आयुष मंत्रालयाच्या वतीने आणि अखिल भारतीय आयुर्वेद महासभेच्या सहकार्याने महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यातील शेगाव येथे 25 ते 28 फेब्रुवारी 2026 या कालावधीत आयोजित करण्यात आलेल्या चार दिवसीय राष्ट्रीय आरोग्य मेळा 2026 ची काल यशस्वी सांगता झाली. भारताच्या पारंपरिक वैद्यकीय पद्धतींच्या माध्यमातून सर्वांगीण आरोग्यसेवा आणि ग्रामीण सक्षमीकरणाबाबत देशाची वचनबद्धता या मेळ्याद्वारे पुन्हा अधोरेखित झाली.

भारताच्या राष्ट्रपती श्रीमती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते संत गजानन महाराज संस्थानच्या पवित्र विसावा मैदानावर उद्घाटन झालेला हा मेळा आरोग्य जनजागृती, वैज्ञानिक संवाद, शेतकरी सहभाग आणि व्यापक लोकसहभाग यांचा उत्साही संगम ठरला. चार दिवसांच्या कालावधीत बुलढाणा जिल्ह्यासह संपूर्ण विदर्भ प्रदेशातील नागरिक, वैद्यकीय तज्ज्ञ, संशोधक, उद्योग क्षेत्रातील प्रतिनिधी, विद्यार्थी तसेच हजारो शेतकऱ्यांनी या उपक्रमात उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला.

उद्घाटनप्रसंगी केलेल्या भाषणात राष्ट्रपतींनी आरोग्य हेच खरे सुख असल्याचे नमूद करत, आयुष प्रणाली शरीर आणि मन यांच्यातील सुसंवादावर आधारित सर्वंकष जीवनपद्धती प्रदान करते, असे सांगितले. आजारांचे प्रमाण कमी करण्यासाठी तसेच देशाची एकूण आरोग्य क्षमता बळकट करण्यासाठी प्रतिबंधात्मक आणि सर्वसमावेशक आरोग्यसेवा अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. या प्रसंगी आयुर्वेद क्षेत्रातील उत्कृष्ट योगदानाबद्दल प्रख्यात वैद्यकीय तज्ज्ञांना ‘लाइफटाइम आयुर्वेदिक गौरव सन्मान’ प्रदान करण्यात आला. पारंपरिक वैद्यकीय पद्धतींच्या प्रसार आणि सार्वजनिक आरोग्य संवर्धनासाठी त्यांनी दिलेल्या दीर्घकालीन योगदानाचा यावेळी गौरव करण्यात आला.

महाराष्ट्राचे राज्यपाल आचार्य देवव्रत यांनी आयुर्वेद ही भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेवर आधारित कालातीत वैज्ञानिक परंपरा असल्याचे सांगितले. तसेच आयुर्वेदिक उपचारपद्धती आणि औषधनिर्मितीत प्रामाणिकता व गुणवत्तेला विशेष महत्त्व देण्याची गरज असल्यावर त्यांनी भर दिला.

आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)  प्रतापराव जाधव यांनी मेळ्याला जवळपास चारही दिवस प्रत्यक्ष उपस्थित राहून राष्ट्रीय आरोग्य मेळा हा  भारतीय पारंपरिक वैद्यकीय प्रणालींचा महाकुंभ असल्याचे सांगितले. वैद्यकीय तज्ज्ञ , शेतकरी, उद्योजक आणि नागरिकांशी सविस्तर संवाद साधताना त्यांनी आयुष ही केवळ उपचारपद्धती नसून प्रतिबंधात्मक आरोग्य, ग्रामीण विकास आणि जागतिक स्तरावर भारताच्या आरोग्य नेतृत्वाला बळ देणारी व्यापक जनचळवळ असल्याचे अधोरेखित केले.

पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखाली आयुष मंत्रालय आयुष प्रणालींमध्ये पुराव्यावर आधारित संशोधन, गुणवत्तेची खात्री आणि जागतिक स्तरावर प्रसार वाढवण्यावर भर देत आहे, असे जाधव यांनी सांगितले.  आयुष पर्यटनामध्ये मोठी संधी असल्याचे सांगत, आयुर्वेद, योग आणि नैसर्गिक उपचारांच्या माध्यमातून भारत सर्वांगीण आरोग्य क्षेत्रात “जगाचा मुकुटमणी” बनू शकतो, असे नमूद केले. यामुळे रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होऊन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळेल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

या मेळाव्याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे जनतेला विनामूल्य प्रदान करण्यात आलेली व्यापक आरोग्य सेवा. आयुर्वेद, योग आणि निसर्गोपचार, युनानी, सिद्ध, सोवा-रिग्पा आणि होमिओपॅथी या सर्व शाखांच्या समर्पित ओपीडी  कक्षांमध्ये चारही दिवस मोठी गर्दी दिसून आली. हजारो लाभार्थ्यांनी मोफत वैद्यकीय सल्ला, आरोग्य तपासणी आणि अस्सल आयुष औषधांचा लाभ घेतला. जीवनशैलीशी संबंधित आजार, जुनाट व्याधी आणि प्रतिबंधात्मक काळजी यावर एकाच छताखाली तज्ज्ञांचा सल्ला मिळाल्याबद्दल अभ्यागतांनी समाधान व्यक्त केले.

योगाची थेट प्रात्यक्षिके आणि योगोपचार सत्रांमध्ये सर्व वयोगटातील लोकांचा उत्साही सहभाग होता. मेळाव्यादरम्यान आयोजित योग स्पर्धेत तरुण आणि विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग दिसून आला, ज्यातून प्रतिबंधात्मक आरोग्य साधन म्हणून योगाची वाढती जागरूकता दिसून आली. आयुष सिद्धांतांवर आधारित प्रादेशिक आणि संतुलित आहार पद्धतींना प्रोत्साहन देणाऱ्या 'आयुष आहार' विभागालाही पर्यटकांचा सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला.

मंत्रालयाच्या दालनात संशोधन परिषदा, राष्ट्रीय संस्था आणि राष्ट्रीय औषधी वनस्पती मंडळ  यांच्या कार्याचे प्रदर्शन करण्यात आले होते, ज्यामध्ये वैज्ञानिक संशोधनाचे निष्कर्ष, सार्वजनिक आरोग्य उपक्रम, शैक्षणिक कार्यक्रम आणि डिजिटल पोहोच प्रयत्नांचे सादरीकरण करण्यात आले. औषधी वनस्पती, हर्बल उत्पादने आणि सोपे घरगुती उपाय यांवरील संवादात्मक प्रदर्शनांनी ग्रामीण पाहुणे आणि स्वयंसहायता गटांचे विशेष लक्ष वेधून घेतले.

शेतकऱ्यांशी साधलेला संवाद, हे राष्ट्रीय आरोग्य मेळ्याचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते.  "आयुर्वेदिक शेती: उत्पादन, मूल्यवर्धन आणि विपणन" या विषयावरील विशेष सत्रांनी औषधी वनस्पतींची लागवड, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन आणि खात्रीशीर बाजारपेठ यावर तांत्रिक मार्गदर्शन दिले. कृषी संस्था आणि तज्ज्ञांच्या समन्वयाने आयोजित या कार्यशाळेत सुमारे 2,000 शेतकरी सहभागी झाले होते. हळद खरेदीसाठीच्या एका महत्त्वपूर्ण 'बाय-बॅक' करारासह अनेक इरादा पत्रांवर स्वाक्षरी करण्यात आली, जे पुरवठा साखळी मजबूत करण्याच्या आणि शेतकऱ्यांना फायदेशीर परतावा सुनिश्चित करण्याच्या दिशेने उचललेले एक ठोस पाऊल आहे.

विदर्भातले शेतकरी आणि सहभागींनी या उपक्रमाचे कौतुक केले आणि औषधी वनस्पती लागवडीतील विविधता ही पारंपारिक शेतीसोबतच एक शाश्वत आणि फायदेशीर मार्ग असल्याचे नमूद केले.  अनेकांनी या मेळाव्याचे वर्णन एक 'वेळेवर केलेली मदत' असे केले, जे आरोग्य क्षेत्रातील प्रगतीला उत्पन्न वाढीशी आणि पर्यावरणीय शाश्वततेशी जोडत आहे.

चारही दिवस हा मेळावा ज्ञान देवाणघेवाण, जनजागृती आणि थेट सेवा वितरणाचे एक गतिमान व्यासपीठ म्हणून कार्यरत होता. तज्ज्ञांची व्याख्याने, उपचार पद्धतींचे प्रदर्शन, उद्योग प्रदर्शने आणि धोरणकर्ते व तळागाळातील भागधारकांमधील संवादामुळे आरोग्य आणि उपजीविकेच्या एकात्मिक दृष्टिकोनाला बळकटी मिळाली.

शेगाव येथील राष्ट्रीय आरोग्य मेळा 2026 चा यशस्वी समारोप पारंपारिक औषध प्रणाली लोकांच्या जवळ नेण्यासाठी आणि त्याच वेळी आयुष मूल्य साखळीतील संशोधन, गुणवत्ता मानके आणि शेतकरी सहभाग मजबूत करण्यासाठी आयुष मंत्रालयाच्या सातत्यपूर्ण वचनबद्धतेचे प्रतीक आहे.

विनामूल्य आरोग्य सेवा, वैज्ञानिक सहभाग, योग स्पर्धेद्वारे तरुणांचा सहभाग आणि औषधी वनस्पती लागवडीसाठी संरचित आधार देऊन या मेळाव्याने हे सिद्ध केले आहे की आयुष प्रणाली एकाच वेळी सार्वजनिक आरोग्य, ग्रामीण विकास आणि भारताची जागतिक आरोग्य केंद्र म्हणून ओळख निर्माण करण्यात कशी मदत करू शकते.

***

नेहा कुलकर्णा / शैलेश पाटील / राज दळेकर/परशुराम कोर

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा: @PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com