ભારત સરકારના પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે 27 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ સત્તાવાર ગેઝેટમાં "ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2026" ને સૂચિત કર્યું, જે "ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2016"ને બદલે છે. આ નિયમો 1 એપ્રિલ, 2026થી અમલમાં આવશે. આ સુધારેલા નિયમોમાં પરિપત્ર અર્થતંત્ર અને વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારીના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં કાર્યક્ષમ કચરાના પૃથ્ક્કરણ અને વ્યવસ્થાપન પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે.

"સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રુલ્સ, 2026" હેઠળ, ઘન કચરાને સ્ત્રોત પર ચાર શ્રેણીઓમાં વિભાજીત કરવું ફરજિયાત છે - ભીનો કચરો, સૂકો કચરો, સેનિટરી કચરો અને ખાસ સંભાળવાળો કચરો. વધુમાં, આ નિયમો સ્પષ્ટપણે "બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સ" (જેઓ મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન કરે છે) ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે; આ ઉત્પાદકોને "વિસ્તૃત બલ્ક વેસ્ટ ઉત્પાદક જવાબદારી" લેવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે તેઓ ઉત્પન્ન કરેલો કચરો પર્યાવરણને અનુકૂળ રીતે એકત્રિત, પરિવહન અને પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. વધુમાં, આ નિયમો કેન્દ્રિયકૃત ઓનલાઈન પોર્ટલ દ્વારા ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનના તમામ તબક્કાઓનું ઓનલાઈન ટ્રેકિંગ અને દેખરેખ લાગુ કરે છે - જેમાં સંગ્રહ, પરિવહન, પ્રક્રિયા અને નિકાલનો સમાવેશ થાય છે.

આ નિયમો શહેરી અને ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓ, રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો અને ભારત સરકારના સંબંધિત મંત્રાલયો માટે ચોક્કસ ભૂમિકાઓ અને જવાબદારીઓ નિર્ધારિત કરે છે. નિયમોમાં ઔદ્યોગિક એકમો, જેમાં સિમેન્ટ પ્લાન્ટ અને કચરાથી ઉર્જા પ્લાન્ટનો સમાવેશ થાય છે, માટે છ વર્ષના સમયગાળામાં બળતણ અવેજીના દરમાં વર્તમાન 5% થી વધારો કરીને 15% કરવાનો ઉલ્લેખ છે. ઘન કચરા પ્રક્રિયા અને નિકાલ સુવિધાઓ માટે જમીનની ઝડપી ફાળવણીને સરળ બનાવવા માટે, નિયમોમાં વિકાસ માટે ક્રમાંકિત માપદંડ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ઘન કચરા પ્રક્રિયા અને નિકાલ સુવિધાઓ માટે અહેવાલો ઓનલાઇન સબમિટ કરવા ફરજિયાત કરવામાં આવ્યા છે. કચરા પ્રક્રિયા સુવિધાઓનું પણ નિયમો હેઠળ ઓડિટ કરવામાં આવ્યું છે.

આ નિયમોમાં જૂના કચરાના નિકાલ માટે સમય-મર્યાદા કાર્ય યોજનાની રચના અને અમલીકરણ અને લેન્ડફિલ્સમાં ઘન કચરાના નિકાલ પરના નિયંત્રણોને મજબૂત બનાવવાની પણ જોગવાઈ છે. પર્વતીય વિસ્તારો અને ટાપુઓમાં ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન માટે ખાસ જોગવાઈઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. પ્રદૂષક ચૂકવણી સિદ્ધાંત પર આધારિત પર્યાવરણીય વળતર પણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. આ નિયમોને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવા માટે કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સ્તરીય સમિતિઓની પણ રચના કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે આ નિયમોને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવા માટે એક કેન્દ્રીય અમલીકરણ સમિતિની રચના કરી છે.

પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન રાજ્યમંત્રી શ્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપી હતી.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com