ભારત સરકારના મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયના મત્સ્યપાલન વિભાગના સચિવ ડૉ. અભિલક્ષ લિખી દ્વારા PMMSY હેઠળ સૂચિત ખારા પાણીના એક્વાકલ્ચર ક્લસ્ટરની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા અને આ પ્રદેશમાં ખારા પાણીના એક્વાકલ્ચરમાં રોકાયેલા ઝીંગા પાલકો સાથે વાતચીત કરવા માટે 8 એપ્રિલ 2026 ના રોજ સિરસા જિલ્લા, હરિયાણાની મુલાકાત લેવામાં આવી હતી. મુલાકાત દરમિયાન, કેન્દ્રીય સચિવે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર રહેલી ખામીઓ અને પડકારોને સમજવા માટે ઝીંગા અને માછલી પાલકો સાથે પણ વાતચીત કરી હતી.

માછલી પાલકોને સંબોધતા, ડૉ. લિખીએ ઉત્પાદકતા, ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને એકંદર નફાકારકતા વધારવા માટે ટેક્નોલોજી-આધારિત ઝીંગા ઉછેર પદ્ધતિઓ, વૈજ્ઞાનિક તળાવ વ્યવસ્થાપન અને મજબૂત બાયો-સિક્યોરિટી પગલાં અપનાવવા સાથે સતત ક્ષમતા નિર્માણના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સિરસા જેવા ખારાશથી પ્રભાવિત પ્રદેશો ઝીંગા એક્વાકલ્ચર દ્વારા જમીનના શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ માટે નોંધપાત્ર સંભવિતતા ધરાવે છે, જે આવકના વૈવિધ્યકરણ, રોજગાર નિર્માણ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. MPEDA ને નિકાસ જોડાણો સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરવા માટે જરૂરી તકનીકી માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા અને ખેડૂતો માટે ક્ષમતા નિર્માણમાં સહાય કરવા સલાહ આપવામાં આવી હતી. એ બાબત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે ટેસ્ટિંગ કિટ્સની સરળ ઍક્સેસ આવશ્યક છે, અને રાજ્યને સ્થાનિક રીતે તેમની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી જેથી ઝીંગા પાલકોએ ટેસ્ટિંગ માટે લાંબું અંતર કાપવું ન પડે.

પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ ક્લસ્ટર-આધારિત મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસ પહેલના એકંદર અમલીકરણની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા માટે ચૌધરી દેવી લાલ યુનિવર્સિટી (CDLU), સિરસા ખાતે હાઇબ્રિડ મોડમાં સમીક્ષા બેઠક યોજવામાં આવી હતી. ચર્ચાઓ પ્રાપ્ત થયેલી પ્રગતિ, આંતર-સંસ્થાકીય સંકલન, યોજનાઓના અભિસરણ (convergence) અને ક્લસ્ટર સ્તરે અમલીકરણની ખામીઓને દૂર કરવા પર કેન્દ્રિત હતી. આ બેઠકમાં ભારત સરકારના મત્સ્યપાલન વિભાગ અને હરિયાણા સરકારના મત્સ્યપાલન વિભાગના અધિકારીઓ, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મત્સ્યઉદ્યોગ ક્લસ્ટરોના પ્રતિનિધિઓ, ICAR મત્સ્ય સંસ્થાઓના વૈજ્ઞાનિકો અને NFDB, ICAR-CIFE, MPEDA, NABARD ના પ્રતિનિધિઓ, માછલી પાલકો, ઝીંગા પાલકો, મત્સ્ય સહકારી મંડળીઓ, મત્સ્ય યુનિવર્સિટીઓ અને મત્સ્ય કોલેજોના પ્રતિનિધિઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. બેઠકમાં 500 થી વધુ સહભાગીઓની ભાગીદારી જોવા મળી હતી.

બેઠક દરમિયાન, ઝીંગા પાલકોએ વીજળીનો ઊંચો ખર્ચ અને અનિયમિત ઉપલબ્ધતા, ગુણવત્તાયુક્ત બીજ (seed) માટે અન્ય રાજ્યો પર નિર્ભરતા અને અપૂરતા પાણી પુરવઠા સહિતના અનેક પડકારો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેઓએ એવી પણ વિનંતી કરી હતી કે ઝીંગા ઉછેરની પ્રવૃત્તિઓના વિસ્તરણને ટેકો આપવા માટે પંચાયતની માલિકીની જમીન સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) ને લીઝ પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.

ભારત સરકારના મત્સ્યપાલન વિભાગના સચિવ ડૉ. અભિલક્ષ લિખીએ PMMSY હેઠળ વિકસિત હરિયાણાના સિરસા જિલ્લાના રઘુઆણા ગામમાં શ્રી પ્રીતપાલ સિંહ અને શ્રીમતી મનપ્રીત કૌરના ઝીંગા ફાર્મની મુલાકાત લીધી હતી. આ ફાર્મમાં આશરે 3 હેક્ટરમાં ફેલાયેલા 7 તળાવો છે જેનો કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ₹42 લાખ છે. તેઓ વાર્ષિક આશરે 28 ટન ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે, જેનાથી લગભગ ₹90 લાખનું ટર્નઓવર થઈ રહ્યું છે અને સ્થાનિક રોજગારીની તકો ઉભી થઈ રહી છે. પાયાના સ્તરે ખારા પાણીની જળચરઉછેર પદ્ધતિઓ અપનાવવાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ઝીંગા ખેડૂતો સાથે વાર્તાલાપ કરવામાં આવ્યો હતો.. અંતરિયાળ ખારા વિસ્તારોમાં ઝીંગા ઉછેરના ટકાઉ સ્કેલિંગ-અપને ટેકો આપવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત બીજ અને ફીડની ઉપલબ્ધતા, સુધારેલ ફાર્મ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંગઠિત બજારો સુધીની પહોંચ સહિત બેકવર્ડ અને ફોરવર્ડ લિંકેજને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

હરિયાણાએ પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, જેમાં ₹760.88 કરોડના રોકાણો આકર્ષાયા છે, જેમાં ₹262.17 કરોડના કેન્દ્રીય હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. અંતરિયાળ એક્વાકલ્ચર ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવા માટે ટેક્નોલોજી ઇન્ફ્યુઝનમાં કુલ ₹79.47 કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, જેનાથી 456 RAS અને બાયોફ્લોક સિસ્ટમ્સની સ્થાપના થઈ છે. અત્યાર સુધીમાં, ₹176.32 કરોડના કુલ ખર્ચ સાથે 3,766 હેક્ટર તળાવો, 2,204 હેક્ટર ખારા અને આલ્કલાઇન વિસ્તારના હસ્તક્ષેપો નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, રાજ્યના એક્વાકલ્ચર વિકાસને ટેકો આપવા માટે ₹98.90 કરોડના ખર્ચ સાથે ઈન્ટિગ્રેટેડ એક્વાપાર્ક મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે.

ડેપ્યુટી કમિશનરે સિરસામાં ₹110-કરોડના ઈન્ટિગ્રેટેડ એક્વાપાર્કની સ્થાપના કરવાની સાથે પોસ્ટ-હાર્વેસ્ટ હેન્ડલિંગ અને મૂલ્ય-વધારો મજબૂત કરવા માટે કોલ્ડ-ચેઈન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસની જાહેરાત કરી હતી. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે પણ ખાતરી આપી હતી કે રાજ્ય સરકાર મત્સ્યઉદ્યોગ ક્લસ્ટરને વધુ મજબૂત અને એકીકૃત કરવા માટે કેન્દ્ર સાથે ગાઢ સંકલનમાં કામ કરશે.

ઝીંગા ભારતના ફ્લેગશિપ સી ફૂડ નિકાસ બની રહ્યા છે, જેમાં 2024-25 દરમિયાન મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ દેશના દરિયાઈ ઉત્પાદનોના નિકાસ બાસ્કેટમાં ફ્રોઝન ઝીંગાનો હિસ્સો લગભગ 69% છે. ભારતની દરિયાઈ ઉત્પાદનોની નિકાસ છેલ્લા દાયકામાં લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે, જે 2013-14 માં ₹30,213 કરોડથી વધીને 2024-25 માં ₹62,408 કરોડ થઈ છે, જે મોટે ભાગે ₹43,334 કરોડના મૂલ્યની ઝીંગા નિકાસ દ્વારા સંચાલિત છે. ખાસ કરીને, ભારતનું સીફૂડ સેક્ટર દેશભરમાં આશરે 658 પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ, 532 પ્રી-પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ અને તાજી, ઠંડી કરેલી, જીવંત, સૂકી અને ખારી માછલીઓ માટેના હેન્ડલિંગ કેન્દ્રોના વિશાળ નેટવર્ક સાથે 734 થી વધુ કોલ્ડ સ્ટોરેજ સુવિધાઓ દ્વારા સમર્થિત છે.

ભારત સરકારના મત્સ્યપાલન વિભાગે મુખ્ય વિસ્તારોમાં 34 મત્સ્ય ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ ક્લસ્ટરો સૂચિત કર્યા છે, જેમાં હઝારીબાગમાં પર્લ (મોતી) ક્લસ્ટર, લક્ષદ્વીપમાં સીવીડ (દરિયાઈ શેવાળ), મદુરાઈમાં ઓર્નામેન્ટલ ફિશરીઝ, ઝારખંડમાં પર્લ ક્લસ્ટર, મધ્યપ્રદેશમાં રિઝર્વોયર ફિશરીઝ, ગુજરાત અને પુડુચેરીમાં ફિશિંગ હાર્બર્સ, સિરસા, પંજાબ અને રાજસ્થાનમાં ખારા પાણીના એક્વાકલ્ચર, જમ્મુ અને કાશ્મીર, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ અને લદ્દાખમાં કોલ્ડ વોટર ફિશરીઝ, કર્ણાટકમાં સી કેજ કલ્ચર, આંધ્રપ્રદેશમાં બ્રેકિશ-વોટર ફિશરીઝ, આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં ટુના, છત્તીસગઢમાં તિલાપિયા, સિક્કિમ અને મેઘાલયમાં ઓર્ગેનિક ફિશરીઝ, બિહારમાં વેટલેન્ડ ફિશરીઝ, તેલંગાણામાં મુરેલ, કેરળમાં પર્લ સ્પોટ, ઓડિશામાં સ્કેમ્પી, ઉત્તર પ્રદેશમાં પંગાસિયસ, પશ્ચિમ બંગાળમાં ડ્રાય ફિશ ક્લસ્ટર, નાગાલેન્ડમાં ઈન્ટિગ્રેટેડ ફિશ ફાર્મિંગ ક્લસ્ટર, મણિપુરમાં પેંગબા ફિશ ક્લસ્ટર, આસામમાં રિવેરાઈન ફિશ ક્લસ્ટર, મિઝોરમમાં પેડી કમ ફિશ ક્લસ્ટર, અરુણાચલ પ્રદેશમાં એક્વા ટુરીઝમ ક્લસ્ટર, ગોવામાં એસ્ટ્યુરિયન કેજ ક્લસ્ટર, ત્રિપુરામાં પબડા ફિશરીઝ ક્લસ્ટર અને મહારાષ્ટ્રમાં ફિશરીઝ કોઓપરેટિવ્સ ક્લસ્ટરનો સમાવેશ થાય છે.

સિરસા જિલ્લામાં ખારા પાણીનું ક્લસ્ટર, જેમાં ફતેહાબાદ, હિસાર અને રોહતક ભાગીદાર જિલ્લાઓ છે, તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે પ્રદેશ-વિશિષ્ટ એક્વાકલ્ચર વિકાસ ખારા અને આલ્કલાઇન વિસ્તારોની ઉત્પાદક ક્ષમતાને ખોલી શકે છે. ઝીંગા, સ્કેમ્પી અને સીબાસ જેવી ઉચ્ચ-મૂલ્યની પ્રજાતિઓમાં વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપીને, ક્લસ્ટર ખેડૂતોની આવક વધારવા, સ્થાનિક રોજગારી પેદા કરવા અને બજાર જોડાણો મજબૂત કરવા સાથે સંસાધનોના કાર્યક્ષમ ઉપયોગને સક્ષમ બનાવે છે.

પૃષ્ઠભૂમિ – ભારતનું અંતરિયાળ મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્ર રાષ્ટ્રીય મત્સ્ય ઉત્પાદનના આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે કુલ ઉત્પાદનમાં 75% યોગદાન આપે છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં, અંતરિયાળ મત્સ્ય ઉત્પાદન 153 લાખ મેટ્રિક ટન રહ્યું હતું. 2013-14 અને 2024-25 ની વચ્ચે, અંતરિયાળ મત્સ્યઉદ્યોગ ઉત્પાદનમાં 150% નો ઉછાળો આવ્યો છે, જે 61 લાખ ટનથી વધીને 153 લાખ ટન થયો છે. આ વિસ્તરણે ભારતના એકંદર રાષ્ટ્રીય મત્સ્ય ઉત્પાદનને 197.75 લાખ ટન સુધી પહોંચાડ્યું છે, જે સમાન સમયગાળામાં 105% નો વધારો દર્શાવે છે.

ભારતના અંતરિયાળ જળ સંસાધનોની સંભવિતતા વિશાળ અને મોટાભાગે વણવપરાયેલી છે. 1.95 લાખ કિલોમીટર નદીઓ અને નહેરો, 6.06 લાખ હેક્ટર ખારું પાણી, 3.65 લાખ હેક્ટર બીલ્સ અને ઓક્સબો તળાવો, 27.56 લાખ હેક્ટર ટાંકીઓ અને તળાવો અને 31.53 લાખ હેક્ટર જળાશયો સાથે, ટકાઉ અંતરિયાળ મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસની તકો અપાર છે. આને ઓળખીને, ભારત સરકારે આ ક્ષેત્ર માટેના તેના વ્યૂહાત્મક વિઝનના કેન્દ્રમાં અંતરિયાળ મત્સ્યઉદ્યોગને સ્થાન આપ્યું છે.

SM/NP/JD