જેમ જેમ રેલવે નેટવર્ક રાજ્યની સરહદોને ઓળંગે છે, તેમ નેટવર્કની જરૂરિયાત મુજબ આવી સરહદો પર ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવે છે.

ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોને પરિવહનના સસ્તા સાધનો પૂરા પાડવા માટે, ભારતીય રેલવેએ અમૃત ભારત સેવાઓ શરૂ કરી છે જે સંપૂર્ણપણે નોન-એસી આધુનિક ટ્રેનો છે. અમૃત ભારતની હાલની રચનામાં 11 જનરલ ક્લાસ કોચ, 8 સ્લીપર ક્લાસ કોચ, 01 પેન્ટ્રી કાર અને 02 લગેજ કમ દિવ્યાંગજન કોચનો સમાવેશ થાય છે.

હાઈ સ્પીડ અને ઉન્નત સુરક્ષા ધોરણો આ ટ્રેનોની વિશેષતાઓ છે, જેમાં નીચેની ઉન્નત સુવિધાઓ અને સગવડો છે:

i. વંદે ભારત સ્લીપરની જેમ ઉન્નત લુક અને ફીલ સાથે સીટ અને બર્થની ઉત્તમ સૌંદર્ય શાસ્ત્ર.

ii. ઝટકામુક્ત અર્ધ-સ્વચાલિત કપ્લર્સ (Jerk Free Semi-Automatic Couplers).

iii. ક્રેશ ટ્યુબની જોગવાઈ દ્વારા કોચમાં સુધારેલી ક્રેશવર્થિનેસ.

iv. તમામ કોચ અને લગેજ રૂમમાં CCTV સિસ્ટમની જોગવાઈ.

v. શૌચાલયોની સુધારેલી ડિઝાઇન.

vi. બર્થ પર ચઢવામાં સરળતા માટે સીડીની સુધારેલી ડિઝાઇન.

vii. સુધારેલી LED લાઇટ ફિટિંગ અને ચાર્જિંગ સોકેટ્સ.

viii. EP આસિસ્ટડ બ્રેકિંગ સિસ્ટમની જોગવાઈ.

ix. શૌચાલયો અને ઇલેક્ટ્રિકલ ક્યુબિકલ્સમાં એરોસોલ આધારિત અગ્નિશામક પ્રણાલી.

x. USB ટાઈપ-A અને ટાઈપ-C મોબાઈલ ચાર્જિંગ સોકેટ્સ.

xi. મુસાફર અને ગાર્ડ/ટ્રેન મેનેજર વચ્ચે ટુ-વે કોમ્યુનિકેશન માટે ઇમરજન્સી ટોક બેક સિસ્ટમ.

xii. શ્રેષ્ઠ હીટિંગ ક્ષમતા સાથે નોન-AC પેન્ટ્રી.

xiii. સરળ જોડાણ અને અલગ કરવા માટે ક્વિક રિલીઝ મિકેનિઝમ સાથે સંપૂર્ણ સીલ કરેલ ગેંગવે.

05.03.2026 સુધીમાં, ભારતીય રેલવે નેટવર્ક પર નીચે મુજબની 54 અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ સેવાઓ ચલાવવામાં આવી રહી છે:

અનુક્રમ નં	ટ્રેન નંબર અને નામ
1	11015/11016 લોકમાન્ય ટિળક (T) - સહરસા અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
2	13697/13698 ગયા - દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
3	15293/15294 મુઝફ્ફરપુર - ચારલાપલ્લી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
4	15557/15558 દરભંગા - આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
5	15561/15562 દરભંગા - ગોમતીનગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
6	15567/15568 બાપુધામ મોતિહારી - આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
7	22361/22362 રાજેન્દ્રનગર (T) - નવી દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
8	13433/13434 SMVT બેંગલુરુ - માલદા ટાઉન અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
9	13435/13436 માલદા ટાઉન - ગોમતીનગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
10	15133/15134 છપરા - આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
11	14047/14048 સીતામઢી - દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
12	14627/14628 સહરસા - ખેહરતા અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
13	19623/19624 મદાર - દરભંગા અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
14	16601/16602 ઈરોડ - જોગબની અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
15	19021/19022 ઉધના - બ્રહ્મપુર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
16	15671/15672 કામાખ્યા - રોહતક અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
17	20609/20610 ન્યૂ જલપાઈગુડી - તિરુચિરાપલ્લી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
18	16597/16598 SMVT બેંગલુરુ - અલીપુરદ્વાર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
19	11031/11032 પનવેલ - અલીપુરદ્વાર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
20	16107/16108 તાંબરમ - સાંતરાગાછી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
21	13065/13066 હાવડા - આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
22	22587/22588 સીલદહ - બનારસ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
23	20603/20604 ન્યૂ જલપાઈગુડી - નાગરકોઈલ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
24	15949/15950 ડ્રિબુગઢ - ગોમતી નગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
25	16121/16122 તાંબરમ - તિરુવનંતપુરમ સેન્ટ્રલ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
26	16329/16330 નાગરકોઈલ - મંગલુરુ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
27	17041/17042 ચારલાપલ્લી - તિરુવનંતપુરમ નોર્થ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ

નીચેની અમૃત ભારત ટ્રેનો ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલા સ્ટેશનોને પૂરી પાડે છે:

અનુક્રમ નં	ટ્રેન નંબર અને નામ
1	15557/15558 દરભંગા-આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
2	11015/11016 લોકમાન્ય ટિળક (T)-સહરસા Jn અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
3	15561/15562 દરભંગા-ગોમતી નગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
4	15567/15568 બાપુધામ મોતિહારી-આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
5	22361/22362 રાજેન્દ્ર નગર (T)-નવી દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
6	13435/13436 માલદા ટાઉન-ગોમતી નગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
7	14047/14048 સીતામઢી-દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
8	13697/13698 ગયા-દિલ્હી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
9	14627/14628 સહરસા-ખેહરતા અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
10	16601/16602 ઈરોડ-જોગબની અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
11	15293/15294 મુઝફ્ફરપુર-ચારલાપલ્લી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
12	15133/15134 છપરા-આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
13	19623/19624 મદાર-દરભંગા અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
14	11031/11032 પનવેલ-અલીપુરદ્વાર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
15	15671/15672 કામાખ્યા-રોહતક અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
16	15949/15950 ડ્રિબુગઢ-ગોમતીનગર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
17	22587/22588 સીલદહ-બનારસ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
18	13065/13066 હાવડા-આનંદ વિહાર (T) અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ

નીચેની અમૃત ભારત ટ્રેનો આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલા સ્ટેશનોને પૂરી પાડે છે:

અનુક્રમ નં	ટ્રેન નંબર અને નામ
1	13433/13435 SMVT બેંગલુરુ-માલદા ટાઉન અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
2	16601/16602 ઈરોડ-જોગબની અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
3	19021/19022 ઉધના-બ્રહ્મપુર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
4	16107/16108 તાંબરમ-સાંતરાગાછી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
5	20603/20604 ન્યૂ જલપાઈગુડી-નાગરકોઈલ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
6	20609/20610 ન્યૂ જલપાઈગુડી-તિરુચિરાપલ્લી અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
7	16597/16598 SMVT બેંગલુરુ-અલીપુરદ્વાર અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ
8	17041/17042 હૈદરાબાદ-તિરુવનંતપુરમ નોર્થ અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ

તદુપરાંત, વંદે ભારત સ્લીપર સેવાઓ સહિત નવી ટ્રેન સેવાઓની રજૂઆત એ એક ચાલુ પ્રક્રિયા છે, જે વિવિધ પરિબળો પર આધાર રાખે છે જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· વિભાગની ક્ષમતા

· પાથની ઉપલબ્ધતા

· જરૂરી રોલિંગ સ્ટોકની ઉપલબ્ધતા

· રોલિંગ સ્ટોક માટે અનુરૂપ માળખાકીય સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા

· રેલવે ટ્રેક અને અન્ય અસ્કયામતોની જાળવણીની જરૂરિયાત

· વિભાગની ઓક્યુપન્સી અને ટ્રાફિકની જરૂરિયાત

ઓક્યુપન્સી:

ભારતીય રેલવે પર, ટ્રેનોની ઓક્યુપન્સી પેટર્ન આખા વર્ષ દરમિયાન સમાન હોતી નથી અને તે લીન (ઓછી) અને પીક (વધુ) સમયગાળા દરમિયાન બદલાતી રહે છે. પીક રશ સમયગાળા દરમિયાન, ટ્રેનોની ઓક્યુપન્સી ખાસ કરીને લોકપ્રિય રૂટ પર ફૂલ રહે છે જ્યારે લીન સમયગાળા દરમિયાન અને ઓછા લોકપ્રિય રૂટ પર સબ ઓપ્ટિમલ યુટિલાઈઝેશન હોય છે. જોકે, 2023-24 થી 2025-26 (જાન્યુઆરી-26 સુધી) ના સમયગાળા માટે સ્લીપર ક્લાસમાં અમૃત ભારત એક્સપ્રેસ ટ્રેનોની એકંદર સરેરાશ ઓક્યુપન્સી 100% થી વધુ રહી છે.

જનરલ કોચ:

અનામત વગરના (unreserved) કોચમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોની માંગને પહોંચી વળવા માટે, રેલવેએ જનરલ ક્લાસની મુસાફરીની માંગ કરતા મુસાફરો માટે સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. માત્ર પાછલા નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન, વિવિધ લાંબા અંતરની ટ્રેનોમાં 1250 જનરલ કોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં (ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધી), કાયમી વૃદ્ધિ (permanent augmentation) માટે 860 કોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

નિમ્ન અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોના મુસાફરીની માંગને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવેએ 17,000 નોન-AC કોચ (જનરલ/સ્લીપર) ના ઉત્પાદનનું કામ હાથ ધર્યું છે.

ભારતીય રેલવે નોન-AC અને AC બંને પ્રકારના કોચ પૂરા પાડીને સમાજના તમામ વર્ગોની મુસાફરીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનો સતત પ્રયાસ કરે છે.

IR પર, નોન-AC કોચની ટકાવારી લગભગ 70% છે, જે નીચે મુજબ છે:

ટેબલ 1: કોચનું વિતરણ:

કોચનો પ્રકાર	સંખ્યા	ટકાવારી
નોન-AC કોચ (જનરલ અને સ્લીપર)	~62,000	~70%
AC કોચ	~27,000	~30%
કુલ કોચ	~89,000	100%

જનરલ કોચની વધુ ઉપલબ્ધતાને કારણે, જનરલ/અનામત વગરના  કોચમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોની સંખ્યામાં વધારો જોવા મળ્યો છે જે નીચે મુજબ છે:

ટેબલ 2: જનરલ/અનામત વગરના કોચમાં મુસાફરો:

વર્ષ	મુસાફરોની સંખ્યા
2020-21	99 કરોડ (કોવિડ વર્ષ)
2021-22	275 કરોડ (કોવિડ વર્ષ)
2022-23	553 કરોડ
2023-24	609 કરોડ
2024-25	651 કરોડ

નોન-AC મુસાફરો માટે ઉપલબ્ધ બેઠકોની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે. વર્તમાન બંધારણ નીચે મુજબ છે:

ટેબલ 3: બેઠકોનું વિતરણ:

પ્રકાર	સંખ્યા	ટકાવારી
નોન-AC બેઠકો	~ 54 લાખ	~ 78%
AC બેઠકો	~ 15 લાખ	~ 22%
કુલ	~ 69 લાખ	100%

 

મુસાફરોને અનરિઝર્વ્ડ (બિન-આરક્ષણ) સુવિધા સરળતાથી મળી રહે તે માટે, ભારતીય રેલવે (IR) સસ્તા અને સુલભ પ્રવાસ માટે બિન-એસી અનરિઝર્વ્ડ પેસેન્જર ટ્રેનો, MEMU અને EMU જેવી ટ્રેનો ચલાવે છે. આ ટ્રેનો મેઇલ/એક્સપ્રેસ ટ્રેનોમાં ઉપલબ્ધ અનરિઝર્વ્ડ કોચ ઉપરાંત વધારાની સુવિધા તરીકે ચલાવવામાં આવે છે.

સ્પેશિયલ ટ્રેનો:

IR તહેવારો, રજાઓ વગેરે દરમિયાન મુસાફરોની વધારાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા અને નિયમિત સેવાઓ દ્વારા ઉપલબ્ધ આવાસને પૂરક બનાવવા માટે સ્પેશિયલ ટ્રેન સેવાઓ પણ ચલાવે છે.

તદનુસાર, ઉનાળુ/શિયાળુ વેકેશન, હોળી, દુર્ગા પૂજા, દિવાળી, છઠ્ઠ, નાતાલ, સબરીમાલા, ઈદ-ઉલ-ફિત્ર વગેરે જેવા તહેવારો દરમિયાન મુસાફરોની સુવિધા માટે ભારતીય રેલવે નેટવર્ક પર સંચાલિત સ્પેશિયલ ટ્રેનોની સંખ્યા નીચે મુજબ છે:

વર્ષ	ટ્રિપ્સની સંખ્યા
2023-24	~40,500
2024-25	~85,400
2025-26 (જાન્યુઆરી, 2026 સુધી)	~70,300

જનરલ અને નોન-એસી સ્લીપર કોચનો ઉપયોગ કરતા મુસાફરોને વધુ બેઠક અને જગ્યા ઉપલબ્ધ થાય તે માટે મેઇલ/એક્સપ્રેસ ટ્રેનોની રચના અંગે હાલની નીતિ મુજબ 22 કોચની ટ્રેનમાં 12 જનરલ ક્લાસ અને નોન-એસી સ્લીપર કોચ તથા 8 એસી કોચ રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાથી જનરલ અને નોન-એસી સ્લીપર કોચમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોને વધુ સુવિધા અને બેઠક ક્ષમતા ઉપલબ્ધ થાય છે.

 

કોચની જાળવણી:

તદુપરાંત, કોચની જાળવણીના ધોરણો અને સ્વચ્છતાને સુનિશ્ચિત કરવા અને સુધારવા માટે નિયમિત પગલાં લેવામાં આવે છે, જે નીચે મુજબ છે:

• કોચની જાળવણી નિર્ધારિત વિગતવાર માર્ગદર્શિકા અને નિર્ધારિત ધોરણોને અનુરૂપ કોચિંગ ડેપો/ટર્મિનલ પર કરવામાં આવે છે.
• કોચની આંતરિક, બાહ્ય અને શૌચાલયો સહિતની વધુ સારી સફાઈ માટે જાળવણી દરમિયાન મિકેનાઈઝ્ડ કોચ ક્લિનિંગની ખાતરી કરવામાં આવે છે.
• રનિંગ દરમિયાન સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઓન-બોર્ડ હાઉસકીપિંગ સ્ટાફ સર્વિસ પૂરી પાડવામાં આવે છે અને એન્-રૂટ એટેન્શન માટે ક્લીન ટ્રેન સ્ટેશન સેવાઓ પણ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• ઝોનલ રેલવેમાં વિભાગો/ડેપો અને વર્કશોપ વગેરેમાં નામાંકિત અધિકારીઓ દ્વારા નિરીક્ષણ દ્વારા નિયમિત દેખરેખ કરવામાં આવે છે.
• મુસાફરોની સુરક્ષા અને આરામ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્ટાફની નિયમિત તાલીમ પણ હાથ ધરવામાં આવે છે.

જનરલ કોચમાં સ્વચ્છતા:

સ્વચ્છતા એ એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે, અને ભારતીય રેલવે ટ્રેનોને સારી રીતે જાળવવામાં અને સ્વચ્છ રાખવા માટે સતત પ્રયાસો કરે છે. જનરલ કોચ સહિતના કોચની સફાઈ મિકેનાઈઝ્ડ ક્લિનિંગ સહિત બંને છેડે કરવામાં આવે છે. શૌચાલયો વારંવાર સાફ કરવામાં આવે છે અને ટ્રેનના રનિંગ દરમિયાન સ્વચ્છતાના મુદ્દાઓને સંબોધવા માટે સારી રીતે સ્થાપિત નિવારણ પદ્ધતિ છે. ચિહ્નિત ટ્રેનોમાં મર્યાદિત મિકેનાઈઝ્ડ ક્લિનિંગ માટે ક્લીન ટ્રેન સ્ટેશન (CTS) ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તમામ ટ્રેનોમાં બાયો-ટોયલેટ ફીટ કરવામાં આવ્યા છે જે ટ્રેનોમાં તેમજ ટ્રેક/સ્ટેશનો પર સ્વચ્છતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. સ્વચ્છતાની દેખરેખ માટે નિયમિત તપાસ કરવામાં આવે છે.

આ માહિતી રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી, શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે લોકસભામાં પ્રશ્નોના જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2238564) મુલાકાતી સંખ્યા : 6