કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર), પીએમઓ, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદ, પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ટરનેશનલ (IGI) એરપોર્ટ, નવી દિલ્હી ખાતે ભારતની પ્રથમ "સ્કાયકાસ્ટ સિસ્ટમ" (SkyCast System) નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું અને તેને ભારતીય એવિએશન (ઉડ્ડયન) ક્ષેત્રે એક નવા યુગની શરૂઆત ગણાવી હતી.

મંત્રીશ્રીએ માહિતી આપી હતી કે અત્યાર સુધી વિશ્વભરમાં આવી માત્ર 18 અદ્યતન સિસ્ટમ્સ અસ્તિત્વમાં છે અને એવિએશન વેધર મોનિટરિંગ (ઉડ્ડયન હવામાન દેખરેખ) માટે આ સંકલિત વાતાવરણીય રિમોટ સેન્સિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરનાર ભારત વિશ્વનો 19મો દેશ બન્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે આઈજીઆઈ એરપોર્ટ દિલ્હી પછી, આવી બીજી સુવિધા જેવર એરપોર્ટ પર શરૂ કરવામાં આવશે, ત્યારબાદ ભારતભરના અન્ય એરપોર્ટ પર તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવશે.

આ ઉદ્ઘાટન સમારોહ નવી દિલ્હીના આઈજીઆઈ એરપોર્ટ પર પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. એમ. રવિચંદ્રન; MoES, ભારત હવામાન વિજ્ઞાન વિભાગ (IMD), ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટોરોલોજી (IITM), GMR ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને એવિએશન સેક્ટરના પ્રતિનિધિઓની ઉપસ્થિતિમાં યોજાયો હતો. ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ગ્લાઇડ પાથ 10 (Glide Path 10) ખાતે સ્કાયકાસ્ટ સિસ્ટમ અને ફોગ ઓબ્ઝર્વેટરી (ધુમ્મસ વેધશાળા) સુવિધાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, ત્યારબાદ IITM ના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ટેકનિકલ બ્રીફિંગ અને પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આવી ભવિષ્યલક્ષી હવામાન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુવિધાને શક્ય બનાવવા બદલ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના "મિશન મૌસમ" ના વિઝનને શ્રેય આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સ્કાયકાસ્ટ પ્રતિકૂળ હવામાનની સ્થિતિ દરમિયાન પાયલોટ્સ અને એવિએશન ઓપરેટર્સને રીઅલ-ટાઇમ (ત્વરિત) માહિતી પૂરી પાડીને એવિએશન સેફ્ટી (ઉડ્ડયન સુરક્ષા) માં મોટું પરિવર્તન લાવશે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે મુસાફરો હવે એવા ભવિષ્યની આશા રાખી શકે છે જ્યાં ધુમ્મસ અને ટર્બ્યુલન્સને કારણે ફ્લાઇટની કામગીરીમાં થતી અડચણો નોંધપાત્ર રીતે ઓછી થશે. તેમણે કહ્યું કે આ સિસ્ટમ એરક્રૂ અને પાયલોટ્સને આશરે ત્રણ કલાકના ટૂંકા ગાળામાં પણ અગાઉથી એલર્ટ (ચેતવણી) આપશે, જે તેમને લેન્ડિંગ માટેના સૌથી સુરક્ષિત સમયનો નિર્ણય લેવામાં સક્ષમ બનાવશે અને બિનજરૂરી ડાયવર્ઝન, કેન્સલેશન અને વિલંબને ટાળી શકાશે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સ્કાયકાસ્ટ એ ભારતના એવિએશન ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો સીમાચિહ્નરૂપ પ્રોજેક્ટ છે કારણ કે તે ધુમ્મસની દેખરેખ, ટર્બ્યુલન્સની ભાળ મેળવવા અને ઉચ્ચ-અસરવાળા હવામાનની આગાહી માટે બહુવિધ વાતાવરણીય અવલોકન તકનીકોનું સંયોજન કરે છે. વ્યાપક અને રીઅલ-ટાઇમ વાતાવરણીય માહિતી પ્રદાન કરવા માટે આ સિસ્ટમ રડાર વિન્ડ પ્રોફાઇલર, સોડાર (SODAR), માઇક્રોવેવ રેડિયોમીટર, ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ ફોગ એરોસોલ સ્પેક્ટ્રોમીટર (GFAS) અને CL61 લિડાર-આધારિત સિલોમીટર સહિતની અત્યાધુનિક વાતાવરણીય રિમોટ સેન્સિંગ તકનીકોને સંકલિત કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આ સુવિધા રનવે પર દેખરેખ અને ચેતવણીની ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે, જેનાથી ટેક-ઓફ અને લેન્ડિંગ વધુ સુરક્ષિત બનશે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે સ્કાયકાસ્ટનો મુખ્ય ભાગ એક અદ્યતન બાઉન્ડ્રી લેયર રડાર વિન્ડ પ્રોફાઇલર છે, જે એરપોર્ટથી લગભગ 3 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી પવનની ગતિ, પવનની દિશા, ટર્બ્યુલન્સ, વર્ટિકલ વેલોસિટી (ઊભો વેગ) અને બાઉન્ડ્રી-લેયર ડાયનેમિક્સને સતત માપે છે. એરક્રાફ્ટના ઉતરાણ અને લેન્ડિંગની કામગીરી દરમિયાન આ માપદંડો અત્યંત નિર્ણાયક હોય છે, જ્યાં વાતાવરણની ચોક્કસ માહિતી સુરક્ષા સુધારવામાં મદદ કરે છે.

સ્કાયકાસ્ટ સુવિધામાં ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ ફોગ એરોસોલ સ્પેક્ટ્રોમીટર (GFAS) જેવા અદ્યતન ધુમ્મસ મોનિટરિંગ સાધનો પણ શામેલ છે, જે ધુમ્મસના ટીપાં, એરોસોલ્સ અને એરોસોલ-ફોગ વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓ પર વિગતવાર માહિતી પ્રદાન કરે છે. ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું કે દિલ્હી જેવા શહેરો માટે આ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, જ્યાં પ્રદૂષણના કણો ધુમ્મસ સાથે ભળીને વિઝિબિલિટી (દ્રશ્યતા) ની સ્થિતિને અસર કરે છે.

આ સિસ્ટમ CL61 લિડાર-આધારિત સિલોમીટરને પણ સંકલિત કરે છે, જે ધુમ્મસના ઊભા માળખા પર સતત નજર રાખે છે. આનાથી ધુમ્મસની રચના, વિઝિબિલિટીમાં થતો ઘટાડો અને એવિએશન કામગીરીને અસર કરતી વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓને સમજવામાં મદદ મળે છે.

સ્કાયકાસ્ટ ધુમ્મસ, એરોસોલ્સ, ટર્બ્યુલન્સ, ભેજ, વિઝિબિલિટી અને વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓના રીઅલ-ટાઇમ માપનને એક જ અદ્યતન એવિએશન વેધર ઇન્ટેલિજન્સ ફ્રેમવર્કમાં લાવે છે. આ સિસ્ટમ પાયલોટ્સ, એરલાઇન્સ, એરપોર્ટ ઓપરેટર્સ અને એર ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ એજન્સીઓને ચોક્કસ નાવકાસ્ટિંગ (તાત્કાલિક આગાહી) અને પ્રારંભિક ચેતવણી સેવાઓ સાથે સહયોગ આપશે.

સ્કાયકાસ્ટનો વૈજ્ઞાનિક પાયો વિન્ટર ફોગ એક્સપેરિમેન્ટ (WiFEX) માંથી આવ્યો છે, જે પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હેઠળ IITM અને IMD દ્વારા સંયુક્ત રીતે 2015 માં આઈજીઆઈ એરપોર્ટ ખાતે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. WiFEX એ ધુમ્મસની રચના, એરોસોલ-ક્લાઉડ આંતરક્રિયા, વિઝિબિલિટીમાં ઘટાડો અને અર્બન બાઉન્ડ્રી-લેયર પ્રક્રિયાઓ વિશે નિર્ણાયક સમજ ઊભી કરી હતી, જેણે આ આગામી પેઢીની ઓપરેશનલ સિસ્ટમ વિકસાવવામાં યોગદાન આપ્યું હતું.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત વૈજ્ઞાનિક નવીનતા અને અદ્યતન હવામાન ટેક્નોલોજીના માધ્યમથી “ધુમ્મસ-મુક્ત ફ્લાઇટ્સ” ના યુગ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ઉડ્ડયન સેવાઓને “હવાઈ ચપ્પલથી હવાઈ જહાજ” સુધી લઈ જવાના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારત હવે એવિએશન અને નાગરિકોના લાભ માટે હવામાન સેવાઓના લોકશાહીકરણ તરફ પણ આગળ વધી રહ્યું છે.

પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. એમ. રવિચંદ્રને જણાવ્યું હતું કે સ્કાયકાસ્ટ સુવિધા માત્ર એવિએશન કામગીરીને જ ટેકો નહીં આપે, પરંતુ ભારતની એકંદર હવામાન આગાહી ક્ષમતાઓને પણ મજબૂત કરશે. તેમણે કહ્યું કે આવા અદ્યતન સાધનો દ્વારા જનરેટ થતા પવન, ભેજ અને તાપમાનના વર્ટિકલ પ્રોફાઇલ્સ ભવિષ્યની હવામાન આગાહીઓમાં સુધારો કરશે. તેમણે ઉમેર્યું કે મિશન મૌસમ હેઠળ, હવામાન પ્રણાલીઓની બહેતર દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડોપ્લર વેધર રડાર અને સમાન સિસ્ટમ્સ સહિતના અદ્યતન ઓબ્ઝર્વેશનલ નેટવર્ક્સનો સમગ્ર ભારતમાં વિસ્તાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.

ડૉ. રવિચંદ્રને જણાવ્યું હતું કે આવી સુવિધાઓ વધુ ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળો વાતાવરણીય ડેટા જનરેટ કરશે, જે આગામી વર્ષોમાં આગાહીની ચોક્કસતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કરશે. તેમણે કહ્યું કે આ ટેક્નોલોજીઓ ભારતના એરપોર્ટ અને અન્ય ભાગોમાં વધુ પ્રમાણમાં તૈનાત કરવામાં આવશે, જ્યારે આગાહીની ક્ષમતાઓને વધુ વધારવા માટે એરક્રાફ્ટ-આધારિત અવલોકનોને પણ સંકલિત કરવામાં આવશે.

એવિએશન ઉપરાંત, સ્કાયકાસ્ટના અવલોકનો અદ્યતન આગાહી મોડલ્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સક્ષમ ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ, અર્બન (શહેરી) હવામાન આગાહી, પ્રદૂષણ વ્યવસ્થાપન, પરિવહન સલાહ અને આપત્તિ સજ્જતાની પહેલોને ટેકો આપશે.

મિશન મૌસમ હેઠળની સ્કાયકાસ્ટ સિસ્ટમ વેધર-સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા, એવિએશનની ક્ષમતા મજબૂત કરવા અને વૈજ્ઞાનિક નવીનતા દ્વારા વધુ સુરક્ષિત અને વધુ વિશ્વસનીય સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

SM/JY/JD