ઇન્ડિયન કોમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ (CERT-In) ને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000ની કલમ 70B ની જોગવાઈઓ હેઠળ, સાયબર સુરક્ષાની ઘટનાઓનો જવાબ આપવા માટે રાષ્ટ્રીય એજન્સી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે. CERT-In ને અહેવાલ કરવામાં આવેલી અને ટ્રેક કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન જોવા મળેલી સાયબર સુરક્ષા ઘટનાઓની કુલ સંખ્યા નીચે મુજબ છે:

CERT-In મુજબ, વિવિધ ક્ષેત્રો સહિત નોંધાયેલી સાયબર ઘટનાઓની સૌથી વધુ સંખ્યા દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્રમાંથી છે. સાયબર ઘટનાઓને કારણે થયેલા અંદાજિત નાણાકીય નુકસાન અંગેની વિગતો CERT-In દ્વારા રાખવામાં આવતી નથી.

સાયબર સુરક્ષા વધારવા અને સાયબર હુમલા રોકવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સહાય પૂરી પાડવા માટે CERT-In દ્વારા નીચેના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

• CERT-In કોમ્પ્યુટર, નેટવર્ક અને ડેટાને સુરક્ષિત રાખવા માટે નવીનતમ સાયબર જોખમો/નબળાઈઓ અને તેના પ્રતિકારાત્મક ઉપાયો અંગે સતત એલર્ટ અને એડવાઈઝરી જારી કરે છે.
• CERT-In દ્વારા અમલમાં મુકાયેલ નેશનલ સાયબર કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (NCCC), સાયબર સુરક્ષા જોખમો શોધવા માટે સાયબર સ્પેસની તપાસ કરે છે. તે સંબંધિત રાજ્ય સરકારો, વિવિધ ક્ષેત્રોની સંસ્થાઓ અને હિતધારક એજન્સીઓ સાથે કાર્યવાહી કરવા માટે માહિતી શેર કરે છે.
• CERT-In રાજ્ય સરકારો અને વિવિધ ક્ષેત્રોની સંસ્થાઓ દ્વારા સક્રિય જોખમ ઘટાડવાની કાર્યવાહી માટે પ્રોએક્ટિવલી માહિતી એકત્રિત કરવા, વિશ્લેષણ કરવા અને અનુરૂપ એલર્ટ શેર કરવા માટે એક ઓટોમેટેડ સાયબર થ્રેટ એક્સચેન્જ પ્લેટફોર્મ ચલાવે છે.
• સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર (CSK) એ CERT-In દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી એક સેવા છે, જે સ્વચ્છ ભારતની વિઝનને સાયબર સ્પેસ સુધી વિસ્તારે છે. સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર દૂષિત પ્રોગ્રામ્સ અને નબળી સેવાઓ શોધવામાં મદદ કરે છે અને રાજ્યો અને ક્ષેત્રોની સંસ્થાઓને ઉપચારાત્મક પગલાં પૂરા પાડે છે.
• CERT-In એ માહિતી સુરક્ષાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના અમલીકરણને સમર્થન આપવા અને ઓડિટ કરવા માટે 237 સુરક્ષા ઓડિટિંગ સંસ્થાઓને એમ્પેનલ (પેનલમાં સામેલ) કરી છે.
• સરકાર (કેન્દ્ર અને રાજ્યો) અને જટિલ ક્ષેત્રોમાં સંસ્થાઓની સાયબર સુરક્ષા સ્થિતિ અને સજ્જતાના મૂલ્યાંકન માટે નિયમિતપણે સાયબર સુરક્ષા મોક ડ્રિલનું આયોજન કરવામાં આવે છે. સાયબર સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં સંકલન અને માહિતીની વહેંચણીની સુવિધા માટે રાજ્યોમાં આ ડ્રિલની સાથે વર્કશોપનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
• CERT-In એ એક વિશિષ્ટ સાયબર સિક્યુરિટી પ્રોગ્રામ “સાયબર ભારત સેતુ” શરૂ કર્યો છે જે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (UTs) માં સાયબર સિક્યુરિટી કલ્ચરને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. મધ્યપ્રદેશ, ત્રિપુરા, ઉત્તરાખંડ અને જમ્મુ-કાશ્મીર વહીવટીતંત્રે 2025 માં આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હતો.
• CERT-In સરકાર (કેન્દ્ર અને રાજ્યો), જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓમાં સાયબર સુરક્ષા વર્કફોર્સને અપસ્કિલ (કૌશલ્ય વધારવા) કરવા માટે ઉદ્યોગ ભાગીદારોના સહયોગથી સંયુક્ત સાયબર સુરક્ષા તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરે છે.

ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ મુજબ 'પોલીસ' અને 'જાહેર વ્યવસ્થા' એ રાજ્યના વિષયો છે. રાજ્યો/UTs તેમની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા સાયબર છેતરપિંડી સહિતના ગુનાઓની રોકથામ, શોધ, તપાસ, ફરિયાદ રિપોર્ટિંગ, રિકવરી એક્શન, પીડિત સહાય પ્રણાલી અને કાર્યવાહી માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે. કેન્દ્ર સરકાર તેમની LEAs ની ક્ષમતા નિર્માણ માટે વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ એડવાઈઝરી અને નાણાકીય સહાય દ્વારા રાજ્યો/UTs ની પહેલોને પૂરક બનાવે છે.

નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) તેના પ્રકાશન “ક્રાઈમ ઇન ઇન્ડિયા” માં ગુનાઓ પરના આંકડાકીય ડેટાનું સંકલન અને પ્રકાશન કરે છે. નવીનતમ પ્રકાશિત અહેવાલ વર્ષ 2023 માટે છે. NCRB દ્વારા પ્રકાશિત ડેટા મુજબ, 2019 થી 2023 દરમિયાન નોંધાયેલા કેસો અને સાયબર ગુનાઓ હેઠળ દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિઓની વર્ષવાર વિગતો નીચે મુજબ છે:

રિકવર કરાયેલી રકમનો ડેટા NCRB દ્વારા રાખવામાં આવતો નથી.

સાયબર ગુનાઓ સાથે વ્યાપક અને સંકલિત રીતે વ્યવહાર કરવાની પદ્ધતિને મજબૂત કરવા માટે, કેન્દ્ર સરકારે પગલાં લીધાં છે જેમાં અન્ય બાબતોની સાથે નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ગૃહ મંત્રાલયે દેશમાં તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓ સાથે સંકલિત અને વ્યાપક રીતે વ્યવહાર કરવા માટે એક સંલગ્ન કચેરી તરીકે ‘ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર’ (I4C) ની સ્થાપના કરી છે.
• I4C ના ભાગ રૂપે, તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓને લગતી ઘટનાઓની જાણ કરવા માટે જનતાને સક્ષમ કરવા માટે ‘નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ’ (NCRP) (https://cybercrime.gov.in) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના સાયબર ગુનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર નોંધાયેલી સાયબર ક્રાઈમની ઘટનાઓ, તેમને FIR માં ફેરવવા અને ત્યારબાદની કાર્યવાહી એટલે કે ચાર્જશીટ ફાઇલ કરવી, ધરપકડ અને ફરિયાદોનું નિરાકરણ, કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ સંબંધિત રાજ્ય/UT કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.
• નાણાકીય છેતરપિંડીઓની તાત્કાલિક જાણ કરવા અને છેતરપિંડી કરનારાઓ દ્વારા ભંડોળને ઉપાડી લેતા રોકવા માટે વર્ષ 2021 માં I4C હેઠળ ‘સિટીઝન ફાઇનાન્શિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ’ (CFCFRMS) શરૂ કરવામાં આવી છે. I4C દ્વારા સંચાલિત CFCFRMS મુજબ, 31.01.2026 સુધીમાં, 24.65 લાખથી વધુ ફરિયાદોમાં ₹ 8,690 કરોડથી વધુની નાણાકીય રકમ બચાવવામાં આવી છે. ઓનલાઈન સાયબર ફરિયાદો નોંધાવવામાં મદદ મેળવવા માટે ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબર ‘1930’ કાર્યરત કરવામાં આવ્યો છે.
• I4C ખાતે અત્યાધુનિક સાયબર ફ્રોડ મિટિગેશન સેન્ટર (CFMC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે જ્યાં મુખ્ય બેંકો, નાણાકીય મધ્યસ્થીઓ, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ, IT મધ્યસ્થીઓ અને રાજ્યો/UTs ની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીના પ્રતિનિધિઓ તાત્કાલિક કાર્યવાહી અને સાયબર ક્રાઈમનો સામનો કરવા માટે સીમલેસ સહકાર માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે.
• I4C, ગૃહ મંત્રાલય નિયમિતપણે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શેર કરવા, ક્ષમતા નિર્માણ વધારવા વગેરે માટે ‘સ્ટેટ કનેક્ટ’, ‘થાના કનેક્ટ’ અને પીઅર લર્નિંગ સેશનનું આયોજન કરી રહ્યું છે.
• રાજ્ય/UT પોલીસના તપાસ અધિકારીઓ (IOs) ને પ્રારંભિક તબક્કે સાયબર ફોરેન્સિક સહાય પૂરી પાડવા માટે નવી દિલ્હીમાં (18.02.2019 ના રોજ) અને આસામમાં (29.08.2025 ના રોજ) અત્યાધુનિક નેશનલ-ડિજિટલ ઇન્વેસ્ટિગેશન સપોર્ટ સેન્ટર (જે અગાઉ નેશનલ સાયબર ફોરેન્સિક લેબોરેટરી (ઇન્વેસ્ટિગેશન) - {NCFL(I)} તરીકે ઓળખાતું હતું) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. 31.01.2026 સુધીમાં, નેશનલ-ડિજિટલ ઇન્વેસ્ટિગેશન સપોર્ટ સેન્ટર, નવી દિલ્હીએ સાયબર ગુનાઓને લગતા 13,417 થી વધુ કેસોમાં રાજ્ય/UT LEAs ને તેની સેવાઓ પૂરી પાડી છે.
• ગૃહ મંત્રાલયે રાજ્યો/UTs ને સાયબર ફોરેન્સિક-કમ-ટ્રેનિંગ લેબોરેટરીઝ સ્થાપવા, જુનિયર સાયબર કન્સલ્ટન્ટ્સની ભરતી અને LEAs ના કર્મચારીઓ, પબ્લિક પ્રોસેક્યુટર્સ અને ન્યાયિક અધિકારીઓની તાલીમ જેવી તેમની ક્ષમતા નિર્માણ માટે ‘સાયબર ક્રાઈમ પ્રિવેન્શન અગેન્સ્ટ વુમન એન્ડ ચિલ્ડ્રન (CCPWC)’ સ્કીમ હેઠળ ₹ 132.93 કરોડની નાણાકીય સહાય જાહેર કરી છે. 33 રાજ્યો/UTs માં સાયબર ફોરેન્સિક-કમ-ટ્રેનિંગ લેબોરેટરીઓ કાર્યરત કરવામાં આવી છે અને 24,600 થી વધુ LEA કર્મચારીઓ, ન્યાયિક અધિકારીઓ અને પ્રોસેક્યુટર્સને સાયબર ક્રાઈમ જાગૃતિ, તપાસ, ફોરેન્સિક્સ વગેરે પર તાલીમ આપવામાં આવી છે.
• સાયબર ક્રાઈમ તપાસ, ફોરેન્સિક્સ, પ્રોસિક્યુશન વગેરેના જટિલ પાસાઓ પર ઓનલાઈન કોર્સ દ્વારા પોલીસ અધિકારીઓ/ન્યાયિક અધિકારીઓના ક્ષમતા નિર્માણ માટે I4C હેઠળ મેસિવ ઓપન ઓનલાઈન કોર્સ (MOOC) પ્લેટફોર્મ, એટલે કે ‘CyTrain’ પોર્ટલ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. 31.01.2026 સુધીમાં રાજ્યો/UTs ના 1,51,081 થી વધુ પોલીસ અધિકારીઓ/ન્યાયિક અધિકારીઓ નોંધાયેલા છે અને પોર્ટલ દ્વારા 1,42,025 થી વધુ પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા છે.
• બેંકો/નાણાકીય સંસ્થાઓના સહયોગથી 10.09.2024 ના રોજ I4C દ્વારા સાયબર ગુનેગારોની ઓળખકર્તાઓની સસ્પેક્ટ રજિસ્ટ્રી શરૂ કરવામાં આવી છે. 31.01.2026 સુધીમાં, બેંકો પાસેથી 23.05 લાખથી વધુ શંકાસ્પદ ઓળખકર્તા ડેટા પ્રાપ્ત થયો છે અને 27.37 લાખ લેયર 1 મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ સસ્પેક્ટ રજિસ્ટ્રીની સહભાગી સંસ્થાઓ સાથે શેર કરવામાં આવ્યા છે અને ₹ 9518.91 કરોડના વ્યવહારો નકારવામાં આવ્યા છે.
• સાયબર ક્રાઈમ હોટસ્પોટ્સ/બહુવિધ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા વિસ્તારોના આધારે રાજ્યો/UTs ને ઓનબોર્ડ કરીને રાજ્યો/UTs ની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન માળખું વધારવા માટે મેવાત, જામતારા, અમદાવાદ, હૈદરાબાદ, ચંદીગઢ, વિશાખાપટ્ટનમ અને ગુવાહાટી માટે I4C હેઠળ સાત સંયુક્ત સાયબર સંકલન ટીમો (JCCTs) ની રચના કરવામાં આવી છે.
• સાયબર ક્રાઈમ ડેટા શેરિંગ અને એનાલિટિક્સ માટે LEAs માટે મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (MIS) પ્લેટફોર્મ, ડેટા રિપોઝીટરી અને કોઓર્ડિનેશન પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપવા માટે 'સમન્વય' (Samanvaya) પ્લેટફોર્મ કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. તે વિવિધ રાજ્યો/UTs માં સાયબર ક્રાઈમ ફરિયાદોમાં સામેલ ગુનાઓ અને ગુનેગારોના વિશ્લેષણ આધારિત આંતરરાજ્ય જોડાણો પ્રદાન કરે છે. ‘પ્રતિબિંબ’ (Pratibimb) મોડ્યુલ અધિકારક્ષેત્રના અધિકારીઓને વિઝિબિલિટી આપવા માટે નકશા પર ગુનેગારો અને ગુનાના માળખાના સ્થાનો દર્શાવે છે. આ મોડ્યુલ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા I4C અને અન્ય SMEs પાસેથી ટેકનો-લીગલ સહાય મેળવવાની સુવિધા પણ આપે છે. તેના કારણે 21,857 થી વધુ આરોપીઓની ધરપકડ અને 1,49,636 થી વધુ સાયબર તપાસ સહાયની વિનંતીઓ થઈ છે.
• કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ એક વ્યાપક સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) જારી કરવામાં આવી છે. તે નેશનલ સાયબરક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (NCRP) અને સિટીઝન ફાઇનાન્શિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CFCFRMS) દ્વારા ફરિયાદોના સંચાલન માટે એક સમાન, પીડિત-કેન્દ્રિત માળખું પૂરું પાડે છે. NCRP-CFCFRMS માટેની SOP સહયોગ વધારવા માટે સમર્પિત સંકલન પદ્ધતિની રૂપરેખા આપે છે, ખાસ કરીને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે, જેની પોલીસ એજન્સીઓ સિસ્ટમમાં અભિન્ન હિતધારકો છે.

આ માહિતી ગૃહ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી બંદી સંજય કુમારે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/JD