કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન અને MoS PMO, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદો અને પેન્શન, પરમાણુ ઉર્જા વિભાગ અને અવકાશ વિભાગ, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે અહીં જણાવ્યું હતું કે એબ્ડોમિનલ અથવા સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી એ એકંદર સ્થૂળતાની તુલનામાં મોટું જોખમી પરિબળ છે, ખાસ કરીને ભારતીય સંદર્ભમાં જ્યાં દેખીતી રીતે દુબળા અને પાતળા દેખાતા વ્યક્તિઓમાં પણ નોંધપાત્ર વિસેરલ ફેટ (visceral fat) હોય છે. તેમણે સમજાવ્યું કે સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી એ સ્થૂળતાથી સ્વતંત્ર રીતે એક જોખમી પરિબળ છે.

અહીં એક સમારોહમાં “Advances in Obesity and Lipid Management in CVD” શીર્ષક ધરાવતા કાર્ડિયોલોજીના વ્યાપક પાઠ્યપુસ્તકનું વિમોચન કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી, દેખીતી રીતે બિન-સ્થૂળ વ્યક્તિઓમાં પણ, તેમને ડાયાબિટીસ, હાયપરટેન્શન, કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગો, ફેટી લીવર, લિપિડ ડિસઓર્ડર વગેરે સહિત મેટાબોલિક વિકૃતિઓના વિશાળ સ્પેક્ટ્રમ તરફ દોરી જાય છે.

વિશિષ્ટ ભારતીય ફેનોટાઇપ (phenotype)નો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ કહ્યું કે જ્યારે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં એકંદર સ્થૂળતા વધી રહી છે, ત્યારે પેટની સ્થૂળતાનું પ્રમાણ અપ્રમાણસર રીતે વધારે છે અને તે કાર્ડિયોમેટાબોલિક જોખમના સ્વતંત્ર નિર્ધારક તરીકે કાર્ય કરે છે. સામાન્ય સ્થૂળતા વિના પણ પેટની આસપાસ વિસેરલ ફેટની હાજરી નોંધપાત્ર ક્લિનિકલ અસરો ધરાવે છે અને તેના માટે વહેલી તપાસ અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપની જરૂર છે.

આ પ્રકાશનને સમયસર અને સુસંગત ગણાવતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે આ પુસ્તક સ્થૂળતાના વધતા બોજને સંબોધવાની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા સાથે સુસંગત છે, જે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યું છે, જેમણે જાહેર જાગૃતિ વધારવા અને તેલ તથા બિનઆરોગ્યપ્રદ આહારના વપરાશમાં ઘટાડા સહિત જીવનશૈલીમાં ફેરફાર માટે હાકલ કરી છે. આ પહેલ "વિકસિત ભારત, સ્વસ્થ ભારત અને સ્થૂળતા મુક્ત ભારત"ના વ્યાપક વિઝન સાથે પડઘો પાડે છે.

વિકસતી ક્લિનિકલ સમજ પર ભાર મૂકતા, મંત્રીએ પેટની ચરબીને ફેટી લીવર રોગ, ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર (insulin resistance) અને વહેલા થતી કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર જટિલતાઓ જેવી સ્થિતિઓ સાથે જોડતા વધતા પુરાવાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું કે યુવા વસ્તીમાં ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસ અને કાર્ડિયાક ઈવેન્ટ્સ સહિત મેટાબોલિક વિકૃતિઓના વધતા બનાવો બદલાતી જીવનશૈલીની પેટર્ન, આહારની આદતો અને શારીરિક સંતુલનમાં ઘટાડો પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સંતુલિત આરોગ્ય પ્રથાઓના મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે સૂચવે છે કે ફિટનેસ માટેના અતિશય અથવા અવિજ્ઞાનિક અભિગમો, જેમાં પૂરતી તૈયારી અથવા આરામ વિના અતિશય પરિશ્રમનો સમાવેશ થાય છે, તે સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. સતત જીવનશૈલી શિસ્ત, પૂરતી ઊંઘ અને વૈજ્ઞાનિક રીતે માર્ગદર્શન પામેલી નિવારક સંભાળ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

જાણીતા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. એચ. કે. ચોપરા દ્વારા સંપાદિત આ પાઠ્યપુસ્તક ભારત અને વિદેશના 300 થી વધુ યોગદાનકર્તાઓની અદ્યતન આંતરદૃષ્ટિને એકસાથે લાવે છે. તે પરંપરાગત જોખમ-પરિબળ-આધારિત વ્યવસ્થાપનથી ચોકસાઇ નિવારણ (precision prevention) તરફના બદલાવને રજૂ કરે છે, જેમાં મેટાબોલિક થેરાપી, લિપિડ મેનેજમેન્ટ, ડિજિટલ હેલ્થ અને AI-સક્ષમ ક્લિનિકલ નિર્ણય પ્રણાલીઓમાં પ્રગતિને સંકલિત કરવામાં આવી છે.

આ પ્રકાશન સેમેગ્લુટાઈડ (Semaglutide) અને તિર્ઝેપેટાઈડ (Tirzepatide) જેવા GLP-1 રિસેપ્ટર એગોનિસ્ટ્સ સહિત ઉભરતી થેરાપીઓ, તેની સાથે સ્ટેટિન્સ, એઝેટીમીબ (ezetimibe), બેમ્પેડોઈક એસિડ (bempedoic acid), PCSK9 ઇન્હિબિટર્સ, ઇન્ક્લિસિરાન (inclisiran), એફેરેસિસ (apheresis) અને જનીન-આધારિત હસ્તક્ષેપોને સમાવતી લિપિડ-ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાઓને વ્યાપકપણે આવરી લે છે. આ પ્રગતિઓથી કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર પરિણામોમાં નોંધપાત્ર સુધારો થવાની અને રોગના બોજમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.

પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ સ્થૂળતા અને ડિસ્લિપિડેમિયાને મુખ્ય જાહેર આરોગ્ય પડકારો તરીકે વર્ણવે છે જે ભારતમાં અને વૈશ્વિક સ્તરે કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગ અને મૃત્યુદરના વધતા બોજમાં ફાળો આપે છે. તેઓ આ પડકારોને અસરકારક રીતે સંબોધવા માટે ઉન્નત જાગૃતિ, નિવારક વ્યૂહરચના અને પુરાવા-આધારિત ક્લિનિકલ પ્રેક્ટિસની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

2050 સુધીમાં ભારતમાં સ્થૂળતાના વ્યાપમાં તીવ્ર વધારો સૂચવતા અંદાજોનો ઉલ્લેખ કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય અને આર્થિક જોખમોને ઘટાડવા માટે જાગૃતિ, વહેલી તપાસ અને નિવારક આરોગ્યસંભાળના પગલાંને મજબૂત કરવા હાકલ કરી હતી.

આ પુસ્તક 23 વિભાગો અને 172 પ્રકરણો ધરાવે છે, જે એક વ્યાપક, પુરાવા-આધારિત ક્લિનિકલ સંસાધન પ્રદાન કરે છે જે સંશોધન અને દર્દીની સારવાર (bedside care) વચ્ચેના અંતરને દૂર કરે છે. તે ક્ષમતા નિર્માણ, ક્લિનિકલ શ્રેષ્ઠતા અને દર્દીના સુધારેલા પરિણામોમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે તેવી અપેક્ષા છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ડૉ. એચ. કે. ચોપરા અને સંપાદકીય ટીમની શૈક્ષણિક નેતૃત્વ અને વૈશ્વિક કુશળતાને એક સત્તાવાર વોલ્યુમમાં લાવવા બદલ પ્રશંસા કરી હતી. આ પ્રસંગે ડૉ. વિવેકા કુમાર, ડૉ. પ્રવીણ ચંદ્ર, ડૉ. જે.પી.એસ. સાહની, ડૉ. મોના ભાટિયા, ડૉ. અનુ ગ્રોવર, શ્રીકાંત ભાટિયા અને આનંદ કુમાર સહિતના અગ્રણી કાર્ડિયોલોજિસ્ટ્સ અને યોગદાનકર્તાઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

SM/IJ/JD