ભારતમાં વન્યજીવ કાયદાના અમલીકરણ માટેના એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદામાં, નવી દિલ્હીની એક અદાલતે જયપુરની એક આર્ટ ગેલેરીના માલિકને શાહતૂશ શાલ - જે ગંભીર રીતે જોખમમાં મૂકાયેલા તિબેટિયન એન્ટિલોપ (ચિરુ) ના વાળમાંથી બનાવવામાં આવે છે - તેની વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972ના ઉલ્લંઘનમાં ગેરકાયદેસર નિકાસ કરવાના પ્રયાસ બદલ દોષિત ઠેરવ્યો છે.

રાઉસ એવન્યુ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટના ચીફ જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા 12 માર્ચ, 2026 ના રોજ મેસર્સ ઇન્ડિયન આર્ટ ગેલેરી, જયપુરના પ્રોપ્રાઇટર સૈયદ શાહિદ અહેમદ કાશાની વિરુદ્ધ આ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો, જેની સાથે ડિસેમ્બર 2008માં પ્રથમવાર પકડાયેલા આ કેસનો અંત આવ્યો છે.

તિબેટિયન એન્ટિલોપ, જે સ્થાનિક રીતે ચિરુ તરીકે ઓળખાય છે, તે વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972ની અનુસૂચિ-I માં સૂચિબદ્ધ છે અને તેના વેપાર પર સ્થાનિક કાયદા હેઠળ સખત પ્રતિબંધ છે. શાહતૂશ શાલના વેપાર પર પણ સાઈટ્સ (CITES) હેઠળ 1975 થી વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેમાં ભારત હસ્તાક્ષરકર્તા છે.

આ કેસને જે બાબત અનન્ય બનાવે છે તે છે લગભગ 17 વર્ષ સુધી ચાર એજન્સીઓ - વન્યજીવ અપરાધ નિયંત્રણ બ્યુરો (WCCB), સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI), કસ્ટમ્સ અને વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII) વચ્ચે ચાલેલ સતત સંકલન. WCCB એ ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, નવી દિલ્હી ખાતે નિકાસ કન્સાઇનમેન્ટમાં 1,290 શાહતૂશ શાલની હાજરી ઓળખી કાઢી હતી અને ફેબ્રુઆરી 2009 માં સીબીઆઈની EOU-V શાખા, નવી દિલ્હીમાં ફરિયાદ દાખલ કરી હતી - આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે સીબીઆઈ દ્વારા વન્યજીવ અપરાધ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોય.

પશ્મિના શાલની નિકાસ માટે વન્યજીવ સત્તાધિકારીઓ પાસેથી નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) જરૂરી હોવાથી, વન્યજીવ અપરાધ નિયંત્રણ બ્યુરો (WCCB), ઉત્તરીય પ્રદેશના ઇન્સ્પેક્ટર આરતી સિંઘે કન્સાઇનમેન્ટની તપાસ કરી અને શાહતૂશ ફાઈબર હોવાની શંકાસ્પદ શાલની ઓળખ કરી હતી. વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII), દહેરાદૂન દ્વારા કરાયેલ ફોરેન્સિક તપાસમાં 41 શાલમાં તિબેટિયન એન્ટિલોપના વાળ હોવાની પુષ્ટિ થઈ હતી - જેમાં પ્રથમ રાઉન્ડમાં 5 અને આગળના પરીક્ષણમાં અન્ય 36 મળી આવી હતી.

ફરિયાદી શ્રી રમેશ કુમાર પાંડે હતા, જેઓ તે સમયે પ્રાદેશિક નાયબ નિયામક (ઉત્તરી પ્રદેશ), WCCB હતા, જેમણે ઔપચારિક રીતે સીબીઆઈ ફરિયાદ શરૂ કરી હતી અને WII ને ફોરેન્સિક નમૂનાઓ મોકલવાનું સંકલન કર્યું હતું. શ્રી પાંડે, જેઓ હાલમાં એડીજી વાઇલ્ડલાઇફ અને ડાયરેક્ટર (પદની રૂએ), WCCB તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે, તેઓ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન જોડાયેલા રહ્યા હતા.

કસ્ટમ વિભાગે શાલ સુરક્ષિત રાખી અને પુરાવાઓની સાંકળનું સંચાલન કર્યું. WII ના વાઇલ્ડલાઇફ ફોરેન્સિક સેલે જપ્ત કરાયેલી શાલ પરના અહેવાલો સાથે મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા આપ્યા હતા, જેમાં તિબેટિયન એન્ટિલોપના વાળની ​​હાજરી ઓળખવામાં આવી હતી. સીબીઆઈના તત્કાલિન ઇન્સ્પેક્ટર શ્રી સંજય દુબે તપાસ અધિકારી હતા, જેમણે પુરાવા એકત્ર કરવાથી લઈને કોર્ટની દલીલો સુધી બધું સંભાળ્યું હતું. WCCB ના ઇન્સ્પેક્ટર આરતી સિંઘે સ્થળ પર ઓળખ અને જપ્તીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. WII ના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. એસ.પી. ગોયલે નિષ્ણાત સાક્ષી તરીકે જુબાની આપી હતી જે કોર્ટમાં પૂછપરછ દરમિયાન ટકી રહી હતી.

આરોપીએ જણાવ્યું હતું કે તેણે દિલ્હીના એક વેપારી પાસેથી માત્ર મશીનથી બનેલી પશ્મિના ખરીદી હતી અને તે કોઈ ગેરરીતિમાં સામેલ નથી. તેના વકીલોએ ફિલ્ડ પરીક્ષણ, ટેસ્ટ અને પુરાવાઓના સંચાલન સામે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. પરંતુ કોર્ટે તમામ મુદ્દાઓને ફગાવી દીધા હતા, WII ના અહેવાલોને માન્ય રાખ્યા હતા અને નોંધ્યું હતું કે આરોપીનું વર્તન નિર્દોષતાના દાવા સાથે મેળ ખાતું નથી. આરોપીને કલમ 49B(1)/51(1A) હેઠળ 3 વર્ષની સાદી કેદ અને ₹50,000 દંડ, ઉપરાંત કલમ 40 અને 49 હેઠળ પ્રત્યેક માટે વધારાની 2 વર્ષની કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે (તમામ સજા એકસાથે ચાલશે). જપ્ત કરાયેલી શાલ સરકારી મિલકત બનશે.

આ કેસ WCCB ની વિનંતી પર સીબીઆઈ દ્વારા તપાસવામાં આવેલા શાહતૂશ સ્મગલિંગના પ્રારંભિક કિસ્સાઓમાંનો એક છે. તે હકીકતને રેખાંકિત કરે છે કે ભારતમાં વન્યજીવ કાયદાના અમલીકરણ માટે તપાસ, ઇન્વેસ્ટિગેશન, ફોરેન્સિક અને એક દાયકાથી વધુ સમય સુધી કાર્યવાહીને ટકાવી રાખવાની ક્ષમતા સાથેના સંકલિત અભિગમની જરૂર છે.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2252147) મુલાકાતી સંખ્યા : 36