ભારત સરકારના સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ એન્ડ કસ્ટમ્સ (CBIC)એ જીનીવામાં WTO ખાતે ભારતના કાયમી મિશન સાથે મળીને 24 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ જીનીવામાં વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WTO) ખાતે ટ્રેડ ફેસિલિટેશન કમિટીની બેઠક દરમિયાન વેપાર પર ખાસ સત્રોનું આયોજન કર્યું હતું.

જીનીવામાં WTO ખાતે CBIC સત્રમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ ખાસ સચિવ અને સભ્ય (કસ્ટમ્સ), શ્રી સુરજીત ભુજબળે કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં વેપાર સુવિધા અને ક્ષમતા નિર્માણ પર બે કેન્દ્રિત સત્રો હતા, જેમાં WTO વેપાર સુવિધા કરાર (TFA) હેઠળ ભારતના પરિવર્તનશીલ સુધારાઓ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ જુલાઈ 2026માં યોજાનારી ભારતની 8મી વેપાર નીતિ સમીક્ષા પહેલા પણ યોજાયો હતો. આ કાર્યક્રમમાં WTO સભ્યો અને સચિવાલયે વ્યાપકપણે હાજરી આપી હતી, જેમાં લગભગ 40 દેશોના પ્રતિનિધિઓએ ભારતના અનુભવ અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓમાં ખાસ રસ દાખવ્યો હતો.

WTO TFA પ્રતિબદ્ધતાઓનું પાલન કર્યા પછી, ભારત રાષ્ટ્રીય વેપાર સુવિધા કાર્ય યોજના (NTFAP 3.0) હેઠળ "TFA પ્લસ" પગલાં તરફ આગળ વધ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય લઘુત્તમ આવશ્યકતાઓથી આગળ વધવાનો અને વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ સાથે સંરેખિત કરવાનો છે. વેપાર સુવિધા પરના સત્ર દરમિયાન, ભારતીય કસ્ટમ્સ પ્રતિનિધિમંડળે કસ્ટમ સુધારાઓ પ્રત્યેના તેના "સંપૂર્ણ-સરકારી અભિગમ" અને મોટા પાયે ડિજિટાઇઝેશન અને પ્રક્રિયા રી-એન્જિનિયરિંગ દ્વારા ફેસલેસ, કોન્ટેક્ટલેસ અને પેપરલેસ કસ્ટમ્સ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાના તેના પ્રારંભિક પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો.

ભારતે નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તેની 100% TFA પ્રતિબદ્ધતાઓને સૂચિત કરી છે. આ પ્રગતિ ભારતની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે:

• પારદર્શિતામાં વધારો
• આંતર-એજન્સી સંકલનમાં સુધારો, અને
• સીમાપાર વેપાર પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવવી

CBIC એ તેની અદ્યતન અને સ્વદેશી રીતે વિકસિત સિસ્ટમોને નીચે મુજબ પ્રકાશિત કરી:

• સિંગલ વિન્ડો ઇન્ટરફેસ સાથે એક વ્યાપક કસ્ટમ્સ ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ
• એક મજબૂત જોખમ વ્યવસ્થાપન સિસ્ટમ (RMS)
• અધિકૃત આર્થિક ઓપરેટર (AEO) પ્રોગ્રામ
• પ્રી-અરાઇવલ કસ્ટમ્સ પ્રોસેસિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક એક્સચેન્જ ઓફ ઓરિજિન ડેટા (EODES)
• ઇલેક્ટ્રોનિક કાર્ગો ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (ECTS)
• આધુનિક કસ્ટમ્સ નિયંત્રણ પ્રયોગશાળાઓનું નેટવર્ક, અને
• સંકલિત સરહદ વ્યવસ્થાપન (CBM) અને વર્ચ્યુઅલ ટ્રેડ કોરિડોર (VTC) પર પહેલ

ક્ષમતા નિર્માણ પરના સત્રમાં વિકાસશીલ અને ઓછા વિકસિત દેશો, ખાસ કરીને ગ્લોબલ સાઉથ સાથે, ભારતની કુશળતા શેર કરવામાં સક્રિય ભાગીદારી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. નેશનલ એકેડેમી ઓફ કસ્ટમ્સ, ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ એન્ડ નાર્કોટિક્સ (NACIN) દ્વારા ભારત ભારતીય અને વિદેશી કસ્ટમ્સ વહીવટના અધિકારીઓ માટે માળખાગત તાલીમ કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરે છે. ભારતના સેન્ટ્રલ રેવન્યુ કંટ્રોલ લેબોરેટરી (CRCL) દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગીઓ માટે હાથ ધરવામાં આવેલા તાલીમ અભ્યાસક્રમો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. આ બંને અભ્યાસક્રમોને WCO દ્વારા અનુક્રમે એશિયા-પેસિફિક અને પ્રાદેશિક કસ્ટમ્સ લેબોરેટરી માટે પ્રાદેશિક તાલીમ કેન્દ્ર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે 2022 થી NACINએ 65 તાલીમો યોજી છે અને લગભગ 30 દેશોના 1,800થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગીઓને આ પહેલનો લાભ મળ્યો છે. તેમાંથી ઘણી WCO, ADB અને અન્ય જેવા વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો સાથે સહયોગમાં કરવામાં આવી હતી. તેવી જ રીતે, CRCLએ 300થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય સહભાગીઓને તાલીમ આપી હતી. ભારતે વેપાર સુવિધા કરાર પ્રતિબદ્ધતાઓને અમલમાં મૂકવા માટે ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશો સાથે ભાગીદારી કરવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. સહભાગીઓએ આ સંસ્થાઓના અત્યાધુનિક માળખાગત સુવિધાઓ અને ભારતની અગ્રણી સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવતી તાલીમની પ્રશંસા કરી હતી.

વિશેષ સચિવ અને સભ્ય (કસ્ટમ્સ) શ્રી સુરજીત ભુજબળે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા દાયકામાં ભારતના ડિજિટાઇઝેશન અને કસ્ટમ પ્રક્રિયાઓના આધુનિકીકરણથી વેપાર વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં ઊંડા એકીકરણમાં અર્થપૂર્ણ યોગદાન મળ્યું છે. ભારતીય કસ્ટમ્સ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ વેપારીઓ, કસ્ટમ્સ સત્તાવાળાઓ, બેંકો અને લોજિસ્ટિક્સ ઓપરેટરોને જોડે છે, કસ્ટમ્સ દસ્તાવેજીકરણની ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે, જેના કારણે વ્યવહાર ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે અને ઝડપી ક્લિયરન્સ સમય મળે છે. પાલન બોજ ઘટાડીને, આગાહીમાં સુધારો કરીને અને ઈ-કોમર્સ નિકાસમાં વધુ ભાગીદારીને સક્ષમ બનાવીને સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ને સશક્ત બનાવવામાં ડિજિટલ સુધારાની ભૂમિકા પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. સરળ દસ્તાવેજીકરણ, એડવાન્સ રૂલિંગ અને અધિકૃત આર્થિક ઓપરેટર (AEO) પ્રોગ્રામ જેવી પહેલોએ નાના નિકાસકારોને વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કમાં જોડવામાં મદદ કરી છે.

સીબીઆઈસીના 2026 માટે ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ (EoDB) સુધારાઓમાં કસ્ટમ ક્લિયરન્સ માટે સિંગલ, ઇન્ટરકનેક્ટેડ ડિજિટલ વિન્ડો અને કસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેટેડ સિસ્ટમ અને ટ્રસ્ટ આધારિત સિસ્ટમો દ્વારા ડિજિટલ વેપાર સુવિધા પર નવેસરથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે જેમાં વિશ્વસનીય આયાતકારો જોખમ પ્રણાલીઓમાં માન્યતા પ્રાપ્ત કરે છે, ભૌતિક ચકાસણી ઘટાડે છે અને ફેક્ટરી-ટુ-શિપ ક્લિયરન્સ સક્ષમ કરે છે. મુખ્ય સુધારાઓમાં કુરિયર નિકાસ પર ₹10 લાખ મૂલ્ય મર્યાદા દૂર કરવી, નિકાસકારોને કુરિયર દ્વારા કોઈપણ મૂલ્યનો માલ મોકલવાની મંજૂરી આપવી , MSME અને ઈ-કોમર્સ નિકાસકારોને લાભ આપવો; વિદેશી મોકલનારાઓને દાવો ન કરેલા અથવા અસ્પષ્ટ આંતરરાષ્ટ્રીય કુરિયર શિપમેન્ટ પરત કરવા માટે રીટર્ન ટુ ઓરિજિન (RTO) અને ઈ-કોમર્સ નિકાસ વળતરને હેન્ડલ કરવા માટે એક સરળ, જોખમ-આધારિત કસ્ટમ્સ ફ્રેમવર્કનો સમાવેશ થાય છે.

WTO જીનીવામાં રાજદૂત અને કાયમી પ્રતિનિધિ, ડૉ. સેન્થિલ પાંડિયનએ જણાવ્યું હતું કે ભારતે તેની વેપાર નીતિના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે વેપાર સુવિધા સુધારાઓને અનુસર્યા છે. UNESCAP ગ્લોબલ સર્વે 2023 મુજબ, ભારતે 93 ટકાથી વધુનો એકંદર વેપાર સુવિધા અમલીકરણ સ્કોર પ્રાપ્ત કર્યો છે, જે તેને એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં અગ્રણી પ્રદર્શન કરનારાઓમાં અને દક્ષિણ એશિયામાં સૌથી વધુ સ્થાન આપે છે. ભારતે પારદર્શિતા, ઔપચારિકતાઓ, સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા અને સહકાર અને પેપરલેસ વેપાર જેવા ક્ષેત્રોમાં સંપૂર્ણ અમલીકરણ સ્કોર મેળવ્યો છે. આ પરિણામો TFAના ઉદ્દેશ્યો અને શિસ્ત સાથે સ્થાનિક સુધારાઓને સંરેખિત કરવાના સતત પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ કાર્યક્રમને ભાગીદાર દેશો તરફથી જોરદાર પ્રતિસાદ મળ્યો અને રાષ્ટ્રીય અનુભવો અને તકનીકી સહયોગના આદાનપ્રદાન માટે એક પ્લેટફોર્મ તરીકે WTOના મહત્વને પુનઃપુષ્ટિ આપી. "વસુધૈવ કુટુંબકમ" - વિશ્વ એક પરિવાર છે - ની ભાવનામાં ભારતે વિકાસશીલ દેશોમાં વેપાર સુવિધા માળખાને મજબૂત બનાવવા અને ક્ષમતા નિર્માણ કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com