શુદ્ધ પીવાના પાણીનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે પાઇપલાઇન્સ, પંપ અને સ્ટોરેજ સ્ટ્રક્ચર્સ જેવા માળખાકીય સુવિધાઓની જરૂર પડે છે. છતાં, સ્ટીલ અને કોંક્રિટના આ નેટવર્ક્સ ઉપરાંત, પાણીની વ્યવસ્થા એવા લોકો દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે જે તેમને દરરોજ ચાલુ રાખે છે. જલ જીવન મિશન હેઠળ, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, ફ્રન્ટલાઈન કાર્યકરો, સ્વ-સહાય જૂથના સભ્યો, પ્રશિક્ષિત સ્વયંસેવકો અને ટેકનિકલ સ્ટાફ ગ્રામ્ય સ્તરે સ્થાનિક પાણી પુરવઠા પ્રણાલીઓનું સંચાલન, દેખરેખ અને જાળવણી કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે, જે ગ્રામીણ ઘરોમાં સલામત પીવાનું પાણી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

ઓગસ્ટ 2019માં શરૂ કરાયેલ, જલ જીવન મિશનનો હેતુ દરેક ગ્રામીણ ઘરને કાર્યાત્મક ઘરગથ્થુ નળ જોડાણ (FHTC) દ્વારા સલામત અને પૂરતું પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાનો છે. કાર્યક્રમની શરૂઆત સમયે, ફક્ત 3.23 કરોડ ગ્રામીણ ઘરોમાં નળના પાણીના જોડાણો હતા. 3 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 15.82 કરોડથી વધુ ગ્રામીણ ઘરોમાં નળ દ્વારા પાણી પુરવઠો ઉપલબ્ધ થયો હોવાનું નોંધાયું છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સાર્વત્રિક પીવાના પાણીના કવરેજ પ્રત્યે ભારતની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં આ મિશન માટે ₹67,670 કરોડની ફાળવણીનો પ્રસ્તાવ છે, જેને 2028 સુધી લંબાવવામાં આવ્યો છે. દેશભરમાં ગ્રામીણ પીવાના પાણીની માળખાગત સુવિધાઓના આ ઝડપી વિસ્તરણને પાયાના સ્તરે કામ કરતા હજારો લોકોના પ્રયાસો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.

ગામડાઓમાં, આ પ્રયાસો એવા લોકોના સમર્પણમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે જેઓ પાણીની વ્યવસ્થા જાળવી રાખે છે, તેમના સંચાલનનું નિરીક્ષણ કરે છે અને તેમના સમુદાયો માટે પાણીની ગુણવત્તાનું રક્ષણ કરે છે. આવા યોગદાનને સન્માનિત કરવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, રાષ્ટ્રપતિએ 'જળ મહોત્સવ 2026' દરમિયાન ગ્રામીણ પીવાના પાણીની વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવામાં ભૂમિકા ભજવનાર પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓનું સન્માન કર્યું. 8 માર્ચથી 22 માર્ચ સુધી આયોજિત આ રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાનનો હેતુ 'જલ જીવન મિશન' હેઠળ 'જન ભાગીદારી'ને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. નીચેની વાર્તાઓ આવા કેટલાક વ્યક્તિઓની યાત્રાઓની ઝલક આપે છે અને તેમના સમુદાયોમાં ગ્રામીણ પીવાના પાણીની સેવાઓ જાળવવામાં તેઓ ભજવે છે તે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા દર્શાવે છે.

સ્થાનિક ભાગીદારી દ્વારા ગ્રામ્ય જળ વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવી

ઉત્તર પ્રદેશના ચિત્રકૂટ જિલ્લામાં સ્થિત 'માનકુંવર ગ્રામ પંચાયત'માં, ગામડાની પીવાના પાણીની વ્યવસ્થાનું સુગમ સંચાલન ગ્રામીણ માળખાગત સુવિધાઓ જાળવવામાં સ્થાનિક ભાગીદારી કેટલી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે.

ગામના વડા રચના દેવીના નેતૃત્વ હેઠળ, માઉ ગ્રામીણ પીવાના પાણી પુરવઠા યોજનાએ ગામના તમામ 340 ઘરોમાં કાર્યરત ઘરગથ્થુ નળ જોડાણો સુનિશ્ચિત કર્યા, જેનાથી આશરે 1,971 રહેવાસીઓને સ્વચ્છ પીવાનું પાણી ઉપલબ્ધ થયું. માળખાગત સુવિધાઓના નિર્માણની સાથે, સમગ્ર સિસ્ટમ લાંબા ગાળે અસરકારક રીતે કાર્યરત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ ખાસ પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા.

ગામની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાના સંચાલન અને જાળવણીને ટેકો આપવા માટે, દરેક ઘર ₹50ની માસિક વપરાશકર્તા ફી ચૂકવે છે. ગામ હાલમાં દર મહિને આશરે ₹5,275 એકત્રિત કરે છે, જેનો ઉપયોગ દૈનિક કાર્યકારી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે થાય છે.

ગામની પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિની નિયમિત બેઠકો બિલિંગ, મહેસૂલ સંગ્રહ અને સેવા વિતરણની સમીક્ષા કરે છે. આ બેઠકો પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાના સંચાલનમાં પારદર્શિતા અને સામૂહિક દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે. રચના દેવીએ સમિતિમાં મહિલાઓ અને અનુસૂચિત જાતિ સમુદાયના સભ્યોની ભાગીદારીને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેનાથી ગામ સ્તરે સમાવિષ્ટ પાણી શાસન મજબૂત બને છે.

ઊંચા હિમાલયમાં પાણીનો પ્રવાહ જાળવી રાખવો

લદ્દાખના લેહ જિલ્લામાં સ્થિત માથો ગામના ઊંચા પર્વતીય પ્રદેશમાં, વિશ્વસનીય પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને ક્ષેત્રીય કર્મચારીઓ વચ્ચે સતત તકનીકી પ્રયાસો અને સંકલનની જરૂર છે.

પબ્લિક હેલ્થ એન્જિનિયરિંગના લાઇનમેન ત્સેરિંગ દોરજીએ ગામમાં પીવાના પાણીની માળખાગત સુવિધા સ્થાપિત કરવામાં અને જાળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ અને આત્યંતિક હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરીને, તેમણે માથો ગામના ઘરોને જલ જીવન મિશન હેઠળ વિશ્વસનીય નળના પાણીના જોડાણો મળે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં ફાળો આપ્યો. આનાથી, ગ્રામજનોના સંયુક્ત પ્રયાસો સાથે, ગામમાં પીવાના પાણીની સેવાઓના સરળ સંચાલનને વિસ્તૃત કરવામાં અને સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ મદદ મળી છે; આ દર્શાવે છે કે વહીવટી અને તકનીકી સ્ટાફ ગ્રામીણ પાણી કાર્યક્રમોના અમલીકરણમાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે.

ગુજરાતમાં પાણીની ગુણવત્તાનું રક્ષણ કરતી મહિલાઓ

ગુજરાતના નવસારી જિલ્લાના ગણદેવી તાલુકાના માણેકપુર ગામમાં, ગ્રામ્ય જળ ગુણવત્તા ટીમની સક્રિય ભાગીદારી પાણીની ગુણવત્તાનું નિરીક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે. ગામની જળ ગુણવત્તા ટીમના સભ્ય, ફાલ્ગુનીબેન સંજયભાઈ રાઠોડ, જલ જીવન મિશન હેઠળ ગામના ઘરોને સુરક્ષિત પાણી પૂરું પાડવામાં આવે તેની ખાતરી કરવા માટે નિયમિતપણે ફીલ્ડ ટેસ્ટ કીટનો ઉપયોગ કરીને પીવાના પાણીનું પરીક્ષણ કરે છે.

છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં, તેમણે ઘરગથ્થુ સ્તરે 19 પાણીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું છે, ખાતરી કરી છે કે ગામની બધી વસાહતોમાંથી નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવે. પરીક્ષણની સાથે, તે પીવાના પાણીની ગુણવત્તા અને જીવાણુ નાશકક્રિયા પદ્ધતિઓ (જેમ કે ઘરે ક્લોરિનેશન) વિશે સમુદાય જાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવે છે જેથી પીવાનું પાણી સુરક્ષિત રહે.

તેઓ એ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પાણીની ગુણવત્તા પરીક્ષણના પરિણામો સમુદાય સાથે શેર કરવામાં આવે. જો પાણીની ગુણવત્તા અંગે કોઈ ચિંતા હોય, તો સ્થાપિત નિયમો અનુસાર પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ દ્વારા નમૂનાઓની પુષ્ટિ કરવામાં આવે છે. ગ્રામ પંચાયતના ચૂંટાયેલા સભ્ય હોવા ઉપરાંત, ફાલ્ગુનીબેન ભૂલકુ મહિલા બચત મંડળ નામના સ્વ-સહાય જૂથ સાથે પણ સંકળાયેલા છે, અને ગામમાં આશા કાર્યકર તરીકે કામ કરે છે; આમ, તે જાહેર આરોગ્ય જાગૃતિ ફેલાવવા અને સમુદાય ગતિશીલતામાં ફાળો આપે છે.

પાણીની ગુણવત્તા દેખરેખ અને સમુદાય ભાગીદારીમાં તેમની ભૂમિકા દ્વારા, તેઓ ગામમાં સલામત પીવાના પાણી વ્યવસ્થાપનને મજબૂત બનાવવામાં ફાળો આપે છે.

સિક્કિમમાં સમુદાય નેતૃત્વ આત્મનિર્ભર પાણી વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે

સિક્કિમમાં, બે મહિલા સરપંચોએ ગામડાઓને આત્મનિર્ભર પાણી વ્યવસ્થાપન તરફ આગળ વધવામાં મદદ કરી છે. જ્યારે સરકારની ગ્રામીણ નળ પાણી યોજના તેમના ગામડાઓ સુધી પહોંચી, ત્યારે શીલા સુબ્બા અને પુષ્પા સિન્તુરી આ પ્રયાસમાં શરૂઆતમાં જોડાયા અને રહેવાસીઓ સાથે નજીકથી કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

તેઓએ તેમના ગામડાઓમાં ઘરો અને વોર્ડની મુલાકાત લીધી, વિશ્વસનીય પીવાના પાણીનું મહત્વ અને સમુદાય ભાગીદારીની જરૂરિયાત સમજાવી. જેમ જેમ ગામડાઓ ચર્ચાઓ અને આયોજનમાં સામેલ થયા, તેમ તેમ સિસ્ટમ જાળવવા અંગે તેમની વચ્ચે એક સહિયારી સમજણ વિકસિત થઈ. આનાથી ઘરો માટે વપરાશકર્તા શુલ્ક ચૂકવવાનું સરળ બન્યું, જેનાથી ગામડાઓને તેમની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થા જાળવવામાં મદદ મળી.

દારામદીન બ્લોક હેઠળના રુમ્બુક જીપીયુમાં સરપંચ શીલા સુબ્બાએ ગામની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાના સંચાલનમાં સક્રિય જનભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. નિયમિત મીટિંગો અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો દ્વારા, ગ્રામજનો આયોજન અને જાળવણી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લે છે. આજે, બધા ઘરો, તેમજ શાળાઓ અને આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં નળના પાણીના જોડાણો છે. સમુદાયની ભાગીદારી ગામની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાના સરળ સંચાલન અને કોઈપણ પુરવઠા વિક્ષેપના તાત્કાલિક નિરાકરણને સુનિશ્ચિત કરવામાં પણ મદદ કરે છે.

અપર થમ્બોંગ જીપીયુમાં, સરપંચ પુષ્પા સિન્ટુરીએ ગામની પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થાની નાણાકીય ટકાઉપણું મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. ઘરો નિયમિતપણે વપરાશકર્તા ફીનું યોગદાન આપે છે, અને એકત્રિત ભંડોળનો ઉપયોગ સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે જાળવણી અને સમારકામ માટે થાય છે. શિસ્તબદ્ધ નાણાકીય વ્યવસ્થાપન, ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો અસરકારક ઉપયોગ અને સક્રિય સમુદાય ભાગીદારી સાથે, ગામ વિશ્વસનીય પીવાના પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થા જાળવવામાં સક્ષમ બન્યું છે.

ગામડાઓમાં નળના પાણીની પહોંચનો વિસ્તાર

ઝારખંડની કંચનપુર ગ્રામ પંચાયતમાં, મુખિયા પિંકી રાણાના નેતૃત્વમાં ગ્રામીણ પીવાના પાણીની પહોંચનો વિસ્તાર કરવાના પ્રયાસો ઘણા ગામડાઓ સુધી પહોંચ્યા છે.

તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન, પંચાયતે અનેક વસાહતોમાં 100 ટકા કાર્યરત ઘરગથ્થુ નળ જોડાણ કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું. આ વિસ્તરણથી કંચનપુર ગામમાં 670 ઘરો, હેથલાગમાં 384 ઘરો અને ગોવિંદપુરમાં 357 ઘરોને નળનું પાણી પૂરું પાડવામાં આવ્યું.

આ સિદ્ધિ સાથે, પંચાયતને "હર ઘર જલ પંચાયત" તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જે આ ગામોમાં પાઇપ દ્વારા પીવાના પાણીની સેવાઓના સફળ વિસ્તરણને ચિહ્નિત કરે છે. ઘરોને નિયમિત વપરાશકર્તા શુલ્ક ચૂકવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા છે. આ યોગદાન સમય જતાં પાણી પુરવઠા પ્રણાલીના સંચાલન અને જાળવણીને ટેકો આપે છે.

સમુદાય ભાગીદારી દ્વારા ગ્રામીણ જળ વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવી

લદ્દાખ, ગુજરાત, ઝારખંડ, કર્ણાટક, ઉત્તર પ્રદેશ અને સિક્કિમના ઉદાહરણો દર્શાવે છે કે ગ્રામીણ પીવાના પાણીની પ્રણાલીઓનું કાર્ય માળખાગત સુવિધાઓ અને સ્થાનિક ભાગીદારીની સંયુક્ત શક્તિ પર કેવી રીતે આધાર રાખે છે. જલ જીવન મિશન હેઠળ બનાવેલા માળખાગત સુવિધાઓની સાથે, ગ્રામ પંચાયતો, ફ્રન્ટલાઈન કાર્યકરો, મહિલા જૂથો, પ્રશિક્ષિત સ્વયંસેવકો અને તકનીકી કર્મચારીઓની સંડોવણી ગ્રામ સ્તરે આ પ્રણાલીઓના દૈનિક કાર્યમાં ફાળો આપે છે. આવી ભાગીદારી દ્વારા, સમુદાયો ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા માળખાના સંચાલન, જાળવણી અને દેખરેખમાં મદદ કરે છે, જે દેશભરના ઘરોમાં પીવાના પાણીની સેવાઓની અવિરત પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે.

સંદર્ભ

જળ શક્તિ મંત્રાલય

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236518&reg=3&lang=2

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236669&reg=3&lang=2

· https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237015&reg=3&lang=1

પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com