સંસદનું વર્ષ 2026નું બજેટ સત્ર 28 જાન્યુઆરી, બુધવારના રોજ શરૂ થયું હતું. સંસદના બંને ગૃહો શનિવાર, 18 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ અનિશ્ચિત સમય માટે સ્થગિત (સાઇન-ડાઇ) કરવામાં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન વિવિધ મંત્રાલયો/વિભાગોને લગતી ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓ (ડીમાન્ડ્સ ફોર ગ્રાન્ટ્સ) ની તપાસ કરવા અને રિપોર્ટ આપવા માટે વિભાગ સંબંધિત સ્ટેન્ડિંગ કમિટીઝને સક્ષમ બનાવવા માટે બંને ગૃહો પ્રથમ, વિરામ (recess) માટે શુક્રવાર, 13 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતા અને સોમવાર, 9 માર્ચ, 2026 ના રોજ ફરીથી મળ્યા હતા. ગૃહો ફરીથી 2 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતા અને આવશ્યક સરકારી કામકાજ કરવા માટે 16 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ મળ્યા હતા.

બજેટ સત્રના પ્રથમ ભાગમાં લોકસભા અને રાજ્યસભાની કુલ 13-13 બેઠકો થઈ હતી. સત્રના બીજા ભાગમાં બંને ગૃહોની 15 બેઠકો થઈ હતી. સત્રના ત્રીજા ભાગ દરમિયાન, લોકસભા અને રાજ્યસભાની 3-3 બેઠકો થઈ હતી. સમગ્ર બજેટ સત્ર દરમિયાન, કુલ મળીને 81 દિવસમાં 31 બેઠકો થઈ હતી.

વર્ષનું આ પ્રથમ સત્ર હોવાથી, રાષ્ટ્રપતિએ બંધારણની કલમ 87(1) મુજબ 28 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠકને સંબોધિત કરી હતી. લોકસભામાં રાષ્ટ્રપતિના સંબોધન પરનો આભાર પ્રસ્તાવ (મોશન ઓફ થેંક્સ) બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી શ્રી સર્વાનંદ સોનોવાલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને શ્રી તેજસ્વી સૂર્યા, એમપી દ્વારા તેને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. સતત વિક્ષેપને કારણે, ફાળવવામાં આવેલા 18 કલાકની સામે આ ચર્ચામાં લોકસભામાં માત્ર 02 કલાક 46 મિનિટનો સમય લાગ્યો હતો. ચર્ચામાં માત્ર 06 સભ્યોએ ભાગ લીધો હતો. રાજ્યસભામાં, તે શ્રી સી. સદાનંદન માસ્ટર, એમપી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને ડો. મેધા વિશ્રામ કુલકર્ણી, એમપી દ્વારા તેને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. આ વિષય પર રાજ્યસભામાં ફાળવવામાં આવેલા 16 કલાકની સામે 17 કલાક 20 મિનિટ સુધી ચર્ચા ચાલી હતી. ચર્ચામાં 81 સભ્યોએ ભાગ લીધો હતો. પ્રધાનમંત્રીએ રાજ્યસભામાં ચર્ચાનો જવાબ આપ્યો હતો. રાષ્ટ્રપતિના સંબોધન પરના આભાર પ્રસ્તાવ બંને ગૃહોમાં 05.02.2026 ના રોજ સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.

વર્ષ 2026-27 માટેનું કેન્દ્રીય બજેટ રવિવાર, 1 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સત્રના પ્રથમ ભાગમાં બંને ગૃહોમાં કેન્દ્રીય બજેટ પર સામાન્ય ચર્ચા થઈ હતી. આનાથી લોકસભામાં 12 કલાક 57 મિનિટનો સમય લાગ્યો અને 63 સભ્યોએ ચર્ચામાં ભાગ લીધો અને રાજ્યસભામાં 16 કલાક 30 મિનિટનો સમય લાગ્યો અને 97 સભ્યોએ ચર્ચામાં ભાગ લીધો.

લોકસભા સ્પીકરને તેમના હોદ્દા પરથી દૂર કરવા માટેનો ઠરાવ 10.03.2026 ના રોજ ડો. મોહમ્મદ જાવેદ દ્વારા લાવવામાં આવ્યો હતો. ઠરાવ પર બે દિવસ (10 અને 11 માર્ચ, 2026) ચર્ચા કરવામાં આવી હતી જેમાં લોકસભામાં 12 કલાક 27 મિનિટનો સમય લાગ્યો હતો. ચર્ચામાં 53 સભ્યોએ ભાગ લીધો હતો. આ ઠરાવ અંતે નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.

સત્રના બીજા ભાગ દરમિયાન, ભારત સરકાર માટે વર્ષ 2025-26 માટે પૂરક ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓ (સપ્લીમેન્ટરી ડીમાન્ડ્સ ફોર ગ્રાન્ટ્સ) નો બીજો અને અંતિમ જથ્થો 13.03.2026 ના રોજ લોકસભામાં સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ સંબંધિત એપ્રોપ્રિયેશન બિલ પણ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.

રેલવે અને કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયોની ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓ પર લોકસભામાં ચર્ચા કરવામાં આવી હતી અને મતદાન થયું હતું. અંતે બાકીના મંત્રાલયો/વિભાગોની ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓ બુધવાર, 18 માર્ચ, 2026 ના રોજ ગૃહમાં મતદાન માટે મૂકવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, સંબંધિત એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ પણ તે જ દિવસે લોકસભા દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેના પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.

ફાઇનાન્સ બિલ, 2026 લોકસભા દ્વારા 25.03.2026 ના રોજ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.

રાજ્યસભાએ વર્ષ 2025-26 માટે પૂરક ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓના બીજા અને અંતિમ જથ્થાને લગતું એપ્રોપ્રિયેશન બિલ 17.03.2026 ના રોજ પરત કર્યું હતું.

રાજ્યસભામાં પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયની કામગીરી પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

વર્ષ 2026-27 માટે યુનિયન માટેની ગ્રાન્ટ્સ માટેની માંગણીઓ સંબંધિત એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ અને ફાઇનાન્સ બિલ, 2026 પણ 27.03.2026 ના રોજ રાજ્યસભા દ્વારા પરત કરવામાં આવ્યા હતા.

પ્રધાનમંત્રીએ પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને ભારત સામેના પડકારો અંગે 23.03.2026 ના રોજ લોકસભામાં અને 24.03.2026 ના રોજ રાજ્યસભામાં નિવેદનો આપ્યા હતા.

સત્રના ત્રીજા ભાગ દરમિયાન, પ્રાદેશિક મતવિસ્તારોના સીમાંકન (ડીલિમિટેશન) દ્વારા લોકસભા અને વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે બેઠકોના અનામતની જોગવાઈ કરવા માટે ધ કોન્સ્ટિટ્યૂશન (વન હન્ડ્રેડ એન્ડ થર્ટી-ફર્સ્ટ એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026, ધ યુનિયન ટેરિટરીઝ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 અને ધ ડિલિમિટેશન બિલ, 2026 લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. ધ કોન્સ્ટિટ્યૂશન (વન હન્ડ્રેડ એન્ડ થર્ટી-ફર્સ્ટ એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 ને તેના વિચારણાના પ્રસ્તાવ પર ભારતના બંધારણની કલમ 368(2) મુજબ જરૂરી બહુમતી ન મળી શકતા, આગળ કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી. વધુમાં, બે આશ્રિત બિલો એટલે કે ધ યુનિયન ટેરિટરીઝ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 અને ધ ડિલિમિટેશન બિલ, 2026 પર આગળ કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી ન હતી.

આ સત્ર દરમિયાન લોકસભામાં કુલ 12 બિલો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને રાજ્યસભામાં 01 બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. લોકસભા દ્વારા 09 બિલો પસાર કરવામાં આવ્યા હતા, રાજ્યસભા દ્વારા 09 બિલો પસાર/પરત કરવામાં આવ્યા હતા અને 01 બિલ લોકસભામાં પાછું ખેંચવામાં આવ્યું હતું. સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલોની કુલ સંખ્યા 09 હતી.

લોકસભા અને રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલા બિલો, બંને ગૃહોની જોઈન્ટ કમિટીને મોકલવામાં આવેલા બિલ, લોકસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો, રાજ્યસભા દ્વારા પસાર/પરત કરાયેલા બિલો, સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો અને લોકસભામાંથી પાછા ખેંચાયેલા બિલની યાદી એનેક્સરમાં સામેલ છે.

બજેટ સત્ર, 2026 દરમિયાન લોકસભાની ઉત્પાદકતા આશરે 93% અને રાજ્યસભાની આશરે 110% હતી.

એનેક્સર (Annexure) 18 મી લોકસભાના 7 મા સત્ર અને રાજ્યસભાના 270 મા સત્ર દરમિયાન કરવામાં આવેલ કાયદાકીય કામગીરી

લોકસભામાં રજૂ કરાયેલા બિલો (BILLS INTRODUCED IN LOK SABHA)

1. ધ ફાઇનાન્સ બિલ, 2026
2. ધ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
3. ધ ટ્રાન્સજેન્ડર પર્સન્સ (પ્રોટેક્શન ઓફ રાઈટ્સ) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, 2026
4. ધ એપ્રોપ્રિયેશન બિલ, 2026
5. ધ એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ, 2026
6. ધ કોર્પોરેટ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
7. ધ ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, 2026
8. ધ જન વિશ્વાસ (એમેન્ડમેન્ટ ઓફ પ્રોવિઝન્સ) બિલ, 2026
9. ધ આંધ્ર પ્રદેશ રિઓર્ગેનાઇઝેશન (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
10. ધ કોન્સ્ટિટ્યૂશન (વન હન્ડ્રેડ એન્ડ થર્ટી-ફર્સ્ટ એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
11. ધ યુનિયન ટેરિટરીઝ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
12. ધ ડિલિમિટેશન બિલ, 2026

રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલ બિલ (BILL INTRODUCED IN RAJYA SABHA)

1. ધ સેન્ટ્રલ આર્મડ પોલીસ ફોર્સીસ (જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન) બિલ, 2026

બંને ગૃહોની જોઈન્ટ કમિટીને મોકલવામાં આવેલ બિલ (BILL REFERRED TO THE JOINT COMMITTEE OF BOTH THE HOUSES)

1. ધ કોર્પોરેટ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026

લોકસભામાંથી પાછું ખેંચાયેલ બિલ (BILL WITHDRAWN FROM LOK SABHA)

1. ધ જન વિશ્વાસ (એમેન્ડમેન્ટ ઓફ પ્રોવિઝન્સ) બિલ, 2025, સિલેક્ટ કમિટી દ્વારા અહેવાલ આપ્યા મુજબ

લોકસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો (BILLS PASSED BY LOK SABHA)

1. ધ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
2. ધ એપ્રોપ્રિયેશન બિલ, 2026
3. ધ એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ, 2026
4. ધ ટ્રાન્સજેન્ડર પર્સન્સ (પ્રોટેક્શન ઓફ રાઈટ્સ) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, 2026
5. ધ ફાઇનાન્સ બિલ, 2026
6. ધ ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
7. ધ આંધ્ર પ્રદેશ રિઓર્ગેનાઇઝેશન (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
8. ધ જન વિશ્વાસ (એમેન્ડમેન્ટ ઓફ પ્રોવિઝન્સ) બિલ, 2026
9. ધ સેન્ટ્રલ આર્મડ પોલીસ ફોર્સીસ (જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન) બિલ, 2026

રાજ્યસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો (BILLS PASSED BY RAJYA SABHA)

1. ધ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
2. ધ એપ્રોપ્રિયેશન બિલ, 2026
3. ધ ટ્રાન્સજેન્ડર પર્સન્સ (પ્રોટેક્શન ઓફ રાઈટ્સ) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, 2026
4. ધ એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ, 2026
5. ધ ફાઇનાન્સ બિલ, 2026
6. ધ સેન્ટ્રલ આર્મડ પોલીસ ફોર્સીસ (જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન) બિલ, 2026
7. ધ ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
8. ધ આંધ્ર પ્રદેશ રિઓર્ગેનાઇઝેશન (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
9. ધ જન વિશ્વાસ (એમેન્ડમેન્ટ ઓફ પ્રોવિઝન્સ) બિલ, 2026

સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા પસાર કરાયેલા બિલો (BILLS PASSED BY BOTH THE HOUSES OF PARLIAMENT)

1. ધ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિલેશન્સ કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
2. ધ એપ્રોપ્રિયેશન બિલ, 2026
3. ધ ટ્રાન્સજેન્ડર પર્સન્સ (PROTECTION OF RIGHTS) એમેન્ડમેન્ટ બિલ, 2026
4. ધ એપ્રોપ્રિયેશન (નંબર 2) બિલ, 2026
5. ધ ફાઇનાન્સ બિલ, 2026
6. ધ ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
7. ધ આંધ્ર પ્રદેશ રિઓર્ગેનાઇઝેશન (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026
8. ધ જન વિશ્વાસ (એમેન્ડમેન્ટ ઓફ પ્રોવિઝન્સ) બિલ, 2026
9. ધ સેન્ટ્રલ આર્મડ પોલીસ ફોર્સીસ (જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન) બિલ, 2026

SM/IJ/JD