કેન્દ્રીય સંચાર અને ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્રના વિકાસ મંત્રી, શ્રી જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયાએ આજે રાજ્યસભામાં “સાયબર/ટેલિકોમ છેતરપિંડીમાં ઘટાડો” વિષય પરના એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં ડિજિટલ ઈન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) અને DIP ને કારણે સાયબર/ટેલિકોમ છેતરપિંડીમાં થયેલા ઘટાડા અંગે સંસદને જાણ કરી હતી. વિગતો નીચે મુજબ છે.

DoT (ટેલિકોમ વિભાગ) એ સાયબર ગુનાઓ અને નાણાકીય છેતરપિંડીઓમાં ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગને રોકવા માટે હિતધારકો સાથે દ્વિ-દિશાસૂચક માહિતી શેરિંગ માટે એક સુરક્ષિત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ, DIP વિકસાવ્યું છે. DIP પર 1,200 થી વધુ સંસ્થાઓને ઓનબોર્ડ કરવામાં આવી છે, જેમાં કેન્દ્રીય સુરક્ષા એજન્સીઓ, 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પોલીસ વિભાગો, ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C), બેંકો, યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) સેવા પ્રદાતાઓ, પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરો અને ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (TSPs) નો સમાવેશ થાય છે.

DIP ઓનબોર્ડ કરાયેલા હિતધારકોને સાયબર ક્રાઇમ અને નાણાકીય છેતરપિંડીમાં દુરુપયોગની શંકા હોય તેવા મોબાઇલ નંબરો DoT સાથે શેર કરવા સક્ષમ બનાવે છે. હિતધારકો દ્વારા શેર કરાયેલ ડેટાનું DoT દ્વારા વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. મુખ્ય પરિણામો નીચે મુજબ છે:

(i) ASTR: આ એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને બિગ ડેટા એનાલિટિક્સ ટૂલ છે જે શંકાસ્પદ મોબાઇલ કનેક્શનને ઓળખે છે. આવા નંબરો DIP દ્વારા TSPs સાથે શેર કરવામાં આવે છે. પુનઃચકાસણીમાં નિષ્ફળ ગયા પછી આવા 88 લાખથી વધુ મોબાઇલ કનેક્શન્સ ડિસ્કનેક્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

(ii) ઇન્ટરનેશનલ ઇનકમિંગ સ્પૂફ્ડ કોલ્સ પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ (CIOR): આ ભારતીય મોબાઇલ નંબરો પ્રદર્શિત કરતા ઇનકમિંગ ઇન્ટરનેશનલ સ્પૂફ્ડ કોલ્સ કે જે ભારતની અંદરથી ઉદ્ભવતા હોવાનું જણાય છે, તેને ઓળખવા અને બ્લોક કરવાની સિસ્ટમ છે. 17.10.2024 ના રોજ તેના કાર્યરત થયા પછી, CIOR એ નોંધપાત્ર પરિણામો દર્શાવ્યા છે, જેમાં 24 કલાકમાં 1.35 કરોડ કોલ્સ બ્લોક કર્યા છે અને ભારતીય કોલિંગ લાઇન ઓળખ સાથે સ્પૂફ્ડ કોલ્સમાં લગભગ 99% ઘટાડો થયો છે. જે કોલ્સ હજુ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ગેટવે પર આવે છે તેને ત્યાં જ બ્લોક કરવામાં આવે છે.

(iii) ફાઇનાન્શિયલ ફ્રોડ રિસ્ક ઇન્ડિકેટર (FRI): આ એક જોખમ-આધારિત મેટ્રિક છે જે શંકાસ્પદ મોબાઇલ નંબરને નાણાકીય છેતરપિંડીના મધ્યમ, ઉચ્ચ અથવા ખૂબ જ ઊંચા જોખમ સાથે સંકળાયેલ હોવાની તેની સંભાવના મુજબ વર્ગીકૃત કરે છે. FRI હિતધારકોને—ખાસ કરીને બેંકો, નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ (NBFCs) અને UPI સેવા પ્રદાતાઓને—અમલીકરણને પ્રાધાન્ય આપવા અને ફ્લેગ કરેલા મોબાઇલ નંબરો માટે ઉન્નત ડ્યુ ડિલિજન્સ અને જરૂરી રીઅલ-ટાઇમ રિસ્પોન્સ પ્રોટોકોલ (ચેતવણીઓ, વ્યવહારમાં વિલંબ, ચેતવણીઓ, વ્યવહાર અસ્વીકાર વગેરે) અપનાવવા જેવા વધારાના ગ્રાહક સુરક્ષા પગલાં લેવા સક્ષમ બનાવે છે. મે 2025 માં તેના લોન્ચિંગ પછી, નાણાકીય સંસ્થાઓએ અહેવાલ આપ્યો છે કે વ્યવહાર અસ્વીકાર અને નાગરિકોને આપવામાં આવેલી ચેતવણીઓ અથવા સૂચનાઓના આધારે, FRI નો ઉપયોગ કરીને ₹1,400 કરોડથી વધુની સંભવિત છેતરપિંડી અટકાવવામાં આવી છે.

(iv) સંચાર સાથી પર નાગરિકો દ્વારા શેર કરાયેલા શંકાસ્પદ છેતરપિંડીપૂર્ણ સંચારના 7.93 લાખ અહેવાલોના આધારે, 39.53 લાખ મોબાઇલ કનેક્શન્સ ડિસ્કનેક્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

ડેટા પર આધારિત વિશ્લેષણ DoT દ્વારા DIP પર હિતધારકો સાથે મોબાઇલ નંબર રિવોકેશન લિસ્ટના રૂપમાં શેર કરવામાં આવે છે, જે ડિસ્કનેક્ટ થયેલા મોબાઇલ નંબરોની યાદી છે જેમાં ડિસ્કનેક્શનના કારણો અને તારીખ અને FRI હોય છે. હિતધારકો, બદલામાં, લેવાયેલા પગલાંના અહેવાલો (action taken reports) અને સાયબર ક્રાઇમ અને નાણાકીય છેતરપિંડીઓમાં દુરુપયોગની શંકા હોય તેવા મોબાઇલ નંબરો શેર કરે છે.

(STARRED-RS-141-120226)

SM/IJ/GP/DK

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2227114) મુલાકાતી સંખ્યા : 17