ભારતની આગામી કૃષિ ક્રાંતિ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા સંચાલિત થશે, તેમ કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે મુંબઈમાં AI4Agri 2026 સમિટમાં AI ને કૃષિ નીતિ, સંશોધન અને રોકાણના માળખાના કેન્દ્રીય સ્તંભ તરીકે સ્થાપિત કરતા જણાવ્યું હતું.

અહીં "ગ્લોબલ કોન્ફરન્સ ઓન AI ઇન એગ્રીકલ્ચર એન્ડ ઇન્વેસ્ટર સમિટ 2026" ના ઉદ્ઘાટન સત્રને સંબોધતા, મંત્રીએ કહ્યું કે AI પ્રથમ વખત એવા માળખાગત પડકારો માટે સ્કેલેબલ ઉકેલો પ્રદાન કરે છે જે લાંબા સમયથી ખેતીની ઉત્પાદકતાને મર્યાદિત કરી રહ્યા છે - અનિશ્ચિત હવામાન, માહિતીની અસમપ્રમાણતા અને વિભાજિત બજારો. "AI જે ઓફર કરે છે તે નવું નિદાન નથી. તે આખરે એક એવું પ્રિસ્ક્રિપ્શન (નિવારણ) આપે છે જે સ્કેલ કરી શકાય છે," તેમણે નોંધ્યું હતું કે ગ્લોબલ સાઉથના 600 મિલિયન ખેડૂતો માટે 10% ઉત્પાદકતામાં વધારો પણ સદીની સૌથી મોટી ગરીબી-નિવારણ તક સમાન હશે.

કૃષિને લેગસી સેક્ટરને બદલે વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્ર તરીકે ગણાવતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે AI ના આ દબાણને ₹10,372-કરોડના ઈન્ડિયા AI મિશન સાથે જોડ્યું, જે મોટા પાયે સોવરિન કમ્પ્યુટ કેપેસિટી, ડેટાસેટ્સ અને સ્ટાર્ટઅપ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવી રહ્યું છે. તેમણે ભારતજેન (BharatGen), જે ભારતની સરકારી માલિકીની લાર્જ લેંગ્વેજ મોડલ ઇકોસિસ્ટમ છે તેનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેણે પહેલેથી જ “એગ્રી પરમ” (Agri Param) બહાર પાડ્યું છે, જે 22 ભારતીય ભાષાઓમાં કાર્યરત એક ડોમેન-વિશિષ્ટ કૃષિ મોડલ છે, જે ખેડૂતોને તેમની પોતાની ભાષામાં સલાહકાર સમર્થન મેળવવા સક્ષમ બનાવે છે. તેમણે ભાષાકીય સર્વસમાવેશકતાના મહત્વ પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે, "આ એવું AI છે જે મરાઠી, ભોજપુરી કે કન્નડમાં ખેડૂત સાથે વાત કરે છે."

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) ઓપન, ઇન્ટરઓપરેબલ ઈન્ડિયા AI ઓપન સ્ટેકને સમર્થન આપી રહ્યું છે જેથી સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે દેશમાં ગમે ત્યાં વિકસિત એગ્રી-AI ઉકેલો રાષ્ટ્રીય ફ્રેમવર્ક સાથે જોડાઈ શકે. અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન IITs, IISc અને ICAR ના સહયોગથી ડીપ-ટેક અને AI સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડી રહ્યું છે, જેમાં કૃષિ એપ્લિકેશનોનો સમાવેશ થાય છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ડ્રોન અને સેટેલાઇટ મેપિંગ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું જે ચકાસાયેલ જમીન અને માટીના ડેટા પ્રદાન કરીને સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ્સ અને સ્વામિત્વ મિશનને પહેલેથી જ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, અને ક્લાયમેટ ઇન્ટેલિજન્સમાં રોકાણ કે જ્યાં પૃથ્વી વિજ્ઞાન અને AI ને વહેલી ચેતવણી પ્રણાલીઓમાં એકીકૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે જેથી ખેડૂતોને "ગભરાવાને બદલે આયોજન" કરવામાં મદદ મળે. બાયોટેકનોલોજીની ભૂમિકા, તેમણે કહ્યું કે, સ્થિતિસ્થાપક અને રોગ-પ્રતિકારક પાકો વિકસાવવામાં નિર્ણાયક રહેશે, જેમાં જંતુ અને છોડના રોગોની પ્રારંભિક લક્ષણવિહીન ઓળખ અને પરિપત્ર પાક અર્થતંત્ર (circular crop economy) ને આગળ વધારવાનો સમાવેશ થાય છે.

તકની વિશાળતા પર પ્રકાશ પાડતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતના 140 મિલિયન ફાર્મ હોલ્ડિંગ્સ, જેમાંથી મોટાભાગના નાના અને સીમાંત છે, જો AI-સક્ષમ સલાહ દરેક ખેડૂતને બહેતર ઇનપુટ ટાઇમિંગ, જંતુઓની આગાહી અને માર્કેટ લિંકેજ દ્વારા વર્ષે ₹5,000 પણ બચાવવામાં મદદ કરે તો મળીને અંદાજે ₹70,000 કરોડનું વાર્ષિક મૂલ્ય પેદા કરી શકે છે. તેમણે મહારાષ્ટ્રની ₹500-કરોડની મહાએગ્રી-AI પોલિસી 2025–29 ને એક મોડેલ તરીકે ટાંકી હતી અને ઉમેર્યું હતું કે કેન્દ્ર આવી રાજ્ય-સ્તરની પહેલોને સંરેખિત અને વિસ્તૃત કરશે.

યુનિયન બજેટ 2026–27 માં ‘ભારત-VISTAAR’ નો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે — એક બહુભાષી AI સાધન જે એગ્રીસ્ટેક (AgriStack) પોર્ટલ અને ICAR ના કૃષિ પદ્ધતિઓના પેકેજને AI પ્રણાલીઓ સાથે એકીકૃત કરે છે — જેથી કસ્ટમાઇઝ્ડ સલાહકાર સહાય પૂરી પાડી શકાય અને ખેતીના જોખમને ઘટાડી શકાય, તેમ તેમણે નોંધ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ધ્યાન નાના, હેતુ-નિર્મિત AI મોડલ્સ પર છે જે ભારતીય જમીનના પ્રકારો, આબોહવા ક્ષેત્રો અને પાકની જાતો પર પ્રશિક્ષિત છે, જે ઓછા કનેક્ટિવિટી ધરાવતા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ મોબાઈલ ફોન અને ખેતીના સાધનો દ્વારા તૈનાત કરી શકાય છે.

ફેડરેટેડ રાષ્ટ્રીય આર્કિટેક્ચર માટે આહવાન કરતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે મહાએગ્રીએક્સ (MahaAgriX) જેવી એગ્રી ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર્સ રાષ્ટ્રીય એગ્રી ડેટા કોમન્સ (Agri Data Commons) માં વિકસિત થવી જોઈએ. તેમણે હિતધારકોને સૂચિત નેશનલ એગ્રી-AI રિસર્ચ નેટવર્કમાં યોગદાન આપવા માટે આમંત્રિત કર્યા — જે પાક, જમીન અને આબોહવા માટે ભારત-વિશિષ્ટ પાયાના ડેટાસેટ્સ બનાવવા માટે DST, રાજ્ય સરકારો, ICRISAT, ICAR અને વૈશ્વિક સંસ્થાઓ વચ્ચેનો સહયોગ છે.

મંત્રીએ રોકાણકારોને સીધી અપીલ પણ કરી હતી, જેમાં એગ્રી-AI ને "વિશ્વનું સૌથી મોટું વણવપરાયેલ ઉત્પાદકતા બજાર" તરીકે વર્ણવ્યું હતું અને અલગ-અલગ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સને બદલે સ્કેલેબલ પ્લેટફોર્મ્સને ટેકો આપવા માટે ધૈર્યવાન મૂડી (patient capital) માટે આગ્રહ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે કોન્ફરન્સની સફળતા પ્રેઝન્ટેશન્સ દ્વારા નહીં પરંતુ કેટલા પાયલોટ પ્લેટફોર્મ બને છે અને અહીં કરવામાં આવેલી પ્રતિબદ્ધતાઓને કારણે હવેથી એક વર્ષમાં કેટલા ખેડૂતો વધુ સારા નિર્ણયો લે છે તેના દ્વારા માપવામાં આવશે.

“ખેડૂતને માત્ર ખાતર ખાતર AI ની જરૂર નથી. તેને તેની ઉપયોગીતા માટે જરૂર છે. તેને આપણું હોકાયંત્ર (માર્ગદર્શક) બનવા દો,” તેમણે સહયોગી વિતરણ માટે આહવાન કરીને અને વૈશ્વિક એગ્રી-AI ફ્રેમવર્કના પ્રાપ્તકર્તા તરીકે નહીં પણ સહ-આર્કિટેક્ટ તરીકે કાર્ય કરવાના ભારતના ઈરાદાનો પુનરોચ્ચાર કરીને તેમના સંબોધનનું સમાપન કર્યું.

SM/DK/GP/JD