ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા 2 થી 8 એપ્રિલ, 2026 દરમિયાન ઉજવવામાં આવેલા 'સ્ટ્રેન્ધનિંગ એડેપ્ટિવ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ હ્યુમન એપ્ટિટ્યુડ ફોર નેશનલ એડવાન્સમેન્ટ' (સાધના) સપ્તાહ 2026 ના ભાગરૂપે ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલી (IKS) પર એક સંવાદાત્મક સત્રનું સફળતાપૂર્વક આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

આ સપ્તાહ કેપેસિટી બિલ્ડિંગ કમિશન (CBC)ના સ્થાપના દિવસ અને નાગરિક-કેન્દ્રીય શાસન માટેની ભારતની સીમાચિહ્નરૂપ પહેલ 'મિશન કર્મયોગી' ના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયાની ઉજવણી કરે છે.

સ્વાગત પ્રવચન ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગના સંયુક્ત સચિવ (વહીવટ) સૈયદ એકરામ રિઝવી દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું, જેમણે નાગરિક-કેન્દ્રીય શાસન માટે જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને ક્ષમતા વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી ઓનલાઇન અભ્યાસક્રમોની શ્રેણી પ્રદાન કરવામાં મિશન કર્મયોગી હેઠળ કેપેસિટી બિલ્ડિંગ કમિશનની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ સત્ર સમકાલીન શિક્ષણ, સંશોધન અને શાસનમાં ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીની સુસંગતતા પર માળખાગત પીઅર લર્નિંગ અને અર્થપૂર્ણ વિચાર-વિમર્શને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતની સમૃદ્ધ બૌદ્ધિક પરંપરાઓ સમસ્યા-નિવારણ, નવીનતા અને નીતિ નિર્માણના આધુનિક અભિગમોને કેવી રીતે માહિતગાર કરી શકે છે તેના પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો.

આ કાર્યક્રમનું મુખ્ય આકર્ષણ IIT હૈદરાબાદના બાયોમેડિકલ એન્જિનિયરિંગ વિભાગના એસોસિએટ પ્રોફેસર ડૉ. મોહન રાઘવનનું સંબોધન હતું. તેઓ હેરિટેજ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી વિભાગના સ્થાપક વડા હતા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથે પણ સંકળાયેલા છે. ડૉ. રાઘવને ટેકનોલોજી, વિજ્ઞાન અને ભારતની જ્ઞાન પરંપરાઓને જોડતા તેમના આંતરશાખાકીય કાર્યમાંથી આંતરદૃષ્ટિ શેર કરી હતી.

પ્રોફેસરે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલી (IKS) ની બજાર સંભવિતતા નોંધપાત્ર છે, ત્યારે તેની સાચી તાકાત ઉચ્ચ શિક્ષણમાં તેની પરિવર્તનકારી ભૂમિકામાં રહેલી છે. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે IKS ને એક અલગ વિષય તરીકે જોવો જોઈએ નહીં પરંતુ એક બહુશાખાકીય માળખા તરીકે જોવો જોઈએ જે વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરિંગ, માનવતા અને સંચાલન (મેનેજમેન્ટ) જેવા વર્તમાન શૈક્ષણિક ક્ષેત્રોને સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં IKS ને એકીકૃત કરીને, યુનિવર્સિટીઓ ગોખણપટ્ટીથી આગળ વધીને વધુ સર્વગ્રાહી મોડેલ તરફ જઈ શકે છે જે જ્ઞાન, પ્રયોજન અને મૂલ્યો (ધર્મ) ને જોડે છે. પ્રોફેસરે એ પણ નોંધ્યું હતું કે આ અભિગમ સમકાલીન શૈક્ષણિક સુધારાઓ સાથે સુસંગત છે, જે ભારતની સાંસ્કૃતિક અને બૌદ્ધિક વિરાસતમાં મૂળ ધરાવતા સંશોધન, નવીનતા અને વિવેચનાત્મક વિચારસરણીને પ્રોત્સાહિત કરે છે. IKS અપનાવતી સંસ્થાઓ આંતરશાખાકીય કાર્યક્રમો ઓફર કરી શકે છે, મૂળ સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે અને એવા સ્નાતકો તૈયાર કરી શકે છે જેઓ માત્ર કુશળ વ્યાવસાયિકો જ નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક રીતે સભાન અને સામાજિક રીતે જવાબદાર વ્યક્તિઓ પણ હોય. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, ભવિષ્ય માટે તૈયાર શિક્ષણ પ્રણાલી બનાવવા માટે આ એકીકરણ આવશ્યક છે જે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક હોય અને તેના મૂળ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલ હોય.

ત્યારબાદ સહભાગીઓ સાથે સંલગ્ન પ્રશ્નોત્તરી (Q&A) સત્રના રૂપમાં વાતચીત થઈ હતી. આ સત્રમાં સર્વગ્રાહી શિક્ષણને આકાર આપવામાં ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીની સતત સુસંગતતા અને ટકાઉ રાષ્ટ્રીય ઉન્નતિ માટે શાસન પ્રથાઓમાં પરંપરાગત ક્ષમતાને સમાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આ સત્રમાં શિક્ષણ મંત્રાલયના ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. વિચારશીલ નેતાઓ અને પ્રેક્ટિશનરોને એકસાથે લાવીને, ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગે મિશન કર્મયોગી હેઠળ જ્ઞાન-સંચાલિત, અનુકૂલનશીલ અને માનવીય શાસન ઇકોસિસ્ટમને પોષવા માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરી છે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com