ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਿਤਾ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅੱਜ ਲੇਹ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਉਪ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਵੀ ਕੇ ਸਕਸੈਨਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਤਵੰਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।  

ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਿਤਾ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 75 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ।  

ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਦਿਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਨਰ-ਮਿਲਨ ਵੀ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆ ਬਾਅਦ, ਤਥਾਗਤ ਬੁੱਧ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਧੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਧਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬੋਧੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ। 

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਉਸ ਸੰਵਾਰੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਥਾਗਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ।  

ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਛਾਣ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ - ਨਯਿੰਗਮਾ, ਕਾਗਯੂ, ਸਾਕਿਆ ਅਤੇ ਗੇਲੁਗ ਦੁਆਰਾ ਘੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਖੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹਨ। ਤੀਜਾ, ਗਿਆਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਮੇਲ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜੀਵਨ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।  

ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਕਾਰਗਿਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ  ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।  

ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਿਤਾ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਅਧਿਐਨ, ਮਹਾਯਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਲੱਦਾਖ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ, ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 

ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਣ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਲਗਭਗ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਹਾਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲੱਦਾਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਤੂਪ, ਬੋਧੀ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਖਰੋਸ਼ਠੀ-ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਲਕ ਰੂਟ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਲੇਹ, ਯਾਰਕੰਦ, ਖੋਤਾਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 7ਵੀਂ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਮਹਾਯਾਨ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਯਾਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਅਤੇ ਤਥਾਗਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇੱਥੇ ਅਮੀਰ ਹੋਇਆ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੋਗਦਾਨ 10ਵੀਂ-11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 108 ਮੱਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਚੀ ਮੱਠ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਯਾਨ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖੁਦ ਬੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਲੱਦਾਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ, ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ  ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਜ, 2,500 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ  ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਮੱਧ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

****************

ਆਕੇ/ਪੀਆਰ/ਪੀਐੱਸ/ਏਕੇ