કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને પીએમઓ, કાર્મિક, જાહેર ફરિયાદ, પેન્શન, પરમાણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે ફ્રાન્સના ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન અને અવકાશ મંત્રી પ્રો. ફિલિપ બેપ્ટિસ્ટ સાથે વીડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજી હતી. આ બેઠકમાં વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને અવકાશ ક્ષેત્રે ભારત-ફ્રાન્સ સહયોગના વિસ્તરતા ફલકની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.

આ વાતચીત લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ભારત-ફ્રાન્સ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીની ઊંડાઈ દર્શાવે છે, જેમાં બંને પક્ષોએ ખાસ કરીને હાઇ-ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં સતત જળવાયેલી સહયોગની ગતિ અંગે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિજ્ઞાન અને અવકાશમાં ભારત-ફ્રાન્સનું જોડાણ દ્વિપક્ષીય સંબંધોના એક મજબૂત સ્તંભ તરીકે વિકસ્યું છે, જે ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને લોકો વચ્ચેના ગાઢ સંપર્ક બંનેમાં યોગદાન આપે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે વર્ષ 2026 ને 'ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ યર ઓફ ઇનોવેશન' (Indo-French Year of Innovation) તરીકે જાહેર કરવું એ ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવાની એક નોંધપાત્ર તક પૂરી પાડે છે.

તાજેતરના વિકાસનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીશ્રીએ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ અને અગ્રણી ફ્રેન્ચ સંસ્થાઓ વચ્ચે સંસ્થાકીય ભાગીદારી મજબૂત કરવા વિશે વાત કરી હતી. જેમાં એડવાન્સ્ડ મટિરિયલ્સ અને ડિજિટલ સાયન્સમાં નવી પહેલો તેમજ આ વર્ષે શરૂ કરાયેલ એપ્લાઇડ મેથેમેટિક્સ (વ્યવહારુ ગણિત) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પરના સંયુક્ત કોલનો સમાવેશ થાય છે.

અવકાશ સહયોગ પર ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ઇસરો (ISRO) અને CNES વચ્ચેના સહયોગના લાંબા ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં 'મેઘા-ટ્રોપિક્સ' અને 'સરલ' (SARAL) જેવા સંયુક્ત સેટેલાઇટ મિશન અને 'તૃષ્ણા' (TRISHNA) પર ચાલી રહેલા કામનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ફ્રાન્સમાં NavIC ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનના વિકાસ પરના સહયોગનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને ભારતના ગગનયાન (Gaganyaan) મિશનમાં ફ્રાન્સના સમર્થનની પ્રશંસા કરી હતી.

મંત્રીશ્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે તાજેતરના સુધારા બાદ ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રમાં ઝડપી વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે, જેમાં લગભગ 400 અવકાશ સ્ટાર્ટઅપ્સની ઇકોસિસ્ટમ અને આગામી વર્ષોમાં અવકાશ અર્થતંત્ર માટે મજબૂત અંદાજો છે, જે બંને દેશો વચ્ચે ઉદ્યોગ સ્તરે ગાઢ ભાગીદારી માટે નવી તકો ઊભી કરે છે.

ફ્રાન્સના ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન અને અવકાશ મંત્રી પ્રો. ફિલિપ બેપ્ટિસ્ટે ભારતને અવકાશ અને સંશોધન સહયોગમાં મુખ્ય અને વિશ્વાસુ ભાગીદાર ગણાવ્યું હતું. ઇસરો (ISRO) સાથેના તેમના અગાઉના જોડાણને યાદ કરતા, તેમણે સહયોગના મજબૂત વારસા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન (પૃથ્વી નિરીક્ષણ), લોન્ચ સિસ્ટમ્સ અને અવકાશ સંશોધનમાં સહયોગને વધુ મજબૂત કરવામાં રસ વ્યક્ત કર્યો હતો.

પ્રો. ફિલિપ બેપ્ટિસ્ટે "સ્પેસ ફોર ઓશન એલાયન્સ" દ્વારા સમુદ્ર સંબંધિત ડેટા શેરિંગમાં વધુ સહયોગનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો અને CNES અને ભારતીય સંસ્થાઓ વચ્ચે ગાઢ જોડાણ સૂચવ્યું હતું. તેમણે તાલીમ, માઇક્રોગ્રેવિટી પ્રયોગો અને લાંબા ગાળાની સહયોગી તકો સહિત માનવ અવકાશ ઉડ્ડયન (Human Spaceflight) માં સહકાર વિસ્તારવા માટે પણ તત્પરતા વ્યક્ત કરી હતી.

વૈશ્વિક જોડાણનો ઉલ્લેખ કરતા પ્રો. બેપ્ટિસ્ટે ભારતને સપ્ટેમ્બર 2026 માં પેરિસમાં યોજાનારી ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સમિટમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને સૂચવ્યું હતું કે અવકાશ ચર્ચાઓ માટે સંકલિત વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ બનાવવા માટે તેને ભારતના બેંગલુરુ સ્પેસ ઇવેન્ટ સાથે જોડવામાં આવે.

આ પ્રસ્તાવોના જવાબમાં ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે પહેલોને આવકારી હતી અને સમુદ્ર સંશોધન તેમજ માનવ અવકાશ ઉડ્ડયનમાં વધુ સહયોગ માટે ભારતની નિખાલસતા દર્શાવી હતી. તેમણે ભારતના 'ડીપ ઓશન મિશન' અને તેની વિશાળ દરિયાકિનારો સમુદ્ર સંબંધિત ભાગીદારીને આગળ વધારવામાં મુખ્ય શક્તિ હોવાનું પણ જણાવ્યું હતું.

બંને પક્ષોએ લાંબા ગાળાના વૈજ્ઞાનિક સહયોગને ટકાવી રાખવા અને સંસ્થાઓમાં સંશોધન ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવામાં ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ સેન્ટર ફોર ધ પ્રમોશન ઓફ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ (CEFIPRA) દ્વારા ભજવવામાં આવેલી મહત્વની ભૂમિકાને પણ સ્વીકારી હતી.

બેઠકનો અંત પરસ્પર અને વૈશ્વિક લાભ માટે નવીનતા, સંશોધન ક્ષમતાઓ અને વધતી જતી ઉદ્યોગ ભાગીદારીનો લાભ લઈને વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને અવકાશમાં ભારત-ફ્રાન્સ સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે થયો હતો.

SM/DK/JD