ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ના ભાગ રૂપે 18મી ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સમિટના ત્રીજા દિવસે આયોજિત ‘AI અને તેની અસર પર સંશોધન પરિસંવાદ’ એ વિજ્ઞાન, શાસન, ઉદ્યોગ અને સમાજમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પરિવર્તનકારી ભૂમિકા શોધવા માટે અગ્રણી સંશોધકો, નીતિ નિર્માતાઓ, ટેકનોલોજિસ્ટ્સ અને ઉદ્યોગ નેતાઓને એકત્ર કર્યા હતા. સરહદી સંશોધન (frontier research) અને વાસ્તવિક દુનિયાના ઉપયોગ વચ્ચેના અંતરને પૂરવા માટેના પ્લેટફોર્મ તરીકે રચાયેલ આ સિમપોઝિયમે તપાસ કરી હતી કે કેવી રીતે AI વૈજ્ઞાનિક સફળતાઓને વેગ આપી શકે છે જ્યારે તે જાહેર હિત, સુરક્ષા અને સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિ સાથે સુસંગત રહે છે.

તેમના વિશેષ સંબોધનમાં, શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે ભારતની AI સફરને વ્યવહારિક જમાવટ અને વસ્તી-સ્તરની અસરની આસપાસ રજૂ કરતા જણાવ્યું હતું કે, “ચાલુ AI એક્સ્પોમાં હજારો યુવાનો સાથે વાતચીત કરતા, હું ભવિષ્ય વિશેના તેમના આશાવાદથી પ્રભાવિત થયો હતો. તે આત્મવિશ્વાસે મને આપણા દેશ અને વિશ્વ માટે એક નવા પ્રકરણ વિશે આશાવાદી બનાવ્યો છે. ભારતમાં, અમારું ધ્યાન એજ AI પર છે, એવું AI જે વાસ્તવિક દુનિયાની સમસ્યાઓ હલ કરે છે, એન્ટરપ્રાઇઝ ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરે છે અને આરોગ્ય સંભાળ, કૃષિ અને આબોહવા પરિવર્તનમાં વસ્તી-સ્તરના પડકારોને સંબોધે છે. આ સિમપોઝિયમ એ ભવિષ્યને જવાબદારીપૂર્વક આકાર આપવાની તક છે, અને હું અહીંના નેતાઓને વિનંતી કરું છું કે AI ને સુરક્ષિત અને માનવતા માટે ખરેખર ફાયદાકારક કેવી રીતે બનાવવું તે અંગે નક્કર વિચારો રજૂ કરે.”

વિજ્ઞાન અને ચિકિત્સા ક્ષેત્રે આગળ વધવા માટે AI ની સંભવિતતા પર પ્રકાશ પાડતા, Google DeepMind ના સહ-સ્થાપક અને CEO, સર ડેમિસ હસાબિસે જણાવ્યું હતું કે, “આપણે એક એવા ઉંબરે છીએ જ્યાં આર્ટિફિશિયલ જનરલ ઇન્ટેલિજન્સ (AGI) ક્ષિતિજ પર છે. AI માનવ ઇતિહાસની સૌથી પરિવર્તનકારી તકનીકોમાંની એક હશે, જેમાં વિજ્ઞાન, ચિકિત્સા અને માનવ સ્વાસ્થ્યને આગળ વધારવાની અસાધારણ ક્ષમતા છે પરંતુ તે વાસ્તવિક જોખમો પણ ધરાવે છે. કારણ કે આ ટેકનોલોજી સમગ્ર વિશ્વને અસર કરશે, તેના ફાયદા વહેંચાયેલા રહે અને તેના જોખમોનું જવાબદારીપૂર્વક સંચાલન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંવાદ અને સહયોગ આવશ્યક છે.”

શૈક્ષણિક સંદર્ભ સ્થાપિત કરતા, IIIT હૈદરાબાદના ભૂતપૂર્વ નિયામક પ્રો. પી.જે. નારાયણને વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક પ્રવચનમાં AI ના ઝડપી ઉદય અને તક અને જોખમ બંને પર વિવિધ દ્રષ્ટિકોણને જોડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે પ્લેનરી કીનોટ્સ, ફ્રન્ટિયર AI પ્રશ્નો પર સંશોધન સંવાદો, ગ્લોબલ સાઉથ-કેન્દ્રિત પેનલ્સ અને અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધકો દ્વારા પોસ્ટર પ્રેઝન્ટેશન્સ સહિત સિમપોઝિયમના કાળજીપૂર્વક તૈયાર કરેલા માળખા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, અને તેને “AI સંશોધનની આગામી સરહદો અને તેની સામાજિક અસર પર સંવાદ અને ચર્ચાને પ્રોત્સાહિત કરવા” માટે રચાયેલ પ્લેટફોર્મ તરીકે વર્ણવ્યું હતું.

સાથે મળીને, ઉદઘાટન સંબોધનોએ AI ના ઉત્ક્રાંતિની નિર્ણાયક ક્ષણે વૈજ્ઞાનિક કઠોરતા, વૈશ્વિક સહયોગ અને જવાબદાર નવીનતામાં લંગરાયેલા સિમપોઝિયમ માટે સૂર સેટ કર્યો હતો.

તેમના કીનોટ સત્રમાં, સર ડેમિસ હસાબિસે 2010 માં DeepMind ની સ્થાપના પછી AI ની ઝડપી પ્રગતિ પર ધ્યાન આપ્યું હતું, જ્યારે ચેતવણી આપી હતી કે સાચું આર્ટિફિશિયલ જનરલ ઇન્ટેલિજન્સ (AGI) હજી પણ નિર્માણાધીન છે. તેમણે સતત શિક્ષણ (continual learning), લાંબા ગાળાનું આયોજન અને કાર્યોમાં સુસંગતતા સહિતના મુખ્ય તકનીકી અંતરની રૂપરેખા આપી હતી, તેમ છતાં તેમણે AI વૈજ્ઞાનિક શોધના નવા યુગની શરૂઆત કરવા વિશે મજબૂત આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે “સાવધ આશાવાદ” ના સંદેશ સાથે સમાપન કર્યું, ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જ્યારે તકનીકી પડકારો નવીનતા દ્વારા હલ કરી શકાય છે, ત્યારે AI ના ફાયદા વ્યાપકપણે વહેંચાયેલા રહે અને તેના જોખમો જવાબદારીપૂર્વક સંચાલિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીષ્ટ્રીય સહયોગ અનિવાર્ય હશે.

બીજા કીનોટ સત્ર માટે, સાઉધમ્પ્ટન યુનિવર્સિટીના કમ્પ્યુટર સાયન્સના પ્રોફેસર ડેમ વેન્ડી હોલે શાસન, સમાવેશ અને કાર્યબળ પરિવર્તનના લેન્સ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ભવિષ્યની તપાસ કરી. ગ્લોબલ સાઉથના સંદર્ભમાં બોલતા, તેમણે એવી AI સિસ્ટમ્સ માટે આહ્વાન કર્યું જે “માનવતા માટે” બનાવવામાં આવી હોય, જે સુરક્ષા માળખા, સમાન પહોંચ અને સાર્વભૌમ ક્ષમતા પર આધારિત હોય. AI વ્યૂહરચનાઓએ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ, ભાષાકીય વિવિધતા અને સ્થાનિક ડેટા ઇકોસિસ્ટમ્સને પ્રતિબિંબિત કરવી જોઈએ તે પર ભાર મૂકતા, તેમણે સર્વસમાવેશક વિકાસ મોડલ્સના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો જે લાંબા ગાળાના સામાજિક લાભને સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમના સંબોધનમાં સાવધ આશાવાદ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો, જે સરકારો, સંશોધકો અને યુવા સંશોધકોને, ખાસ કરીને ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં, AI ને એવી રીતે આકાર આપવા વિનંતી કરે છે જે સ્થાનિક રીતે સ્થાપિત, વૈશ્વિક રીતે જોડાયેલ અને મૂળભૂત રીતે સર્વસમાવેશક હોય.

તેમના કીનોટ સંબોધનમાં, યુનિવર્સિટી ડી મોન્ટ્રીયલના કમ્પ્યુટર સાયન્સના પ્રોફેસર યોશુઆ બેન્જિયોએ વધુને વધુ સક્ષમ અને એજન્ટિક (agentic) AI સિસ્ટમ્સ સાથે જોડાયેલા ઉભરતા જોખમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, ખાસ કરીને ખોટી ગોઠવણી, ભ્રામક વર્તણૂક અને અપૂરતી જોખમ ઘટાડવાની બાબતો. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે AI ક્ષમતાઓમાં તાજેતરની પ્રગતિ હાલની મૂલ્યાંકન અને સુરક્ષા પદ્ધતિઓને પાછળ પાડી રહી છે, જેમાં સાયકોફન્સી પક્ષપાત, જેલબ્રેક્સ, સાયબર દુરુપયોગ અને સ્વ-રક્ષણ વર્તણૂક દર્શાવતી સિસ્ટમ્સ જેવી ચિંતાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

એલાઈનમેન્ટના પડકારો વારંવાર વર્તમાન તાલીમ પદ્ધતિઓની અનિચ્છનીય આડઅસરો તરીકે ઉદભવે છે તે પર ભાર મૂકતા, પ્રો. બેન્જિયોએ AI ડિઝાઇનમાં મૂળભૂત પરિવર્તન માટે આહ્વાન કર્યું, જે ધ્યેય-સંચાલિત, માનવ-અનુકરણ કરતી સિસ્ટમ્સથી દૂર જઈને વૈજ્ઞાનિક તર્ક પર આધારિત મોડલ્સ તરફ આગળ વધે.

છેલ્લે, તેમના કીનોટ સંબોધનમાં, AMI Labs ના એક્ઝિક્યુટિવ ચેરમેન અને ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટીના કમ્પ્યુટર સાયન્સના પ્રોફેસર ડૉ. યાન લેકુને આર્ટિફિશિયલ જનરલ ઇન્ટેલિજન્સની આસપાસની પ્રચલિત વાર્તાઓને પડકારી હતી, એવી દલીલ કરી હતી કે મોટા ભાષાના મોડલ્સ (LLMs) સહિત વર્તમાન AI સિસ્ટમ્સ માનવ-સ્તરની બુદ્ધિથી ઘણી દૂર છે. ભાષા અને સાંકડા-ક્ષેત્રના કાર્યોમાં તેમના પ્રભાવશાળી પ્રદર્શનને સ્વીકારતી વખતે, તેમણે તેમની મૂળભૂત મર્યાદાઓ પર ભાર મૂક્યો: ભૌતિક વિશ્વની સાચી સમજનો અભાવ, સતત મેમરીની ગેરહાજરી, નબળી લાંબા ગાળાની આયોજન ક્ષમતાઓ અને અપૂરતા મજબૂત સુરક્ષા નિયંત્રણો.

આ મર્યાદાઓને દૂર કરવા માટે, ડૉ. લેકુને “વર્લ્ડ મોડલ્સ” વિકસાવવા તરફ વળવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જે એવી આગાહી પ્રણાલીઓ છે જે ક્રિયાઓના પ્રતિભાવમાં વાતાવરણ કેવી રીતે વિકસિત થાય છે તેનું અનુકરણ કરવામાં સક્ષમ છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આવી સિસ્ટમ્સ AI ને પરિણામોની અપેક્ષા રાખવા, અસરકારક રીતે યોજના બનાવવા અને નિર્ધારિત સુરક્ષા માળખામાં કાર્ય કરવા સક્ષમ બનાવશે, જે તેમને માનવીય ઉદ્દેશ્યો સાથે વધુ નિયંત્રિત અને સુસંગત બનાવશે.

‘AI અને તેની અસર પર સંશોધન પરિસંવાદ’ ના સમાપન પર, ચર્ચાઓએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં ઝડપી પ્રગતિ સાથે આવતા અસાધારણ વચન અને ગહન જવાબદારી બંનેને પ્રતિબિંબિત કરી. વૈજ્ઞાનિક શોધ અને વૈશ્વિક શાસનથી લઈને એલાઈનમેન્ટ, સુરક્ષા અને આગામી પેઢીના આર્કિટેક્ચર્સ સુધી, સિમપોઝિયમે એક સહિયારા આદેશ પર ભાર મૂક્યો: એવી AI સિસ્ટમ્સ ઘડવી જે માત્ર શક્તિશાળી જ નહીં, પરંતુ વિશ્વાસપાત્ર, સર્વસમાવેશક અને માનવીય મૂલ્યો સાથે મજબૂત રીતે સુસંગત હોય.

SM//GP/JD