કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પર્યટન મંત્રી શ્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે આજે જણાવ્યું હતું કે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી પવિત્ર પ્રાચીન વસ્તુઓનું પુનરાગમન ભારતની સભ્યતાની સ્મૃતિની પુનઃસ્થાપના દર્શાવે છે અને માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક વિરાસતને પુનઃપ્રાપ્ત કરવા અને સાચવવા પ્રત્યે સરકારની અતૂટ પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

નેશનલ મ્યુઝિયમ, જનપથ, નવી દિલ્હી ખાતે એક પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા મંત્રીએ 'સ્મિથસોનિયન નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ એશિયન આર્ટ' (Smithsonian’s National Museum of Asian Art) માંથી ત્રણ ઐતિહાસિક બ્રોન્ઝ (કાંસ્ય મૂર્તિઓ) ના પ્રત્યાર્પણને ચોરાયેલા સાંસ્કૃતિક ખજાનાને પરત લાવવા અને વૈશ્વિક સ્તરે નૈતિક મ્યુઝિયમ પદ્ધતિઓને મજબૂત કરવાના ભારતના ચાલુ પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવ્યું હતું.

પરત લાવવામાં આવેલી કાંસ્ય મૂર્તિઓમાં અંદાજે ઈ.સ. 990 ના ચોલ કાળના શિવ નટરાજ, 12મી સદીના સોમસ્કંદ (શિવ અને ઉમા), અને 16મી સદીના વિજયનગર કાળની સંત સુંદરર અને પરવૈની મૂર્તિનો સમાવેશ થાય છે. આ પવિત્ર મંદિરની કાંસ્ય મૂર્તિઓ મૂળ તમિલનાડુની હતી, જેમને 20મી સદીના મધ્યમાં ગેરકાયદેસર રીતે ભારતમાંથી બહાર લઈ જવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ વિદેશમાં રાખવામાં આવી હતી.

મંત્રીએ ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે પ્રાચીન વસ્તુઓ માત્ર કલાત્મક વસ્તુઓ નથી પરંતુ તે ભારતની આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ, ઐતિહાસિક સાતત્ય અને સભ્યતાની સ્મૃતિનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પ્રાચીન વસ્તુઓના ગેરકાયદેસર વેપારે ભારતને દાયકાઓ સુધી અનેક અમૂલ્ય સાંસ્કૃતિક ખજાનાથી વંચિત રાખ્યું હતું.

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ આર્કાઇવલ રેકોર્ડ્સ, ફિલ્ડ ડોક્યુમેન્ટેશન અને 1950 અને 1960 ના દાયકાના ઐતિહાસિક મંદિરના ફોટોગ્રાફ્સનો ઉપયોગ કરીને વ્યાપક સંશોધન દ્વારા તમિલનાડુમાં તેમના મૂળ મંદિરના સ્થળો સુધી આ કલાકૃતિઓનો સફળતાપૂર્વક પત્તો લગાવ્યો હતો. આ તારણો સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, સ્મિથસોનિયન સંસ્થા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ભારતીય દૂતાવાસને સંડોવતી સંકલિત વાટાઘાટોનો આધાર બન્યા હતા.

ઓળખવામાં આવેલી પ્રાચીન વસ્તુઓમાં સામેલ છે:

· શિવ નટરાજ (ચોલ કાળ, અંદાજે ઈ.સ. 990): મૂળ તંજાવુર જિલ્લાના શ્રી ભવ ઔષધેશ્વર મંદિરની હતી અને 1957માં ત્યાં તેનો ફોટોગ્રાફ લેવામાં આવ્યો હતો.

· સંત સુંદરર અને પરવૈ (16મી સદી, વિજયનગર કાળ): તમિલનાડુના વીરાસોલાપુરમ ગામમાં શિવ મંદિરમાં 1956 માં ફોટોગ્રાફ લેવામાં આવ્યો હતો.

· સોમસ્કંદ (શિવ અને ઉમા) (12મી સદી, ચોલ કાળ): તમિલનાડુના અલત્તુર ગામમાં વિશ્વનાથ મંદિરમાં 1959 માં ફોટોગ્રાફ લેવામાં આવ્યો હતો.

સોમસ્કંદ અને સંત સુંદરર તથા પરવૈની કાંસ્ય મૂર્તિઓ 12 મે 2026 ના રોજ નવી દિલ્હી પહોંચી હતી, જ્યારે શિવ નટરાજની મૂર્તિ "ધ આર્ટ ઓફ નોઈંગ ઇન સાઉથ એશિયા, સાઉથઈસ્ટ એશિયા એન્ડ ધ હિમાલયાઝ" પ્રદર્શનમાં તેના નિર્ધારિત પ્રદર્શન પછી પરત લાવવામાં આવશે.

સદ્ભાવનાના સંકેત તરીકે અને જવાબદાર મ્યુઝિયમ જોડાણના સમર્થનમાં, ભારત સરકાર 2025થી 2028 સુધી શિવ નટરાજની મૂર્તિ માટે ત્રણ વર્ષની લોન વ્યવસ્થા માટે સંમત થઈ છે, જે વિશ્વભરના પ્રેક્ષકોને તેની ઉત્પત્તિથી લઈને પ્રત્યાર્પણ સુધીની સંપૂર્ણ ઐતિહાસિક સફરને સમજવા માટે સક્ષમ બનાવશે.

મંત્રીએ એ પણ માહિતી આપી હતી કે 2014 થી ભારતે સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, ASI, વિદેશમાં ભારતીય મિશનો અને અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સતત રાજદ્વારી, કાયદાકીય અને સંસ્થાકીય પ્રયાસો દ્વારા વિવિધ દેશોમાંથી 666 પ્રાચીન વસ્તુઓને સફળતાપૂર્વક પરત મેળવી છે, જેમાં માત્ર 2014 થી અત્યાર સુધીમાં જ 653 વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

તેમણે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે તાજેતરમાં, ભારતીય મૂળની 657 કલા વસ્તુઓ યુએસ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ભારતીય દૂતાવાસને સોંપવામાં આવી હતી, અને ASI નિષ્ણાતો દ્વારા તેમના પરિવહન અને ચકાસણી માટેની વ્યવસ્થા ચાલી રહી છે.

પ્રેસ વાર્તાલાપમાં સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના સચિવ શ્રી વિવેક અગ્રવાલ અને નેશનલ મ્યુઝિયમ, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ, સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, મહાનુભાવો અને મીડિયાના સભ્યો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ કાર્યક્રમે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, નૈતિક કારભારી અને સંસ્થાકીય પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા તેની ચોરાયેલી સાંસ્કૃતિક વિરાસતને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને સાચવવાના ભારતના સંકલ્પનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

IJ/JD