કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે આજે મુંબઈમાં ભારતીય સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ (SEBI)ના 38મા સ્થાપના દિવસના કાર્યક્રમમાં મુખ્ય સંબોધન આપ્યું હતું. શ્રીમતી સીતારમણે આ પ્રસંગે SEBIની રાષ્ટ્રવ્યાપી રોકાણકાર જાગૃતિ પહેલ 'મિશન જાગરૂક' (Mission Jagrook)નું પણ ડિજિટલ રીતે લોન્ચિંગ કર્યું હતું.

તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં, કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ SEBIને ઉભરતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે તૈયાર રહેવા વિનંતી કરી હતી, જેમાં સાયબર સુરક્ષાના પડકારો સૌથી વધુ દબાણયુક્ત છે. શ્રીમતી સીતારમણે જણાવ્યું હતું કે, કોઈ મોટા એક્સચેન્જ, ડિપોઝિટરી, ક્લિયરિંગ કોર્પોરેશન અથવા મોટા બ્રોકર પર એક પણ સફળ સાયબર હુમલો રાષ્ટ્રીય સ્તરે બજારોને ખોરવી શકે છે, સંપત્તિનો નાશ કરી શકે છે અને જનતાના વિશ્વાસને એવી રીતે હચમચાવી શકે છે કે જેને ફરીથી બનાવવામાં વર્ષો લાગી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, AI-સંચાલિત સાધનો સાયબર હુમલાઓને વધુ ઝડપી, વધુ અનુકૂલનશીલ, સ્કેલેબલ અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં અમલીકરણમાં વધુ સ્વાયત્ત બનાવી રહ્યા છે. આ જોખમો ઘણા સ્વરૂપો લઈ શકે છે — સિસ્ટમની નબળાઈઓની સ્વયંસંચાલિત શોધ, દૂષિત સોર્સ-કોડ હસ્તક્ષેપ, સોફ્ટવેર સપ્લાય ચેઈન પર લક્ષિત હુમલાઓ અને સંકલિત ઘૂસણખોરી જે પકડાઈ જવાથી બચવા માટે રિયલ ટાઇમમાં વિકસિત થઈ શકે છે. કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ કહ્યું, "તેથી, માત્ર SEBI જ નહીં, પરંતુ તમામ નિયંત્રિત સંસ્થાઓ (Regulated Entities) એ અસાધારણ રીતે સતર્ક રહેવું પડશે. હુમલાના સાધનો ઉચ્ચ ગતિએ વિકસિત થઈ રહ્યા છે, અને સંરક્ષણના સાધનોએ તેનાથી પણ વધુ ઝડપથી વિકસિત થવું જોઈએ."

ટેકનોલોજીના વધતા ઉપયોગ સાથે, સોશિયલ મીડિયા પર બનાવટી રોકાણના વીડિયો અને એપ્સનો વિસ્ફોટ થયો છે, જેમાંથી ઘણી નેતાઓના સ્વાંગ રચવા (impersonate) માટે ડીપફેક AIનો ઉપયોગ કરે છે, તેમ કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું.

આ સંદર્ભમાં, નાણા મંત્રી શ્રીમતી સીતારમણે કહ્યું કે એપ્રિલ 2025 માં અમલમાં આવેલા સાયબર સિક્યોરિટી અને સાયબર રિઝિલિયન્સ ફ્રેમવર્ક સાથે SEBIએ પ્રશંસનીય સારું કામ કર્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ એક નક્કર પાયો છે જેના પર વધુ કામ કરી શકાય છે. નાણા મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે SEBI ની ડેટા એનાલિટિક્સ અને ડિજિટલ ફોરેન્સિક્સ લેબોરેટરી જટિલ બજાર હેરાફેરીની પેટર્ન અને નેટવર્ક-આધારિત છેતરપિંડી શોધવા માટે અદ્યતન એનાલિટિક્સ, AI/ML મોડલ્સનો ઉપયોગ કરી રહી છે. શ્રીમતી સીતારમણે “SEBI Check” શરૂ કરવા બદલ પણ SEBI ની પ્રશંસા કરી હતી, જે રોકાણકારોને નાણાં ટ્રાન્સફર કરતા પહેલા નોંધાયેલા મધ્યસ્થીઓની ચુકવણીની વિગતો ચકાસવાની મંજૂરી આપે છે. તેમણે કહ્યું કે, "આ મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપો છે, અને તેને તાકીદે અને વધુ દૃશ્યતા સાથે વિસ્તારવા જોઈએ" અને SEBI ને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં દરેક મોટા પ્લેટફોર્મ પર ઝુંબેશ દ્વારા અને જાહેર અધિકારીઓનો સ્વાંગ રચતી છેતરપિંડીપૂર્ણ સામગ્રીને તાત્કાલિક હટાવવાની પદ્ધતિઓ દ્વારા જનજાગૃતિમાં ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરવા વિનંતી કરી હતી.

નાણા મંત્રી શ્રીમતી સીતારમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આર્થિક કાર્યક્ષમતા અને અસરકારક શાસન માટે સોફ્ટ-ટચ રેગ્યુલેશન અભિગમ અને જાહેર પરામર્શ આવશ્યક છે. અતિશય વિગતવાર નિયમ પુસ્તિકાને બદલે શક્ય હોય ત્યાં સુધી સિદ્ધાંતો આધારિત નિયમન (Principles-based regulation) ને પ્રોત્સાહિત કરવું જોઈએ. આ સંદર્ભમાં, નાણા મંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે કેન્દ્રીય બજેટ 2023 માં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પાલનની ગુણવત્તા અને સરળતા સુધારવા માટે જાહેર પરામર્શને નિયમનકારી પ્રક્રિયામાં સંકલિત કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ પરામર્શના માર્ગને અનુસરવા, જાહેર ટિપ્પણીઓ મેળવવા, સમિતિઓ અને બજારના સહભાગીઓ સાથે જોડાવા બદલ SEBI ની પ્રશંસા કરી હતી. શ્રીમતી સીતારમણે કહ્યું, "આપણા રોકાણકારો વૈશ્વિક છે, આપણા ઇશ્યુઅર્સ આંતરરાષ્ટ્રીય મૂડી ભંડોળ સાથે જોડાયેલા છે અને એક મુખ્ય અધિકારક્ષેત્રમાં નિયમનકારી વિકાસ તેની સરહદોથી દૂર બજારની પ્રથાને વધુને વધુ પ્રભાવિત કરે છે." તેથી, નિયમનકારી વાતચીત માત્ર ઘરેલું રહી શકે નહીં, તેમ તેમણે ઉમેર્યું હતું.

કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીઓ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો, જે વિશ્વસનીય, સુલભ અને સમયસર હોવી જોઈએ. બજારોમાં વિશ્વાસ માત્ર વળતર પર જ નહીં પરંતુ એવી ખાતરી પર પણ નિર્ભર છે કે અન્યાયનું નિષ્પક્ષપણે નિરાકરણ લાવી શકાય છે, તેમ જણાવતા શ્રીમતી સીતારમણે નોંધણી વગરના "ફિન-ફ્લુએન્સર્સ" સામે SEBI ની કાર્યવાહીની પ્રશંસા કરી હતી, જે સૂચવે છે કે નિયમનકાર લાયસન્સ વગરની નાણાકીય સલાહને કેટલી ગંભીરતાથી જુએ છે. કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ કહ્યું, "આપણને જવાબદાર નાણાકીય શિક્ષણ માટે સક્ષમ માળખાની જરૂર છે, પરંતુ આપણે વ્યક્તિગત સમૃદ્ધિ માટે અજાણ રિટેલ રોકાણકારોના વિશ્વાસના મુદ્રીકરણને સહન કરવું જોઈએ નહીં." નાણા મંત્રી શ્રીમતી સીતારમણે એ વાતની પણ પ્રશંસા કરી હતી કે SEBI એ, IEPFA અને બજાર સંસ્થાઓ સાથે મળીને, દાવા વગરની નાણાકીય અસ્કયામતો ઘટાડવા અને તે વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે કેટલાક સંયુક્ત 'નિવેશક શિબિર' કાર્યક્રમો યોજ્યા છે.

કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ SEBI ને સામાન્ય KYC ધોરણોના પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને સમગ્ર ભારતીય સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં KYC પ્રક્રિયાઓના સરળીકરણ અને ડિજીટલાઇઝેશનમાં મદદ કરવા પણ વિનંતી કરી હતી. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, "SEBI પાસે રોકાણકારોની ભાગીદારીનું સ્કેલ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ઊંડાઈ અને સાથી નિયમનકારો વચ્ચે સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતા છે જેથી તે આ ક્ષેત્રમાં નેતૃત્વ લઈ શકે." વર્ષો દરમિયાન SEBIની સતત સુધારાની યાત્રા વિશે વાત કરતા, અધ્યક્ષ શ્રી તુહિન કાંત પાંડેએ જણાવ્યું હતું કે SEBIએ પાયાના સુધારાઓની શ્રેણીનું નેતૃત્વ કર્યું છે — સ્ક્રીન-આધારિત ટ્રેડિંગમાં સંક્રમણ, ડિમટીરિયલાઇઝેશનની રજૂઆત, રોલિંગ સેટલમેન્ટ તરફ જવું, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સને મજબૂત બનાવવું અને મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓનું નિર્માણ. તેમણે માહિતી આપી હતી કે, આજની તારીખે, ભારતમાં 5,900 થી વધુ લિસ્ટેડ કંપનીઓ અને 140 મિલિયનથી વધુ અનન્ય રોકાણકારો છે. છેલ્લા દાયકામાં, માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન આશરે 15 ટકા CAGR થી વધ્યું છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અસ્કયામતો વાર્ષિક 20 ટકાથી વધુ વિસ્તરી છે. કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટ તેની સતત વૃદ્ધિ જાળવી રાખે છે. અને દર વર્ષે, પ્રાથમિક બજાર આશરે ₹10 ટ્રિલિયનની મૂડી નિર્માણની સુવિધા પૂરી પાડે છે. તેમણે વધુમાં માહિતી આપી હતી કે, SEBI એ છેલ્લા એક વર્ષમાં તમામ હિતધારકો સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાઈને, વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ease of doing business) માટે વ્યાપક સુધારાઓ કર્યા છે- જેથી નિયમોને સરળ અને શ્રેષ્ઠ બનાવી શકાય, અસ્પષ્ટતા દૂર કરી શકાય, મુદ્દાઓ ઉકેલી શકાય અને મૂડી નિર્માણની સુવિધા પૂરી પાડી શકાય.

Watch Live: Smt @nsitharaman's address at the 38th SEBI Foundation Day in Mumbai, Maharashtra. @SEBI_updates https://t.co/dgLr9r3962

— Nirmala Sitharaman Office (@nsitharamanoffc) April 25, 2026

SM/BS/JD