શાંતિ, ઇનોવેશન અને સમૃદ્ધિ માટે એક વિશેષ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી

ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચેની ઉષ્મા, સદભાવના અને ઊંડી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને ઓળખતા, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઇઝરાયલ રાજ્યના પ્રધાનમંત્રી શ્રી બેન્જામિન નેતન્યાહુના આમંત્રણ પર 25 થી 26 ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન ઇઝરાયલની રાજ્ય મુલાકાત લીધી હતી. પ્રધાનમંત્રીની સાથે વરિષ્ઠ મંત્રીઓ અને અધિકારીઓનું બનેલું ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ હતું. ભારતીય પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની 2017 માં ઇઝરાયલની ઐતિહાસિક મુલાકાત અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુની 2018 માં ભારતની એ મુલાકાતને યાદ કરી હતી, જેણે સાથે મળીને ભાગીદારી અને સહયોગના નવા યુગનો પાયો નાખ્યો હતો, નેતાઓએ ઉભરતી ટેકનોલોજી, સાયબર, કૃષિ, જળ વ્યવસ્થાપન, આરોગ્ય, ઉદ્યોગસાહસિકતા, સંરક્ષણ, સુરક્ષા અને વધુ સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભારત-ઇઝરાયલ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં થયેલી અપાર પ્રગતિની નોંધ લીધી હતી. પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુ અને પ્રધાનમંત્રી મોદીએ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને નવા સ્તરે - ‘શાંતિ, ઇનોવેશન અને સમૃદ્ધિ માટે એક વિશેષ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ પર લઈ જવાનો નિર્ણય લીધો અને સંમતિ દર્શાવી.

ભવિષ્યમાં સાથે મળીને પ્રધાનમંત્રીઓએ ટેકનોલોજીકલ ઇનોવેશન્સ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા દ્વારા શાંતિ, સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિ માટેની પરસ્પર આકાંક્ષાઓમાં મૂળ ધરાવતી મજબૂત વિશેષ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી માટે તેમના સહિયારા વિઝનને પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. નેતાઓએ સ્વીકાર્યું કે ભારત અને ઇઝરાયલની ક્ષમતાઓ એકબીજાની પૂરક છે. ઇઝરાયલ ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનનું વૈશ્વિક પાવરહાઉસ છે. ભારત પ્રતિભા, ઉત્પાદન શ્રેષ્ઠતા અને ઉદ્યોગસાહસિક ઊર્જાના હબ તરીકે સેવા આપે છે. પ્રધાનમંત્રીઓએ AI, સાયબર સિક્યોરિટી, સેમિકન્ડક્ટર્સ, ક્વોન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગ, બાયોટેકનોલોજી, કૃષિ અને જળ વ્યવસ્થાપન, સંરક્ષણ પ્લેટફોર્મ અને અવકાશ સંશોધનમાં ભારત અને ઇઝરાયલની પ્રગતિને એકીકૃત કરવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી. આ ભાગીદારી ભારતના ‘આત્મનિર્ભર અને વિકસિત ભારત 2047’ ના વિઝનને મજબૂત બનાવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તનની આગામી લહેર અને બંને દેશોની સહિયારી પ્રગતિને વેગ આપવાનો છે.

નીતિ વિષયક પ્રાથમિકતાઓને મૂર્ત પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકતા, પ્રધાનમંત્રીઓએ સતત સહયોગ અને અર્થપૂર્ણ પ્રભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર-થી-સરકાર (G2G), બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ (B2B), અને પીપલ-ટુ-પીપલ (P2P) ડોમેન્સમાં દ્વિપક્ષીય મિકેનિઝમ્સને સંસ્થાકીય બનાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

સંરક્ષણ અને સુરક્ષા

4 નવેમ્બર 2025 ના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલા સંરક્ષણ સહયોગ પરના સમજૂતી કરાર (MoU) ને આવકારતા, પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુ અને પ્રધાનમંત્રી મોદીએ તેમના રાષ્ટ્રો વચ્ચે સંરક્ષણ સહયોગમાં વ્યાપ અને સ્કેલ બંનેમાં થયેલા નોંધપાત્ર વધારાને સ્વીકાર્યો હતો. બંને નેતાઓએ ભાવિ સંરક્ષણ સહયોગ માટે વિઝન અને રોડમેપ પૂરો પાડ્યો હતો.

ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન

ભારત અને ઇઝરાયલની ટેકનોલોજીકલ પરાક્રમની પૂરક શક્તિઓને સ્વીકારતા જે ક્રિટિકલ એન્ડ ઇમર્જિંગ ટેકનોલોજી (CET) ક્ષેત્રોમાં ઊંડા સહયોગ માટે માર્ગો બનાવે છે તેને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુ અને પ્રધાનમંત્રી મોદીએ બંને દેશોના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારોની આગેવાની હેઠળની ક્રિટિકલ એન્ડ ઇમર્જિંગ ટેકનોલોજી પરની નવી પહેલને આવકારી હતી. તેઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, આ પહેલ વિશિષ્ટ ટેકનોલોજીમાં બંને દેશોની વ્યક્તિગત શક્તિઓની સાથે સુમેળ સાધશે, જે કેન્દ્રિત અને ભવિષ્યવાદી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપશે. નેતાઓએ બંને પક્ષોને આ પહેલને આગળ વધારવા આહવાન કર્યું હતું.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ભારત-ઇઝરાયલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ R&D અને ઇનોવેશન ફંડ (I4F) ની કામગીરીની સમીક્ષા કરી હતી, જે ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ અને ઇઝરાયલ ઇનોવેશન ઓથોરિટી દ્વારા સંયુક્ત રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, અને બંને દેશો વચ્ચે ઔદ્યોગિક સહયોગને આગળ વધારવામાં તેની મહત્વની ભૂમિકાની પુષ્ટિ કરી હતી. તેઓ ફંડની સંભવિતતાને સંપૂર્ણ રીતે સાકાર કરવા અને ભારતીય અને ઇઝરાયલી સાહસો વચ્ચે પ્રભાવશાળી સહયોગ વિસ્તારવા માટે ઉદ્યોગો સુધી વિસ્તૃત પહોંચ અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી સંયુક્ત R&D ભાગીદારીની સુવિધા સહિત I4F મિકેનિઝમના ઓપરેશનલ અમલીકરણને વધુ મજબૂત કરવા સંમત થયા હતા.

ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) અને ઇઝરાયલના ઇનોવેશન, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MOST) દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલ ભારત-ઇઝરાયલ સંયુક્ત સંશોધન કોલ્સ (IIJRC) ની સફળતાને સ્વીકારતા, પ્રધાનમંત્રીઓએ બંને પક્ષોના યોગદાનને વર્તમાન USD 1 મિલિયનથી વધારીને પ્રત્યેક USD 1.5 મિલિયન કરવા સંમતિ આપી હતી. આ સંશોધન સુવિધાઓ, સામગ્રી અને સાધનોના સંયુક્ત ઉપયોગ દ્વારા ભારતીય અને ઇઝરાયલી યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચે સંયુક્ત સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપશે અને સહયોગી વૈજ્ઞાનિકોની વિનિમય મુલાકાતો માટે પણ જોગવાઈ કરશે. બંને પક્ષો સંયુક્ત સંશોધન કોલનું સંકલન કરવા અને આગળ વધારવા માટે સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક સમિતિને આદેશ આપવા સંમત થયા હતા. નેતાઓ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પરના સંયુક્ત પંચને મંત્રી સ્તરે ઉન્નત કરવાનું પણ આવકાર્યું હતું અને બંને પક્ષો ભારત અથવા ઇઝરાયલમાં વહેલી તકે મંત્રી સ્તરે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પર JCM યોજવા સંમત થયા હતા.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ઇનોવેશનના મુખ્ય ચાલક તરીકે એકેડેમિયા-ઉદ્યોગ જોડાણને મજબૂત કરવાના મહત્વને ઓળખ્યું અને સંયુક્ત સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ અને વ્યાપારી ભાગીદારીને આગળ વધારવાના દૃષ્ટિકોણ સાથે બંને દેશોના સંશોધકો, ઉદ્યોગના નેતાઓ અને ટેકનોલોજી નિષ્ણાંતો વચ્ચે સંરચિત નેટવર્કિંગ અને સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા સંમત થયા હતા.

પ્રધાનમંત્રીઓએ બંને દેશો વચ્ચે સંયુક્ત ઇનોવેશન પ્રવૃત્તિઓને આગળ વધારવા માટે સંસ્થાકીય સહાય ઊભી કરવાના મહત્વને ઓળખ્યું હતું. આ સંદર્ભમાં, તેઓ ભારતીય અને ઇઝરાયલી ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ વચ્ચે સહયોગી R&D પહેલ, ટેકનોલોજી વેલિડેશન પ્રક્રિયાઓ, પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ અને સંયુક્ત વિકાસ પ્રવૃત્તિઓને સુવિધા આપવા માટે ટેક ગેટવે (Tech Gateway) મિકેનિઝમ્સના વિકાસની શોધ કરવા સંમત થયા હતા.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ઇનોવેશનના મુખ્ય ચાલક તરીકે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના વ્યૂહાત્મક મહત્વને ઓળખ્યું અને AI પ્રતિભા અને કુશળતામાં સહયોગ ગાઢ બનાવવા સંમત થયા. તેઓએ વ્યવસાયિક સહયોગ અને બંને દેશોમાં અગ્રણી ઇનોવેશન પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગીદારીની સુવિધા આપીને AI વ્યાવસાયિકો, સંશોધન સંસ્થાઓ અને નવીન સાહસો વચ્ચેના જોડાણને મજબૂત કરતા સક્ષમ માળખા વિકસાવવાના પ્રયાસોને આવકાર્યા હતા.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં ઇઝરાયલ અને ભારત દ્વારા કરવામાં આવેલી પ્રગતિને ઓળખતા, બંને નેતાઓએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) માં સહયોગ પર સમજૂતી કરાર (MoU) ના હસ્તાક્ષરને આવકાર્યા અને તેમના લોકોના કલ્યાણ માટે આ અદ્યતન ટેકનોલોજીમાં સહયોગ ગાઢ બનાવવા સંમત થયા.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ઇઝરાયલ સ્પેસ એજન્સી (ISA) અને ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) વચ્ચેના ચાલુ સહયોગને આવકાર્યો હતો, જેમાં ઇઝરાયલી સ્પેસ-આધારિત સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને કંપનીઓ માટે તેમના ભારતીય સમકક્ષો સાથે વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોડાવાની નોંધપાત્ર સંભવિતતાને ઓળખી હતી. તેઓએ બંને રાષ્ટ્રોના અવકાશ ઉદ્યોગો વચ્ચે વધુ સહયોગ વધારવા, વૈશ્વિક અવકાશ ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ લાવવા માટે સંયુક્ત સાહસો, ઇનોવેશન ભાગીદારી અને જ્ઞાનના આદાનપ્રદાનને પ્રોત્સાહિત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

બંને નેતાઓએ ‘હોરાઇઝન સ્કેનિંગ/સ્ટ્રેટેજિક ફોરસાઇટ મિકેનિઝમ’ સ્થાપિત કરવામાં સહયોગ માટેના ઇરાદાના જાહેરનામા (Declaration of Intent) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું આવકાર્યું હતું. આ મિકેનિઝમ વ્યૂહાત્મક આયોજન અને નિર્ણય લેવામાં ટેકો આપવા માટે ડેટા, AI અને નિષ્ણાંત આંતરદૃષ્ટિનો લાભ લઈને ટેકનોલોજી, અર્થતંત્ર અને સમાજ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉભરતા વૈશ્વિક વલણોને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

સાયબર સિક્યોરિટી

પ્રધાનમંત્રીઓએ સરકારી અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોમાં સાયબર સુરક્ષા વધારવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેઓએ તેમના રાષ્ટ્રીય સાયબર સત્તામંડળો વચ્ચે મજબૂત સંવાદની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો અને આ ક્ષેત્રમાં સહયોગ ગાઢ બનાવવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. આ ઉપરાંત, તેઓ સાયબર સિક્યોરિટીમાં દ્વિપક્ષીય સહયોગને માર્ગદર્શન આપવા અને અમલીકરણ માટે સંયુક્ત રોડમેપને આગળ વધારવા માટે બહુ-વર્ષીય વ્યૂહાત્મક કાર્યક્રમ વિકસાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. રોડમેપમાં અન્ય ઘટકોની સાથે માનવ ક્ષમતા નિર્માણ, સાયબર સિક્યોરિટી અને AI, એપ્લાઇડ રિસર્ચ, સિક્યોરિટી બાય ડિઝાઇન સિદ્ધાંતોનું સંકલન અને નિયમિત સંયુક્ત ટેબલ ટોપ એક્સરસાઇઝનો સમાવેશ થશે. તેમના વ્યાપક સાયબર સહયોગને મજબૂત કરવા અને સંસ્થાકીય બનાવવાના મહત્વને ઓળખતા, તેઓએ માર્ચ 2025 માં ઉદ્ઘાટન ભારત-ઇઝરાયલ સાયબર પોલિસી ડાયલોગના સફળ આયોજનને આવકાર્યું હતું. એક મહત્વપૂર્ણ કદમ તરીકે, બંને નેતાઓએ ઉપર જણાવેલ પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતમાં સાયબર સિક્યોરિટીમાં ભારત-ઇઝરાયલ સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના માટે લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ (Letter of Intent) ના હસ્તાક્ષરને આવકાર્યા હતા.

વેપાર, રોકાણ અને કનેક્ટિવિટી

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ દ્વિપક્ષીય વેપાર અને રોકાણની સંપૂર્ણ સંભવિતતાને અનલોક કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેઓએ સપ્ટેમ્બર 2025 માં નવી દિલ્હીમાં બંને નાણામંત્રીઓ દ્વારા ભારત-ઇઝરાયલ દ્વિપક્ષીય રોકાણ કરાર (Bilateral Investment Agreement) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું આવકાર્યું હતું, જે રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધારશે, વધુ દ્વિ-માર્ગી રોકાણોને પ્રોત્સાહન આપશે અને રોકાણ સાથેના વ્યવહારના સ્પષ્ટ માળખા અને સ્વતંત્ર વિવાદ નિવારણ પદ્ધતિ દ્વારા પારદર્શિતા, અનુમાનિતતા અને રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

બંને નેતાઓએ મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર (FTA) કરારની વાટાઘાટો માટે ટર્મ્સ ઓફ રેફરન્સ (ToR) પર હસ્તાક્ષર કરવા અને નવી દિલ્હીમાં પ્રથમ વાટાઘાટ રાઉન્ડના આયોજનને આવકાર્યું હતું. નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે FTA કરારની અનુભૂતિ માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂક્યો હતો અને વાટાઘાટ ટીમોને FTA પર વહેલી તકે હસ્તાક્ષર કરવા માટે વાટાઘાટો ઝડપી બનાવવા સૂચના આપી હતી.

બંને નેતાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સ્થિતિસ્થાપક નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમ એ આર્થિક સ્થિરતાનો પાયાનો સ્તંભ છે. તેઓએ નાણાકીય-સાયબર ડોમેનમાં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને આવકારી હતી. આ સહયોગ નાણાકીય-સાયબર ઇન્ટેલિજન્સનું આદાનપ્રદાન, પદ્ધતિઓનો સંયુક્ત વિકાસ અને બંને દેશોની ફાઇનાન્શિયલ કોમ્પ્યુટર સિક્યોરિટી ઇન્સિડન્ટ રિસ્પોન્સ ટીમો દ્વારા કાર્યરત બહુપક્ષીય નાણાકીય-સાયબર સિમ્યુલેશનના પ્રદર્શન દ્વારા નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ ભારતની ફિનટેક ક્રાંતિની પ્રશંસા કરી, જેનું ઉદાહરણ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) છે, જે સસ્તું, રિયલ-ટાઇમ ક્રોસ-બોર્ડર વ્યવહારો માટેનું વિશ્વ કક્ષાનું મોડેલ છે. બંને પક્ષો ઇન્ટરઓપરેબિલિટી વધારવા અને આર્થિક સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે ઇઝરાયલની ફાસ્ટ પેમેન્ટ સિસ્ટમ સાથે UPI ને જોડવાની શક્યતાઓ શોધવા માટે સંમત થયા હતા.

બંને નેતાઓએ દેશો વચ્ચે ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ્સ માટે NPCI અને MASAV વચ્ચેના જોડાણોની તપાસ કરવા માટે સહયોગ માટે NPCI International અને MASAV વચ્ચે સમજૂતી કરાર (MoU) ના હસ્તાક્ષરને આવકાર્યા હતા.

નેતાઓએ નોંધ્યું હતું કે સીધી હવાઈ કનેક્ટિવિટી એ એક પાયાનો પથ્થર છે જે દ્વિપક્ષીય સંબંધોને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવા માટે આવશ્યક છે. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ તેલ અવીવ અને મુખ્ય ભારતીય શહેરો વચ્ચે સીધી હવાઈ કનેક્ટિવિટી વિસ્તારવાની તેમની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી અને ભારતીય અને ઇઝરાયલી બંને એરલાઇન્સને બંને દેશો વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ કામગીરી શરૂ કરવાની તક લેવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.

નેતાઓએ ગાઢ નાણાકીય સહયોગ વધારવા માટે ભારત-ઇઝરાયલ ફાઇનાન્શિયલ ડાયલોગના લોન્ચિંગને આવકાર્યું હતું.

બંને નેતાઓએ ઇઝરાયલના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં વધુ ભારતીય ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરી હતી, ખાસ કરીને ઇઝરાયલમાં મેટ્રો, રેલવે, રોડ, એરપોર્ટ, ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ, વેસ્ટ-વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ વગેરેના મુખ્ય આગામી પ્રોજેક્ટ્સને ધ્યાનમાં રાખીને.

બંને નેતાઓએ નવેમ્બર 2025 માં તેલ અવીવમાં ભારત-ઇઝરાયલ CEOs ફોરમ અને બિઝનેસ સમિટના 4th રાઉન્ડના સફળ નિષ્કર્ષને આવકાર્યો હતો. તેઓએ વ્યવસાય અને સરકારના નેતાઓ વચ્ચેના અર્થપૂર્ણ જોડાણની પ્રશંસા કરી હતી, જેણે દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગને મજબૂત કરવામાં અને મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં રોકાણ અને સહયોગ માટે નવી તકો ખોલવામાં ફાળો આપ્યો હતો. બંને નેતાઓએ ભારત-ઇઝરાયલ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ ઊંડી બનાવવા માટે આ હકારાત્મક ગતિને આગળ વધારવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેઓએ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ આર્બિટ્રેશન (ICA) અને ઇઝરાયલી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કોમર્શિયલ આર્બિટ્રેશન (IICA) વચ્ચે આર્બિટ્રેશન પર સમજૂતી કરાર (MoU) ના હસ્તાક્ષરને પણ આવકાર્યા હતા અને તેને સરળ વ્યાપારી વિવાદ નિવારણ અને રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધારવા તરફના એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે માન્યતા આપી હતી.

કૃષિ, પાણી અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ

ટકાઉ વિકાસમાં પાણી અને કૃષિની મહત્વની ભૂમિકાને ઓળખતા, પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ પાણી અને કૃષિમાં ભાગીદારીને મજબૂત કરવાના પ્રયાસોના મહત્વની પુષ્ટિ કરી હતી. આ ભાગીદારી જળ સંરક્ષણ, ગંદાપાણીના શુદ્ધિકરણ અને કૃષિ માટે તેના પુનઃઉપયોગ, ડિસેલિનેશન, વોટર યુટિલિટી રિફોર્મ્સ અને અદ્યતન જળ તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને ગંગા અને અન્ય નદીઓની સફાઈના મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

પ્રધાનમંત્રીઓ ઇઝરાયલમાં કૃષિ ક્ષેત્રે ચાલી રહેલા ક્ષમતા નિર્માણ કાર્યક્રમને મજબૂત કરવા માટે પણ સંમત થયા હતા, જેનું નેતૃત્વ ભારતના કૃષિ મંત્રાલયના સહયોગથી MASHAV દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ બહુઆયામી કાર્યક્રમ લાખો ભારતીય ખેડૂતોને તાલીમ, વિશિષ્ટ અને નવીન તકનીકોના પરિચય અને જ્ઞાનના આદાનપ્રદાન દ્વારા લાભ આપે છે.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ભારતના વિવિધ સ્થળોએ કાર્યરત 35 સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ અને સંયુક્ત રીતે કાર્યરત કરવામાં આવી રહેલા 8 કેન્દ્રોની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી હતી. બંને નેતાઓએ સંતોષ સાથે નોંધ્યું હતું કે અત્યાર સુધીમાં દસ લાખથી વધુ ભારતીય ખેડૂતોને આ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સમાં તાલીમ આપવામાં આવી છે.

પ્રધાનમંત્રીઓએ ઇન્ડિયા - ઇઝરાયલ ઇનોવેશન સેન્ટર ફોર એગ્રીકલ્ચર (IINCA) અંગે ICAR અને MASHAV વચ્ચે સમજૂતી કરાર (MoU) ના હસ્તાક્ષરને આવકાર્યા હતા - આ પહેલ ઇનોવેશન અને સંશોધનને વેગ આપશે, ઉત્પાદકતામાં વધારો કરશે અને કૃષિમાં ટકાઉ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપશે. બંને નેતાઓએ વોલ્કાની એગ્રીકલ્ચર રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશનમાં ભારતીય સંશોધકો દ્વારા કૃષિ સંશોધન માટે 20 જોઇન્ટ ફેલોશિપના લોન્ચિંગને પણ આવકાર્યું હતું.

બંને નેતાઓએ જાન્યુઆરી 2026 માં મત્સ્યઉદ્યોગ અને એક્વાકલ્ચરમાં સહયોગ પરના ઇરાદાના જાહેરનામા (Declaration of Intent) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું આવકાર્યું હતું અને મત્સ્યઉદ્યોગ અને એક્વાકલ્ચરમાં સંયુક્ત સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના સહિત આ ક્ષેત્રમાં સહયોગ મજબૂત કરવા સંમત થયા હતા.

પ્રધાનમંત્રીઓએ પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તનના ક્ષેત્રમાં સહયોગના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને આબોહવા પગલાં પર હિતધારકો વચ્ચે સહયોગ મજબૂત કરવા માટે દ્વિપક્ષીય પરામર્શ કરવા સંમત થયા હતા, જેમાં ક્ષમતા નિર્માણ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરની શક્યતાઓ તપાસવાની સાથે સંયુક્ત રીતે સર્ક્યુલર ઇકોનોમી, જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અટકાવવાને પ્રોત્સાહન આપવાનો સમાવેશ થાય છે.

આતંકવાદનો મુકાબલો કરવો, શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવું

નેતાઓએ સરહદ પારના આતંકવાદ સહિત તમામ સ્વરૂપો અને અભિવ્યક્તિઓમાં આતંકવાદની સ્પષ્ટપણે અને સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી હતી. તેઓએ આતંકવાદ સામે વ્યાપક અને ટકાઉ રીતે લડવા માટે નિર્ણાયક અને સંયુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો માટે આહવાન કર્યું હતું. આ સમાન પડકાર અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરતા, પ્રધાનમંત્રીઓએ બે જીવંત અને સ્થિતિસ્થાપક લોકશાહીના નેતાઓ તરીકે આ જોખમનો સામનો કરવાના તેમના સામૂહિક સંકલ્પનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેઓએ 7 ઓક્ટોબર, 2023 ના રોજ ઇઝરાયલ પર થયેલા જઘન્ય આતંકવાદી હુમલા, 22 એપ્રિલ, 2025 ના રોજ ભારતના જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં પહલગામ ખાતે ભારતીય પ્રવાસીઓ પર થયેલા નિર્દય આતંકવાદી હુમલા અને 10 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ નવી દિલ્હીના લાલ કિલ્લા પાસે થયેલી આતંકવાદી ઘટનાની સખત નિંદા કરી હતી.

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષાને આગળ વધારવા માટે તેમની અવિરત પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો અને યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના "ગાઝા સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટેની વ્યાપક યોજના" (Comprehensive Plan to End the Gaza Conflict) ને આવકારી હતી. બંને નેતાઓએ શાંતિ પ્રક્રિયા સહિત પ્રાદેશિક વિકાસ પર ચર્ચા કરી અને સંવાદ અને પરસ્પર સમજૂતી દ્વારા પ્રદેશમાં ન્યાયી અને ટકાઉ શાંતિ, સુરક્ષા અને નેવિગેશન અને વેપારની સ્વતંત્રતા સ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

સંસદીય સહયોગ

ભારત અને ઇઝરાયલની બે જીવંત લોકશાહીઓ વચ્ચેના ઉત્તમ સંસદીય સહયોગને ધ્યાનમાં રાખીને, અને લોકસભાના અધ્યક્ષ અને ક્નેસેટના અધ્યક્ષ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયેલા સમજૂતી કરારને અનુસરીને, નેતાઓએ ભારતની સંસદમાં ભારત-ઇઝરાયલ સંસદીય મિત્રતા જૂથ (India-Israel Parliamentary Friendship Group) ની સ્થાપનાને પણ આવકારી હતી.

પીપલ ટુ પીપલ સહયોગ

પ્રધાનમંત્રીઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રો વચ્ચેની સાચી મિત્રતા લોકો વચ્ચેના જોડાણ તરફ દોરી જાય છે જે સંસ્કૃતિ અને રમતગમત દ્વારા મજબૂત બને છે. ઇઝરાયલ રાજ્યનું સંસ્કૃતિ અને રમતગમત મંત્રાલય સિનેમાના ક્ષેત્રમાં ભારત પ્રજાસત્તાક સાથે સહયોગ વધારવા માટે કામ કરશે. આમાં સર્જકો વચ્ચેનું આદાનપ્રદાન, ફિલ્મો અને શ્રેણીઓનું સંયુક્ત નિર્માણ અને બંને દેશોના ઉદ્યોગો અને પ્રેક્ષકો વચ્ચેના સંબંધોને મજબૂત કરતા પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થશે, જ્યારે દરેક રાષ્ટ્રની અનોખી સંસ્કૃતિઓનું પ્રદર્શન કરવામાં આવશે.

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ ઇઝરાયલમાં ભારતીય કામદારોના યોગદાનને સ્વીકાર્યું, જેઓ તેમના કામ દ્વારા મિત્રતાના બંધનોને મજબૂત કરે છે. તેઓએ બાંધકામ અને કેરગિવર ક્ષેત્રોમાં ભારતીય કામદારોની સુરક્ષિત હેરફેરની સુવિધા માટે નવેમ્બર 2023 માં હસ્તાક્ષર કરાયેલા ફ્રેમવર્ક એગ્રીમન્ટ અને ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન પ્રોટોકોલ્સના મહત્વને સ્વીકાર્યું હતું. આ સંદર્ભમાં, બંને નેતાઓએ વાણિજ્ય અને સેવાઓ, ઉત્પાદન અને રેસ્ટોરન્ટ ક્ષેત્રોને લગતા પ્રોટોકોલ્સ પર હસ્તાક્ષર કરવાનું પણ આવકાર્યું હતું.

પ્રધાનમંત્રીઓએ કામદારોની સુરક્ષા, સુરક્ષા અને કાયદાકીય અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેઓએ ડેટા સાયન્સ, AI અને હાઈ-ટેક જેવા ઉચ્ચ-કૌશલ્ય ક્ષેત્રોમાં ભારતીય વ્યાપારીઓ માટેની તકો વિસ્તારવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

બંને નેતાઓએ સંમતિ આપી હતી કે આગામી પાંચ વર્ષમાં વધારાના 50,000 ભારતીય કામદારો ઇઝરાયલ પહોંચી શકે છે. બંને નેતાઓએ જોઇન્ટ કોઓર્ડિનેશન કમિટી (JCC) ના કામની સમીક્ષા કરી અને JCC ને કામદારોને લગતા બાકી મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવા અને તેનો વહેલી તકે ઉકેલ લાવવા વારંવાર મળવા સૂચના આપી.

આરોગ્ય

પ્રધાનમંત્રીઓએ બંને પક્ષોને 2026 ની શરૂઆતમાં આરોગ્ય પર પ્રથમ JWG યોજવા માટે આહવાન કર્યું હતું. બંને નેતાઓએ શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓની વહેંચણી અને દેશોની સંસ્થાઓ વચ્ચેના સહયોગ દ્વારા હેલ્થકેર ઇનોવેશન, AI અને ડિજિટલ પરિવર્તન પર સહયોગ કરવા સંમતિ આપી હતી.

શિક્ષણ - ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવું

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુ સંમત થયા હતા કે, જ્ઞાન-સંચાલિત અર્થતંત્રો તરીકે, ભારત અને ઇઝરાયલને શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં તેમના સહયોગી પ્રયાસોને વધુ ઊંડા કરવાની અને યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચેની સંયુક્ત પહેલ, વિદ્યાર્થી અને ફેકલ્ટી એક્સચેન્જ અને એકબીજાની યુનિવર્સિટીઓમાં વિદ્યાર્થીઓની ઇન્ટર્નશિપની સુવિધા દ્વારા સહયોગ વધારવાની જરૂર છે. બંને નેતાઓએ નાલંદા યુનિવર્સિટી અને જેરૂસલેમની હિબ્રુ યુનિવર્સિટી વચ્ચેના સમજૂતી કરાર (MoU) ને આવકાર્યો હતો. તેઓએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગ દ્વારા શિક્ષણને આગળ વધારવામાં સહયોગ પરના સમજૂતી કરાર (MoU) ને પણ આવકાર્યો હતો. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 વિશે માહિતગાર કર્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય નૈતિકતામાં મૂળ ધરાવતી તેમજ ટકાઉ વિકાસ માટેના 2030 એજન્ડા સાથે સુસંગત શૈક્ષણિક પ્રણાલી બનાવવાનો છે.

ભારત અને ઇઝરાયલ ભારત-ઇઝરાયલ એકેડેમિક કોઓપરેશન ફોરમ (I2I Forum) સ્થાપિત કરવા સંમત થયા છે – જે શૈક્ષણિક અને સંશોધન સંસ્થાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ નિષ્ણાતો અને ભારત અને ઇઝરાયલના અન્ય સંબંધિત હિતધારકોના ઉચ્ચ-સ્તરીય, કેન્દ્રિત સંવાદ માટે યુનિવર્સિટી સંચાલિત પ્લેટફોર્મ છે. આ ફોરમ ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વારાફરતી દર વર્ષે મળશે.

નવા વૈશ્વિક વ્યાપારના લેન્ડસ્કેપમાં પરિવર્તન

વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓના યુગમાં, પ્રધાનમંત્રી મોદી અને પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુએ I2U2 ચતુષ્કોણીય ભાગીદારી જેવી પરિવર્તનશીલ પહેલોને આગળ વધારવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. આ માળખું ઊંડા જોડાણ, વેપાર, રોકાણ, ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપવા અને બંને રાષ્ટ્રોની પૂરક શક્તિઓનો લાભ લેવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે સેવા આપે છે. નેતાઓએ ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર (IMEC) વિશે ચર્ચા કરી અને પહેલ દ્વારા પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી, સ્થિરતા અને સહિયારી સમૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સહયોગ વધારવા અને તેના માળખામાં ઇઝરાયલની ભૂમિકા શોધવા માટેનો તેમનો ઈરાદો વ્યક્ત કર્યો.

વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને ઓળખતા અને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વ્યાપકપણે વધારવાની જરૂરિયાતની હિમાયત કરતા, પ્રધાનમંત્રીઓએ નીચેના નવા કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવાનું આવકાર્યું હતું:

1) આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) માં સહયોગ પર સમજૂતી કરાર (MoU).

2) ભારતમાં ઇન્ડો ઇઝરાયલ સાયબર સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના પર લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ (Letter of Intent).

3) આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગ દ્વારા શિક્ષણને આગળ વધારવામાં સહયોગ પર ભારત પ્રજાસત્તાકના શિક્ષણ મંત્રી અને ઇઝરાયલ રાજ્યના શિક્ષણ મંત્રી વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

4) વર્ષ 2026-2029 માટે ભારત પ્રજાસત્તાકની સરકાર અને ઇઝરાયલ રાજ્યની સરકાર વચ્ચે સાંસ્કૃતિક વિનિમય કાર્યક્રમ (Cultural Exchange Programme).

5) કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણમાં સહયોગ માટે ઇન્ડિયા-ઇઝરાયલ ઇનોવેશન સેન્ટર ફોર એગ્રીકલ્ચર (IINCA) ની સ્થાપના પર ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ, નવી દિલ્હી, ભારત પ્રજાસત્તાક અને MASHAV- ઇઝરાયલની આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સહયોગ એજન્સી વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

6) જિયોફિઝિકલ એક્સપ્લોરેશનના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પર ભારત પ્રજાસત્તાકની સરકારના ખાણ મંત્રાલય અને ઇઝરાયલ રાજ્યની સરકારના ઊર્જા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મંત્રાલય વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

7) ગુજરાતના લોથલ ખાતે નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ (NMHC) ના વિકાસ માટે ભારત પ્રજાસત્તાકના બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય અને ઇઝરાયલ એન્ટિક્વિટીઝ ઓથોરિટી- અંડરવોટર આર્કિયોલોજી યુનિટ વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

8) હોરાઇઝન સ્કેનિંગના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પર ઇઝરાયલ રાજ્યના ઇનોવેશન, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને ભારત પ્રજાસત્તાકના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકારની કચેરી વચ્ચે ઇરાદાનું જાહેરનામું (Declaration of Intent).

9) મત્સ્યઉદ્યોગ અને એક્વાકલ્ચરના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પર ભારત પ્રજાસત્તાક સરકારના મત્સ્યોદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયના મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગ અને ઇઝરાયલ રાજ્યના કૃષિ અને ખાદ્ય સુરક્ષા મંત્રાલયના મત્સ્યોદ્યોગ અને એક્વાકલ્ચર વિભાગ વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

10) 4th ઇન્ડિયા ઇઝરાયલ CEO ફોરમના રિપોર્ટની રજૂઆત.

11) વાણિજ્ય અને સેવા ક્ષેત્રમાં ઇઝરાયલ રાજ્યમાં વિશિષ્ટ શ્રમ બજાર ક્ષેત્રોમાં ભારતીય કામદારોની કામચલાઉ રોજગારીની સુવિધા અંગે ઇઝરાયલ રાજ્યની સરકાર અને ભારત પ્રજાસત્તાકની સરકાર વચ્ચેના કરાર માટે અમલીકરણ પ્રોટોકોલ C.

12) ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં ઇઝરાયલ રાજ્યમાં વિશિષ્ટ શ્રમ બજાર ક્ષેત્રોમાં ભારતીય કામદારોની કામચલાઉ રોજગારીની સુવિધા અંગે ઇઝરાયલ રાજ્યની સરકાર અને ભારત પ્રજાસત્તાકની સરકાર વચ્ચેના કરાર માટે અમલીકરણ પ્રોટોકોલ E.

13) રેસ્ટોરન્ટ ક્ષેત્રમાં ઇઝરાયલ રાજ્યમાં વિશિષ્ટ શ્રમ બજાર ક્ષેત્રોમાં ભારતીય કામદારોની કામચલાઉ રોજગારીની સુવિધા અંગે ઇઝરાયલ રાજ્યની સરકાર અને ભારત પ્રજાસત્તાકની સરકાર વચ્ચેના કરાર માટે અમલીકરણ પ્રોટોકોલ D.

14) NPCI International Payments Limited અને MASAV વચ્ચે ભારત અને ઇઝરાયલની પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સને જોડવા માટે MoU (UPI ને ઇઝરાયલી પેમેન્ટ સિસ્ટમ સાથે જોડવું).

15) ઇઝરાયલી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કોમર્શિયલ આર્બિટ્રેશન (IICA) અને ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ આર્બિટ્રેશન (ICA) વચ્ચે સહયોગ અંગેનો કરાર.

16) પરસ્પર સહયોગના સંબંધમાં ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી (IFSCA) અને ઇઝરાયલ સિક્યોરિટીઝ ઓથોરિટી (ISA) વચ્ચે સમજૂતી કરાર.

પ્રધાનમંત્રી નેતન્યાહુ અને પ્રધાનમંત્રી મોદીએ બંને રાષ્ટ્રોની સરકારો, ઉદ્યોગો અને લોકો વચ્ચે ઉચ્ચ સ્તરીય જોડાણ જાળવી રાખવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, જેમાં સ્થાયી ભારત-ઇઝરાયલ ભાગીદારી બનાવવાની સહિયારી દ્રષ્ટિ છે જે સર્જનાત્મકતા, ટેકનોલોજી, સહયોગ અને સહિયારી સફળતા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ભવિષ્ય ઘડવા માટે આપણા જ્ઞાન-સંચાલિત અર્થતંત્રોની આકાંક્ષાઓનો ઉપયોગ કરે છે.

SM/NP/GP/JD