો છે.ત્યારબાદ 179 ટકા સાથે રામતલ અને 163 ટકા સાથે જુવાર (હાઈબ્રિડ)નો ક્રમ આવે છે.રવી અને રોકડિયા પાકોમાં, શણના ઉત્પાદનમાં 147 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો, જ્યારે મસૂરના ઉત્પાદનમાં 128 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો.આ વલણો વિવિધ પાક શ્રેણીઓમાં નિશ્ચિત ભાવ નિર્ધારણને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે કરવામાં આવેલા સતત પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

માર્કેટિંગ સિઝન 2026-27 માટે તમામ ખરીફ પાકો માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ:

માર્કેટિંગ સીઝન 2026-27 માટે તમામ રવિ અને વ્યવસાયિક પાકો માટે ટેકાના લઘુત્તમ ભાવ:

વિવિધ પાકોના લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) માં સતત થઈ રહેલો વધારો ખેડૂતો માટે આવક સહાયને મજબૂત કરવાના નિરંતર પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સંસ્થાકીય કૃષિ ધિરાણની વૃદ્ધિ

કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) યોજના દ્વારા સમયસર અને સસ્તું ધિરાણ મેળવવાની સુવિધામાં સુધારો થયો છે.આ યોજના ખેડૂતોને કૃષિ અને સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓમાં તેમની ટૂંકા ગાળાની અને રોકાણની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે એક સિંગલ વિન્ડો પ્રદાન કરે છે.

સપ્ટેમ્બર 2025 સુધીમાં, કાર્યરત KCC ખાતાઓની સંખ્યા વર્ષ 2013-2014માં 6.46 કરોડથી વધીને વર્ષ 2024-25માં 7.81 કરોડ થઈ ગઈ છે.આ ખાતાઓમા રહેલી રકમ માર્ચ 2014માં 4.26 લાખ કરોડ રૂપિયા હતી, જે વધીને માર્ચ 2025માં બમણી એટલે કે 10.20 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ છે.

આ ખેડૂતોમાં સંસ્થાકીય ધિરાણ પહોંચના વ્યાપને દર્શાવે છે.આ યોજનાની વ્યાપ્તિમાં ખેતીના ખર્ચ, લણણી પછીની જરૂરિયાતો અને માર્કેટિંગનો સમાવેશ થાય છે.

વધુમાં, ગ્રાઉન્ડ લેવલ ક્રેડિટ (GLC) બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોને કેન્દ્રિત ધિરાણ સહાય પૂરી પાડે છે.કૃષિ ક્ષેત્રે ગ્રાઉન્ડ લેવલ ક્રેડિટ (GLC) પ્રવાહ વર્ષ 2013-2014માં 7.30 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધીને વર્ષ 2024-2025માં 28.67 લાખ કરોડ રૂપિયા થયો છે.આ કૃષિ ક્ષેત્રમાં સંસ્થાગત ધિરાણના માળખાગત વિસ્તરણનો નિર્દેશ કરે છે.

 

ખેડૂતો માટે સર્વસમાવેશી સામાજિક સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન

પ્રધાનમંત્રી કિસાન માન-ધન યોજના (PM-KMY) નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે પેન્શન આધારિત સામાજિક સુરક્ષા માળખું પૂરું પાડે છે. પાત્રતાની શરતોને આધીન, આ યોજના 60 વર્ષની ઉંમર પછી દર મહિને 3,000 રૂપિયાનું પેન્શન આપે છે. આ યોજના સ્વૈચ્છિક અને અંશદાન આધારિત છે, જેમાં 18થી 40 વર્ષની વય ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાત્રતા ધરાવે છે.

ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ અંદાજે 24.95 લાખ ખેડૂતોની નોંધણી કરવામાં આવી છે.આ ખેડૂતોમાં સામાજિક સુરક્ષાના વ્યાપના ક્રમિક વિસ્તરણને દર્શાવે છે.

સંસાધન કાર્યક્ષમતા અને ટકાઉપણાં તરફ પ્રયાણ

પાણી, જમીન, બિયારણ અને ઉર્જા સંસાધનોનું કાર્યક્ષમ સંચાલન કૃષિ વિકાસના કેન્દ્રસ્થાને બની ગયું છે.પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) એ સિંચાઈ વ્યાપ અને જળ કાર્યક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે. નાણાકીય વર્ષ 2016 થી 2021 દરમિયાન, સિંચાઈ હેઠળના વિસ્તારનું પ્રમાણ કુલ ખેતીલાયક વિસ્તારના 49.3 ટકાથી વધીને 55 ટકા થયું છે.

બિયારણ અને વાવેતર સામગ્રી પરના સબ મિશન (SMSP)નો ઉદ્દેશ્ય પ્રમાણિત બિયારણોના પુરવઠામાં વધારો કરવા પર કેન્દ્રિત છે.આ પહેલ હેઠળ, આશરે 6.85 લાખ બીજ ગામો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જેના દ્વારા 1,649 લાખ ક્વિન્ટલ ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણનું ઉત્પાદન થયું છે.

સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ (SHC) યોજના ખેડૂતોને જમીનના પોષક તત્વો વિશે માહિતી અને ખાતરના ઉપયોગ અંગે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.વર્ષ 2014-15થી માર્ચ 2026 સુધીમાં લગભગ 26 કરોડ કાર્ડ ઇશ્યૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે જમીન સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થાપનનો સતત વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે. 8,313 સોઈલ ટેસ્ટિંગ (જમીન પરીક્ષણ) પ્રયોગશાળાઓ આ પ્રયાસમાં સહયોગ આપી રહી છે.આ ઉપરાંત, જમીનના સ્વાસ્થ્ય અંગેની સલાહ આપવા અને ખેતીની જાણકાર પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 70,000 થી વધુ કૃષિ સખીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓનું મહત્વ વધ્યું છે.પરંપરાગત કૃષિ વિકાસ યોજના (PKVY) ક્લસ્ટર-આધારિત અભિગમો દ્વારા જૈવિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે.ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્ર માટે મિશન ઓર્ગેનિક વેલ્યુ ચેઈન ડેવલપમેન્ટ (MOVCDNER) ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં ઓર્ગેનિક ઉત્પાદન અને બજાર જોડાણોને સમર્થન આપે છે.

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, PKVY હેઠળ 18.84 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેવામાં આવ્યો છે, જેનાથી 33.93 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો છે. MOVCDNER અંતર્ગત વર્ષ 2015-16 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 2.36 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેવામાં આવ્યો છે અને 2.70 લાખ ખેડૂતોને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.

નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ (NMNF) જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવા અને ખેતી ખર્ચમાં ઘટાડો કરવા માટે રાસાયણિક મુક્ત ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.અત્યાર સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ 9 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેવામાં આવ્યો છે અને 19 લાખ ખેડૂતોની નોંધણી કરવામાં આવી છે.

વધુમાં, 2014-2025 દરમિયાન આબોહવા-અનુકૂળ પાકની ૨,૯૯૬ જાતો બહાર પાડવામાં આવી છે.સરકારે 448 ગામોમાં આબોહવા-અનુકૂળ (ક્લાઈમેટ-રેઝિલિઅન્ટ) વિલેજ મોડલ્સને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેનાથી કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોના 8.5 લાખ ખેડૂતોને ફાયદો થયો છે.79 જિલ્લાઓમાં 1.04 લાખ ખેડૂત પરિવારો સુધી સંકલિત કૃષિ પ્રણાલી (IFS) નો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો.આ હસ્તક્ષેપોના કારણે ખેતીની આવકમાં વાર્ષિક હેક્ટર દીઠ રૂ. 1.5-3.6 લાખનો વધારો થયો છે.

પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા પણ કૃષિ વિકાસનો એક ભાગ બની ગઈ છે.વર્ષ 2019માં શરૂ કરવામાં આવેલ પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા એવમ ઉત્થાન મહાભિયાન (પીએમ કુસુમ) ખેતીમાં સૌર ઊર્જાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.તે સોલાર પંપને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ખેડૂતોને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા તેમજ તેનું વેચાણ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં આ યોજનામાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ થયું છે.2025ના મધ્ય સુધીમાં, ખેડૂતો માટેના સોલર પંપની સંખ્યામાં 92 ગણાથી વધુનો વધારો થયો છે, જે આ ટેકનોલોજીના વધતા સ્વીકારનો સંકેત આપે છે.ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ 21.77 લાખથી વધુ ખેડૂતો લાભાન્વિત થયા છે. 10 લાખથી વધુ સ્ટેન્ડઅલોન (સ્વતંત્ર) સૌર કૃષિ પંપ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. 13 લાખથી વધુ ગ્રીડ-કનેક્ટેડ કૃષિ પંપોનું સોલરાઈઝેશન કરવામાં આવ્યું છે.

આ પ્રયાસો કાર્યક્ષમ અને ટકાઉ કૃષિ તરફના ક્રમિક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.સુધારેલી સિંચાઈ, બહેતર સાધન-સામગ્રી અને સ્વચ્છ ઉર્જાના ઉકેલોએ સંસાધનોના સંરક્ષણની સાથે સાથે ઉત્પાદકતા વધારવામાં મદદ કરી છે.

લક્ષિત સુધારાઓ દ્વારા અન્ન વિતરણ પ્રણાલીનું સુદ્રઢીકરણ

વિતરણ પ્રણાલીઓમાં સુધારા અને લક્ષિત પ્રાદેશિક હસ્તક્ષેપોએ નબળી કામગીરી ધરાવતા પ્રદેશોમાં પહોંચ, પારદર્શિતા અને સમાવેશીતાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી છે.વર્ષ 2025માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ધન-ધાન્ય કૃષિ યોજના (PMDDKY) કૃષિ ક્ષેત્રે ઓછી કામગીરી ધરાવતા 100 જિલ્લાઓને લક્ષિત કરે છે.આ યોજના સિંચાઈ, પાક વૈવિધ્યીકરણ, લણણી પછીની માળખાગત સુવિધાઓ અને ધિરાણની વધુ સારી સુલભતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એપ્રિલ 2026ની સ્થિતિ મુજબ, આ પહેલ 1.7 કરોડ ખેડૂતોને લાભ પહોંચાડી રહી છે અને પાયાના સ્તરે પરિણામોને મજબૂત બનાવી રહી છે.

અનાજ વિતરણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા માટે જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) ને વધુ સુદ્રઢ કરવામાં આવી છે.તે પાત્ર પરિવારો માટે સબસિડીવાળા અનાજની સમયસર પ્રાપ્તિ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે. રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ (NFSA) હેઠળ, આશરે 79.8 કરોડ લાભાર્થીઓને સબસિડીવાળું અનાજ પૂરું પાડવામાં આવે છે.વધુમાં, સાર્થક PDS (સાર્વજનિક વિતરણ પ્રણાલીમાં ઓટોમેશન સાથે રેશન પરિવહન અને હેન્ડલિંગ-આવકમાં સહાયની યોજના) હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર આગામી 5 વર્ષોમાં રૂ. 25,530 કરોડની ફાળવણી કરશે.આ યોજના દેશભરના આશરે 81.35 કરોડ લાભાર્થીઓ માટે અનાજ વિતરણ પ્રણાલીને મજબૂત બનાવશે અને એનએફએસએ (NFSA) ને સહાય પૂરી પાડશે.

આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરના આશરે 81.35 કરોડ લાભાર્થીઓ માટે અનાજ વિતરણ પ્રણાલીને મજબૂત કરવાનો અને NFSA ના અસરકારક અમલીકરણમાં મદદ કરવાનો છે.

‘વન નેશન વન રેશન કાર્ડ’ (ONORC) યોજના તમામ ૩૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે.આ સિસ્ટમ અંતર્ગત આશરે 99.9 ટકા રેશનકાર્ડ આધાર સાથે લિંક (સીડેડ) કરવામાં આવ્યા છે.લગભગ 99.8 ટકા વાજબી ભાવની દુકાનો ઇલેક્ટ્રોનિક પોઈન્ટ-ઓફ-સેલ ઉપકરણોથી સજ્જ છે.આ સમગ્ર દેશમાં આશરે 5.50 લાખ આઉટલેટ્સને આવરી લે છે.આ પ્રણાલી હેઠળ 98 ટકાથી વધુ વ્યવહારો ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે.આમ, વિતરણમાં આ સુધારાઓએ પારદર્શિતા અને પોર્ટેબિલિટી (સ્થળાંતર ક્ષમતા) માં સુધારો કર્યો છે.

સહકારી અને એફપીઓ (FPO) સુધારાઓ દ્વારા ગ્રામીણ સંસ્થાઓનું સશક્તિકરણ

તાજેતરના વર્ષોમાં સહકારી ક્ષેત્ર પર નવેસરથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.2021માં સહકાર મંત્રાલયની સ્થાપના સંસ્થાઓને મજબૂત કરવા અને સહકારી સંસ્થાઓની ક્ષમતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.લક્ષિત પ્રયાસો પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ મંડળીઓ (PACS) ની કાર્યક્ષમતા અને પારદર્શિતામાં સુધારો કરીને તેમને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.પુરાવા-આધારિત આયોજનને વેગ આપવા માટે PACS સહિત 8.4 લાખથી વધુ સહકારી મંડળીઓને આવરી લેતો રાષ્ટ્રીય સહકારી ડેટાબેઝ (NCD) તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે મોડેલ બાય-લોઝ (નમૂનારૂપ પેટા-નિયમો) શેર કરવામાં આવ્યા છે, જે પેક્સ (PACS) ને 25 થી વધુ વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિઓમાં વૈવિધ્ય લાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.આ પ્રવૃત્તિઓમાં પેટ્રોલ પંપ, એલપીજી (LPG) વિતરણ કેન્દ્રો, જન ઔષધિ કેન્દ્રો અને ગ્રામીણ સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.આ સુધારાઓ સહકારી સંસ્થાઓની જવાબદારીમાં વધારો કરી રહ્યા છે, તેમની કામગીરીનો વ્યાપ વિસ્તારી રહ્યા છે અને તેમની આર્થિક વ્યવહાર્યતામાં સુધારો કરી રહ્યા છે.

PACS કોમ્પ્યુટરાઈઝેશન પ્રોજેક્ટ દ્વારા ડિજિટાઈઝેશને સહકારી સંસ્થાઓને વધુ મજબૂત બનાવી છે.સમાજોને એક સમાન ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર લાવવાથી પારદર્શિતા, કાર્યક્ષમતા અને પાયાના સ્તરે સેવા વિતરણમાં સુધારો થયો છે.

• 31 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 79,630 પેક્સ (PACS)ના કમ્પ્યુટરાઇઝેશનને મંજૂરી આપવામાં આવી
• માર્ચ 2026 સુધીમાં 61,866 PACS ને એન્ટરપ્રાઇઝ રિસોર્સ પ્લાનિંગ (ERP) આધારિત નેશનલ સોફ્ટવેર પર સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.

વધુમાં, વર્ષ 2020માં શરૂ કરવામાં આવેલા 10,000 ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ની રચના અને પ્રોત્સાહનના કાર્યક્રમે સામૂહિક ભાગીદારીનો વ્યાપ વધાર્યો છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, 10,000 FPO ની નોંધણી કરવામાં આવી છે.આના કારણે ખેડૂતો તેમના ઉત્પાદનોનું એકત્રીકરણ કરવા અને બજારો સુધી વધુ અસરકારક રીતે પહોંચવા માટે સક્ષમ બન્યા છે.

આ ઘટનાક્રમ સંગઠિત અને સંસ્થાકીય નેતૃત્વ હેઠળની કૃષિ તરફના એક વ્યાપક પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે.વધુ મજબૂત ખેડૂત જૂથો અને સહકારી મંડળીઓ બજારમાં બહેતર સહભાગીદારી અને લાંબાગાળાની ટકાઉક્ષમતાને સમર્થન આપી રહ્યા છે.

ખેતરથી બજાર સુધી: કૃષિ માળખાગત સુવિધાઓનું સુદ્રઢીકરણ

તાજેતરના વર્ષોમાં બજાર સુધીની પહોંચ અને માળખાગત સુવિધાઓમાં સુધારો લાવવો એ એક મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ રહ્યું છે.વર્ષ 2020-21માં શરૂ કરવામાં આવેલ એગ્રીકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ (AIF), લણણી પછીના માળખાગત ક્ષેત્રમાં રોકાણ માટે સહાય પૂરી પાડે છે.તે ખેતરના સ્તરે જ સંગ્રહ, લોજિસ્ટિક્સ અને પ્રોસેસિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.માર્ચ 2026 સુધીમાં, AIF હેઠળ 1.68 લાખ પ્રોજેક્ટ્સ માટે રૂ. 84,202 કરોડની લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે.આ યોજનાએ રૂ. 1.33 લાખ કરોડનું રોકાણ પણ એકત્રિત કર્યું છે, જે ગ્રામીણ માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત બનાવે છે.

નેશનલ એગ્રીકલ્ચર માર્કેટ (e-NAM) એ બજારના એકીકરણમાં સુધારો કર્યો છે.તે કૃષિ પેદાશોના વેપાર માટે એક સંકલિત ઇલેક્ટ્રોનિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.માર્ચ 2026 સુધીમાં, 1,656 મંડીઓને સંકલિત કરવામાં આવી છે, જેમાં 1.80 કરોડથી વધુ ખેડૂતો અને 4,724 FPO નોંધાયેલા છે.આ પ્લેટફોર્મ પારદર્શક ભાવ નિર્ધારણ અને ખેડૂતોને સીધી ચુકવણીની સુવિધા પૂરી પાડે છે.

ભૌતિક અને સેવાકીય માળખાગત સુવિધાઓનું પણ વિસ્તરણ થયું છે.વર્ષ 2022માં શરૂ કરવામાં આવેલા પ્રધાનમંત્રી કિસાન સમૃદ્ધિ કેન્દ્રો (PMKSK), ખેતી માટેના ઇનપુટ્સ અને સલાહકાર સેવાઓ માટે 'વન-સ્ટોપ સેન્ટર' તરીકે કાર્ય કરે છે.ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, દેશભરમાં આશરે 1.8 લાખ કેન્દ્રો સ્થાપવામાં આવ્યા છે.

મેગા ફૂડ પાર્ક યોજનાએ ખેડૂતો અને બજારો વચ્ચેના જોડાણોને મજબૂત બનાવ્યા છે.મેગા ફૂડ પાર્ક્સની સંખ્યા વર્ષ 2014માં 2 હતી જે વધીને વર્ષ 2025માં 41 થઈ ગઈ છે, જેમાં 24 કાર્યરત છે અને 17 અમલીકરણ હેઠળ છે.આ પાર્ક્સ પ્રોસેસિંગ, સ્ટોરેજ અને લોજિસ્ટિક્સ માટે આધુનિક માળખાગત સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે.સુધારેલી આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાએ કાર્યક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે અને ખેડૂતો માટે આવકની વધુ સારી તકોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

 

ફૂડ પ્રોસેસિંગ સુધારાઓ દ્વારા કૃષિ અને ઉદ્યોગને જોડવા

ખાદ્ય પ્રક્રિયા ક્ષેત્ર કૃષિ અને ઉદ્યોગ વચ્ચેની એક મહત્વપૂર્ણ કડી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.તે મૂલ્યવર્ધનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને બજાર સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરે છે. આ ક્ષેત્રના કુલ મૂલ્ય વર્ધનમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે, જે વર્ષ 2014-15માં 1.34 લાખ કરોડ રૂપિયા હતો તે વધીને વર્ષ 2023-24માં 2.24 લાખ કરોડ રૂપિયા થયો છે.ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રાલય માટે બજેટ ફાળવણી વર્ષ 2014-15માં રૂ. 785.86 કરોડથી વધીને વર્ષ 2026-27માં રૂ. 4,064 કરોડ થઈ છે.આ ક્ષેત્ર રોજગાર નિર્માણમાં પણ મહત્વનું યોગદાન આપે છે.વાર્ષિક ઉદ્યોગ સર્વેક્ષણ (ASI), 2023–24 અનુસાર, તે સંગઠિત ઉત્પાદન ક્ષેત્રની રોજગારીમાં 12.83 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ માટેની પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ (PLISFPI) વર્ષ 2021-22 થી 2026-27 દરમિયાન અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.આ યોજના ક્ષમતા વિસ્તરણ અને મૂલ્યવર્ધનને પ્રોત્સાહન આપે છે. રૂપિયા 10900 કરોડના નાણાંકીય ખર્ચ સાથે આ ક્ષેત્રમાં.

• PLISFPI અંતર્ગત, ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રાલય દ્વારા વિવિધ શ્રેણીઓમાં કુલ 165 અરજીઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

• આ મંજૂરીઓ 274 પ્રોજેક્ટ સ્થાનોને અનુરૂપ છે.
• લાભાર્થીઓએ યોજના હેઠળ રૂ. 9,207 કરોડના રોકાણ અંગેની જાણ કરી છે.
• ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં રૂ. 2,162.55 કરોડના પ્રોત્સાહનોનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે.

વર્ષ 2020-21માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ફોર્મલાઇઝેશન ઓફ માઇક્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ એન્ટરપ્રાઇઝિસ યોજના (PMFME), સૂક્ષ્મ સાહસો અને વિકેન્દ્રિત પ્રોસેસિંગને સહાય પૂરી પાડે છે.

31 ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ની સ્થિતિએ:

• 404062 અરજીઓને સમર્થન આપવામાં આવ્યું
• 1,72,707 લોન પૂરી પાડવામાં આવી
• રૂ. 14190 કરોડનું ટર્મ લેન્ડિંગ (મુદતી ધિરાણ) પૂરું પાડવામાં આવ્યું
• મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) ને રૂ. 1,277.45 કરોડની સીડ કેપિટલ (પ્રારંભિક મૂડી) સહાય

આ પહેલો ઉપરાંત, મોટા પાયે પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.પ્રધાનમંત્રી કિસાન સંપદા યોજના (PMKSY) માળખાગત સુવિધાઓ, મૂલ્યવર્ધન અને સપ્લાય ચેઈનને સહાય પૂરી પાડે છે.વર્ષ 2017માં રૂ. 6,520 કરોડના ખર્ચ સાથે શરૂ કરવામાં આવેલી આ યોજના હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 1,607 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.2025ના મધ્ય સુધીમાં, તેણે 7.25 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી છે અને 50.27 લાખથી વધુ ખેડૂતોને લાભાન્વિત કર્યા છે.

 

કૃષિ વૈવિધ્યીકરણ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોનો વિકાસ

આનુષંગિક ક્ષેત્રોમાં વૈવિધ્યકરણે ખેતીની આવકને મજબૂત બનાવી છે અને માત્ર પાક આધારિત આવક પરની નિર્ભરતામાં ઘટાડો કર્યો છે.સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં પશુપાલન, મત્સ્યપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગનો સમાવેશ થાય છે, જે આવકના અનેક સ્ત્રોતો પૂરા પાડે છે અને ગ્રામીણ રોજગારીમાં મદદરૂપ બને છે.

અર્થતંત્રમાં આ ક્ષેત્રોનો ફાળો સતત વધ્યો છે.સમાન સમયગાળા દરમિયાન પશુપાલન ક્ષેત્ર રૂ. 5.10 લાખ કરોડથી વધીને રૂ. 15.06 લાખ કરોડ થયું છે.મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળકૃષિ ક્ષેત્રમાં પણ વિસ્તરણ થયું.કૃષિ અને આનુષંગિક ક્ષેત્રના કુલ જીવીએ (GVA) માં 7.55 ટકા હિસ્સો ધરાવતા આ ક્ષેત્રનું જીવીએ (GVA) રૂ. 1.17 લાખ કરોડથી વધીને રૂ. 3.68 લાખ કરોડ થયું છે.

ગ્રામીણ આર્થિક વૃદ્ધિના ચાલક બળ તરીકે પશુપાલન અને ડેરી

પશુપાલન ક્ષેત્રે 2014-15 થી 12.77 ટકાનો સંયોજિત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) નોંધાયો છે. ભારત વિશ્વમાં દૂધનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે, જે વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં લગભગ 25 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. દૂધનું ઉત્પાદન 2014-15માં 146.31 મિલિયન ટનથી વધીને 2024-25માં 247.87 મિલિયન ટન થયું છે, જે 69.4 ટકાથી વધુનો નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.ઉપલબ્ધતામાં થયેલા સુધારાએ પોષણના પરિણામોમાં મદદ કરી છે.વર્ષ 2024-25માં માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા પ્રતિ દિવસ 485 ગ્રામ પર પહોંચી છે, જે પ્રતિ દિવસ 328 ગ્રામની વૈશ્વિક સરેરાશની તુલનામાં વધુ છે.

ઉત્પાદકતામાં થયેલા વધારાએ આ વિસ્તરણને ટેકો આપ્યો છે:

• સ્વદેશી પશુધનની ઉત્પાદકતા વર્ષ 2014-15ના 927 કિગ્રાથી વધીને વર્ષ 2023-24માં 1,292 કિગ્રા થઈ છે.
• ભેંસની ઉત્પાદકતા 1,880 કિલોથી વધીને 2,161 કિલો થઈ છે.
• વર્ષ 2013-14માં પશુઓની કુલ ઉત્પાદકતા 1,648.17 કિગ્રા હતી, જે વધીને વર્ષ 2024-25માં 2,079 કિગ્રા થઈ છે.

મરઘાં પાલન અને માંસના ઉત્પાદનમાં પણ વિસ્તાર થયો છે, જેમાં ભારત ઈંડાના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં બીજા અને માંસના ઉત્પાદનમાં ચોથા ક્રમે છે:

• ઈંડાનું ઉત્પાદન વર્ષ 2014-15ના 78.48 અબજથી વધીને વર્ષ 2024-25માં 149.11 અબજ ઈંડા સુધી પહોંચ્યું છે.
• વ્યક્તિદીઠ ઉપલબ્ધતા વાર્ષિક 62 ઈંડાથી વધીને 106 ઈંડા થઈ છે.
• માંસનું ઉત્પાદન 6.69 મિલિયન ટનથી વધીને 10.50 મિલિયન ટન થયું છે.

જળકૃષિ વિસ્તરણથી મત્સ્યોદ્યોગ સામૂહિકીકરણ સુધી

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારતના મત્સ્ય ઉદ્યોગ ક્ષેત્રે 8.74 ટકાનો સતત સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર નોંધાવ્યો છે.માછલીનું કુલ ઉત્પાદન વર્ષ 2013-14માં 9.58 મિલિયન ટન હતું જે વધીને વર્ષ 2024-25માં 19.78 મિલિયન ટન થયું છે.આંતરદેશીય મત્સ્યોદ્યોગ અને મત્સ્યપાલન આ વિસ્તરણના મુખ્ય ચાલક બળ રહ્યા છે.આ જ સમયગાળા દરમિયાન, આ ક્ષેત્રે 6.14 મિલિયન ટનથી વધીને 15.16 મિલિયન ટન સુધી પહોંચીને 147 ટકાનો વધારો નોંધાવ્યો હતો.વધુમાં, મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રે, 2,195 ફિશરીઝ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ (FFPOs) ની રચના દ્વારા સામૂહીકરણને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે.સંસ્થાકીય સહાયમાં પણ વિસ્તાર થયો છે, જે અંતર્ગત કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ યોજના હેઠળ 4.39 લાખ માછીમારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.આનાથી ધિરાણની સુલભતામાં સુધારો થયો છે અને ક્ષેત્રીય સ્થિતિસ્થાપકતામાં વધારો થયો છે.

મધમાખી ઉછેર અને બાયો એનર્જી (જૈવિક ઉર્જા) ક્ષેત્રે ઉભરતી તકો

રાષ્ટ્રીય મધમાખી ઉછેર અને મધ મિશન (NBHM): વર્ષ 2020 માં શરૂ કરાયેલ રાષ્ટ્રીય મધમાખી ઉછેર અને મધ મિશન, વૈજ્ઞાનિક મધમાખી ઉછેર અને ગ્રામીણ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપે છે.મધનું ઉત્પાદન 0.081 મિલિયન ટનથી વધીને 0.152 મિલિયન ટન થયું છે.આ ઉપરાંત, નિકાસમાં 240 ટકાનો વધારો થયો છે, જેનાથી ભારત મધનું અગ્રણી નિકાસકાર બન્યું છે.

ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પેટ્રોલ (EBP) કાર્યક્રમ: જૈવ-ઊર્જા કૃષિ વૈવિધ્યકરણના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે ઉભરી આવી છે.તે ખેડૂતોની આવકને ટેકો આપે છે અને સાથોસાથ ઉર્જા સુરક્ષામાં પણ યોગદાન આપે છે.

ઇથેનોલ એ શેરડીની આડપેદાશો અને ખાદ્ય અનાજમાંથી ઉત્પાદિત કૃષિ-આધારિત બળતણ છે.ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ કાર્યક્રમ આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે પેટ્રોલમાં તેના મિશ્રણને પ્રોત્સાહન આપે છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં આ કાર્યક્રમનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર થયો છે:

• ઇથેનોલની ખરીદી વર્ષ 2013-14માં 38 કરોડ લિટરથી વધીને 2024-25માં 904 કરોડ લિટર થઈ છે.
• જાહેર ક્ષેત્રની તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) એ EBP કાર્યક્રમ હેઠળ પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રિત કર્યું છે. વર્ષ 2014-15 માં આ મિશ્રણની સરેરાશ ટકાવારી 1.14 ટકા હતી. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, ESY 2025-26 માટે આ પ્રમાણ વધીને 20 ટકા થયું છે.
• ખાંડની મિલોએ છેલ્લા દાયકા દરમિયાન ઇથેનોલના વેચાણમાંથી રૂ. 1.29 લાખ કરોડથી વધુની કમાણી કરી છે, અને
• આ ક્ષેત્રમાં રૂ. 42,000 કરોડથી વધુનું રોકાણ એકત્ર કરવામાં આવ્યું છે.

આ વલણ દર્શાવે છે કે જૈવ-ઊર્જા પહેલો આવકના વૈવિધ્યીકરણને ટેકો આપવાની સાથે સાથે વ્યાપક ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવી રહી છે.

કૃષિ અને પ્રક્રિયા કરેલા ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ દ્વારા વૈશ્વિક એકીકરણમાં વૃદ્ધિ

કૃષિ અને આનુષંગિક નિકાસે વૈશ્વિક બજારો સાથે ભારતના જોડાણને મજબૂત બનાવ્યું છે.ઉત્પાદન, પ્રક્રિયા ક્ષમતા અને બજારની પહોંચમાં વૃદ્ધિએ આ વિસ્તરણને ટેકો આપ્યો છે.

કૃષિ નિકાસનું મૂલ્ય વર્ષ 2013-14માં 37.29 અબજ યુએસ ડોલરથી વધીને વર્ષ 2024-25માં 51.1 અબજ યુએસ ડોલર થયું છે.તેમાં આશરે 37 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.આ ભારતીય કૃષિના વૈશ્વિક વ્યાપાર અને મૂલ્ય શૃંખલાઓ સાથેના સ્થિર એકીકરણને સૂચવે છે.

નિકાસ બાસ્કેટનું વૈવિધ્યકરણ

નિકાસની શ્રેણીમાં પ્રાથમિક અને પ્રોસેસ્ડ (પ્રક્રિયા કરેલ) બંને ઉત્પાદનોમાં વિસ્તરણ થયું છે.ભારત ચોખા, મસાલા, દરિયાઈ ઉત્પાદનો, કપાસ અને ખાંડનો અગ્રણી વૈશ્વિક નિકાસકાર દેશ બન્યો છે.

સમયની સાથે કૃષિ નિકાસમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડ (પ્રસંસ્ક્રુત ખોરાક) ની નિકાસનો હિસ્સો વધ્યો છે.તેમનો હિસ્સો વર્ષ 2014-15માં 13.7 ટકા હતો જે વધીને વર્ષ 2024-25માં 20.4 ટકા થયો છે, જે લગભગ 49 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે.આ વધતી જતી વેલ્યુ એડિશન (મૂલ્ય વૃદ્ધિ) અને સુધારેલી વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ બાસ્કેટમાં દરિયાઈ નિકાસમાં પણ મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી છે.સીફૂડની નિકાસ વર્ષ 2013-14માં 3.64 અબજ અમેરિકી ડોલરથી વધીને વર્ષ 2024-25માં આશરે 7.52 અબજ અમેરિકી ડોલર થઈ છે.આમાં આશરે 106 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાઈ હતી.આ નિકાસ હવે 130 થી વધુ દેશોમાં પહોંચી છે, જે વૈશ્વિક સીફૂડ માર્કેટમાં ભારતની ઉપસ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

આ ઘટનાક્રમ વધુ વૈવિધ્યસભર અને મૂલ્યવર્ધિત નિકાસ બાસ્કેટ તરફના પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે.કૃષિ નિકાસ હવે પ્રાથમિક ચીજવસ્તુઓથી આગળ વધીને પ્રોસેસ્ડ અને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રોડક્ટ્સ તરફ ઝડપથી વળી રહી છે.

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને પ્રિસિઝન ટેકનોલોજી દ્વારા કૃષિનું આધુનિકીકરણ

કૃષિ પદ્ધતિઓને આકાર આપવામાં ટેકનોલોજી ઉત્તરોત્તર મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.ડિજિટલ સિસ્ટમ્સ આયોજનમાં સુધારો કરી રહી છે, સેવા વિતરણને મજબૂત બનાવી રહી છે અને ખેડૂતોને સમયસર માહિતી મેળવવામાં મદદ કરી રહી છે.

ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર મિશન: ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર મિશન ખેતી માટે એક સંકલિત ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ તૈયાર કરી રહ્યું છે.લક્ષ્યાંક નિર્ધારણ અને પારદર્શિતામાં સુધારો કરવા માટે તે ખેડૂત ડેટાબેઝ, જમીન રેકોર્ડ અને પાકની માહિતીને સંકલિત કરે છે.

આ વિસ્તરણ ડિજિટલીકરણના વ્યાપમાં સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, 7.63 કરોડથી વધુ ખેડૂત આઈડી (Farmer IDs) બનાવવામાં આવ્યા છે અને આશરે 23.5 કરોડ પાક પ્લોટનું ડિજિટાઈઝેશન કરવામાં આવ્યું છે.આ પ્રણાલીઓ વધુ સારા આયોજનમાં સહાયરૂપ થાય છે અને લાભોના વધુ સચોટ વિતરણને સક્ષમ બનાવે છે.

નમો ડ્રોન દીદી: વર્ષ 2023માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ પહેલ મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો દ્વારા ખેતીકામમાં ડ્રોનના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.આ યોજનાને વર્ષ 2023-24 થી 2025-26 ના સમયગાળા માટે રૂ. 1,261 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

આ યોજના હેઠળ વર્ષ 2023-24માં 500 ડ્રોનનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ યોજના ડ્રોન-આધારિત આજીવિકાની તકો અને આધુનિક કૃષિ ટેકનોલોજી દ્વારા મહિલાઓને સશક્ત બનાવી રહી છે.

નેશનલ પેસ્ટ સર્વેલન્સ સિસ્ટમ: નેશનલ પેસ્ટ સર્વેલન્સ સિસ્ટમ જીવાતોના આક્રમણના રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગમાં (વાસ્તવિક સમયની દેખરેખમાં) સહાયરૂપ થાય છે.તે પૂર્વ ચેતવણીઓ અને સલાહ-સૂચનો આપવા માટે ડિજિટલ સાધનો અને ક્ષેત્ર-સ્તરના ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે.

ઓગસ્ટ 2024 માં શરૂ કરવામાં આવેલી આ સિસ્ટમમાં 66 પાકોનો સમાવેશ થાય છે અને તે 432 થી વધુ જંતુઓની પ્રજાતિઓ પર નજર રાખે છે. 10000 થી વધુ ફિલ્ડ કર્મચારીઓ દ્વારા આનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેનાથી ખેડૂતોને સમયસર માર્ગદર્શન આપવાનું શક્ય બન્યું છે.આનાથી પાકના નુકસાનને ઘટાડવામાં મદદ મળે છે અને ઉભરતા જોખમો સામેના પ્રતિસાદમાં સુધારો થાય છે.

કિસાન ઈ-મિત્ર: કિસાન ઈ-મિત્ર ખેડૂતોને યોજનાઓ અને સેવાઓ વિશેની માહિતી ડિજિટલ રીતે ઉપલબ્ધ કરાવે છે.માર્ચ 2026 સુધીમાં, આ પ્લેટફોર્મે 95 લાખથી વધુ પૂછપરછ પર પ્રક્રિયા કરી છે, જેની દૈનિક ક્ષમતા 8,000 થી વધુ પૂછપરછની છે.તે ૧૧ પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે, જેનાથી વિવિધ પ્રદેશોના ખેડૂતો માટે તેની સુલભતામાં વધારો થયો છે.આ લક્ષિત પહેલો ટેકનોલોજી આધારિત કૃષિ તરફના ક્રમિક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.ડિજિટલ સાધનો કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરી રહ્યા છે, સંસ્થાકીય પહોંચનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે અને સેવાઓ, માહિતી તથા જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ સુધી ઝડપી પહોંચ સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે.

જ્ઞાન-આધારિત વૃદ્ધિ: કૃષિ વિસ્તરણ અને સલાહકાર સેવાઓનો વ્યાપ વધારવો

જેમ જેમ કૃષિ વધુને વધુ ટેકનોલોજી-આધારિત અને આબોહવા પ્રત્યે સંવેદનશીલ બની રહી છે, તેમ તેમ ખેડૂતોની જ્ઞાન પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.તાલીમ અને વિસ્તરણ કાર્યક્રમો ખેડૂતોને સુધારેલી પદ્ધતિઓ અપનાવવા, સ્થાનિક પડકારોનો સામનો કરવા અને વૈજ્ઞાનિક સલાહકારી સહાય મેળવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs): ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) દ્વારા સ્થાપિત કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs), દેશભરમાં ખેડૂતો માટે અગ્રેસર તાલીમ કેન્દ્રો તરીકે કાર્ય કરે છે.731 કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) દ્વારા વર્ષ 2021-22 થી 2023-24 દરમિયાન કૃષિ પદ્ધતિઓ અને ટેકનોલોજી અપનાવવા અંગેના તાલીમ કાર્યક્રમો આશરે 58.02 લાખ ખેડૂતો સુધી પહોંચ્યા હતા. વર્ષ 2024-25 ના માત્ર પ્રથમ દસ મહિનામાં જ 18.56 લાખ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

એગ્રિકલ્ચરલ ટેકનોલોજી મેનેજમેન્ટ એજન્સી (ATMA): એગ્રિકલ્ચરલ ટેકનોલોજી મેનેજમેન્ટ એજન્સી વિકેન્દ્રીકૃત કૃષિ વિસ્તરણ પ્રણાલીઓને સમર્થન આપે છે.તે જિલ્લા કક્ષાની ખેડૂત પરામર્શ સેવાઓને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

યોજના હેઠળ તાલીમનો વ્યાપ નોંધપાત્ર રહ્યો છે.વર્ષ 2021-22માં અંદાજે 32.38 લાખ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ 2022-23માં 40.11 લાખ અને 2023-24માં 36.60 લાખ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.જાન્યુઆરી 2025 સુધીમાં લગભગ 18.30 લાખ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

સમગ્ર રીતે, વર્ષ 2021 અને 2025 વચ્ચે ATMA અંતર્ગત અંદાજે 1.27 કરોડ ખેડૂતોને તાલીમ આપવામાં આવી છે.આ પ્રયાસોએ જાગૃતિમાં વધારો કર્યો છે અને સુધારેલી પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં સુધારો કર્યો છે.

વધુમાં, વિસ્તરણ સેવાઓ ખેડૂતોને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં અને બદલાતી પરિસ્થિતિઓ સામે પ્રતિસાદ આપવામાં મદદ કરી રહી છે.તેઓ સંશોધન અને ક્ષેત્ર સ્તરે અમલીકરણ વચ્ચેના જોડાણને પણ મજબૂત કરી રહ્યા છે.

સ્થિતિસ્થાપક અને સંકલિત કૃષિ નિવસનતંત્ર તરફ પ્રયાણ

આ લક્ષિત હસ્તક્ષેપ ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં માળખાકીય પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે.નીતિ વિષયક સુધારાઓમાં ઉત્પાદકતા, આવકની સ્થિરતા અને જોખમ નિવારણ પર વધુને વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું.વધેલા ઉત્પાદન અને સંસ્થાકીય અસરકારકતાના પુરાવા વધુ સ્થિતિસ્થાપક ઇકોસિસ્ટમ તરફના સંક્રમણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. "તેને ધિરાણની સારી પહોંચ, વીમો, એમએસપી (MSP) કામગીરીના વિસ્તરણ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા સમર્થન મળે છે."}

સંકલિત મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં વ્યૂહાત્મક રોકાણોએ ખેતરથી બજાર સુધીના જોડાણોને વધુ સુદ્રઢ બનાવ્યા છે.તદુપરાંત, સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓના વિસ્તરણને કારણે ગ્રામીણ આજીવિકામાં અસરકારક રીતે વિવિધતા આવી છે.વધુમાં, આ હસ્તક્ષેપો અન્નદાતાઓને સશક્ત બનાવી રહ્યા છે અને સાથે જ વધુ સ્થિતિસ્થાપક, સમાવેશી અને ટકાઉ કૃષિ ક્ષેત્રનો પાયો નાખી રહ્યા છે.

 

સંદર્ભો

Cabinet Committee on Economic Affairs (CCEA)

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2095068&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788&reg=3&lang=1

Ministry of Agriculture and Farmers Welfare

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237739&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239789&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=105862&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS450_OAibYg.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110936&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=112426&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149244&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244628&reg=3&lang=1

https://icar.org.in/en/agricultural-extension-division/achievements-agricultural-extension-division

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3226_xbrVz9.pdf?source=pqars

 

Ministry of Finance

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/allsbe.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2251315&reg=3&lang=1#:~:text=In%20this%20context%2C%20it%20is,like%20pulses%20and%20edible%20oilseeds

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1981_EnKkCu.pdf?source=pqars#:~:text=The%20credit%20limit%20to%20all,60.50%25%20in%202016%2D17

https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/ob_14-15.pdf.pdf

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=106273&reg=3&lang=2#:~:text=Agricultural%20Exports%20Increase%20by%205.1,Marine%20Exports%20up%20by%2045%25&text=Agricultural%20exports%20(including%20marine)%20grew,44.8%25%20over%20the%20same%20period

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237490&reg=3&lang=1

Ministry of Chemicals and Fertilizers

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2239623&reg=3&lang=1#:~:text=Encouraging%20adoption%20of%20alternative%20fertilizers,its%20inception%20in%202015%E2%80%9316

 

Ministry of New and Renewable Energy

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2042069&reg=3&lang=2#:~:text=Posted%20On:%2006%20AUG%202024%202:56PM%20by,under%20the%20PM%2DKUSUM%20scheme%20benefiting%20the%20farmers:%2D

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2244667&reg=1&lang=1

 

Ministry of Consumer Affairs, Food & Public Distribution

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210211

 

Ministry of Cooperation

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247832&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245119&reg=3&lang=2

 

Ministry of Food Processing Industries

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2212769&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

 

Ministry of Fisheries, Animal Husbandry & Dairying

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212290&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225760

 

Ministry of Petroleum & Natural Gas

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220434&reg=3&lang=2

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU1898_HVBDeE.pdf?source=pqars

 

PIB Backgrounder

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157935&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2238004&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149246&reg=37&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc202567565801.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179514

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158169&NoteId=158169&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234117&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155859&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254015&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157597&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc2026214789901.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=157897&id=157897&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2186124&reg=3&lang=2

Click here to see PDF

 

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2270872) आगंतुक पटल : 12