સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું આધુનિકીકરણ

ભારતીય રેલવે તેની સિગ્નલિંગ સિસ્ટમના વર્તમાન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સતત આધુનિકીકરણ કરી રહી છે જે નીચે મુજબ છે:

1. વિશ્વસનીયતા સુધારવા માટે, જૂના મિકેનિકલ સિગ્નલિંગને બદલે સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ ઓપરેશન પોઈન્ટ્સ અને સિગ્નલો સાથેની ઈલેક્ટ્રિકલ/ઈલેક્ટ્રોનિક ઈન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ્સ 31.12.2025 સુધીમાં 6660 સ્ટેશનો પર પૂરી પાડવામાં આવી છે.
2. લેવલ ક્રોસિંગ (LC) ગેટ પર સુરક્ષા વધારવા માટે 31.12.2025 સુધીમાં 10,097 લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ પર ગેટનું ઇન્ટરલોકિંગ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
3. ઈલેક્ટ્રિકલ માધ્યમો દ્વારા ટ્રેકની હાજરીની ચકાસણી કરીને સુરક્ષા વધારવા માટે 31.12.2025 સુધીમાં 6,665 સ્ટેશનો પર સ્ટેશનોનું સંપૂર્ણ ટ્રેક સર્કિટિંગ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
4. બ્લોક સેક્શનના ઓટોમેટિક ક્લિયરન્સ માટે એક્સલ કાઉન્ટર્સ, BPAC (બ્લોક પ્રૂવિંગ એક્સલ કાઉન્ટર) આગામી ટ્રેન મેળવવા માટે લાઈન ક્લિયર આપતા પહેલા માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના ટ્રેનના સંપૂર્ણ આગમનની ખાતરી કરવા અને માનવીય ભૂલ ઘટાડવા માટે પૂરા પાડવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમો 31.12.2025 સુધીમાં 6142 બ્લોક સેક્શન્સ પર પૂરી પાડવામાં આવી છે.
5. ઓટોમેટિક બ્લોક સિગ્નલિંગ (ABS) જે હાલના ટ્રેક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અંદર લાઈન ક્ષમતામાં વધારો કરે છે તે 31.12.2025 સુધીમાં 6625 રૂટ કિમી પર પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે.
6. વિવિધ સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ્સમાં રિડન્ડન્સીઝ (વધારાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા) એમ્બેડ કરીને અન્ય વિશ્વસનીયતા વધારવાના પગલાં સામેલ કરવામાં આવી રહ્યા છે જેમ કે:

(i) ડ્યુઅલ ડિટેક્શન સિસ્ટમની જોગવાઈ,

(ii) પાવર સપ્લાયમાં રિડન્ડન્સી અને

(iii) ટ્રાન્સમિશન મીડિયા વગેરેમાં રિડન્ડન્સી.

7. ટ્રેન ઓપરેશનમાં સુધારા માટે વિશ્વસનીયતા વધારવા માટે સ્લાઈડિંગ બૂમ સાથે ઈન્ટરલોક્ડ લેવલ ક્રોસિંગ ગેટ પર પાવર ઓપરેટેડ લિફ્ટિંગ બેરિયર્સની જોગવાઈ.
8. સિગ્નલિંગ અસ્કયામતોની જાળવણીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને તે ભારતીય રેલવે (ઓપન લાઇન્સ) જનરલ રૂલ્સમાં ગેઝેટ નોટિફિકેશન તારીખ 30.11.2023 દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા રોલિંગ બ્લોક દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવે છે, જેમાં અસ્કયામતોની સંકલિત જાળવણી/સમારકામ/બદલીનું કામ રોલિંગ ધોરણે 52 અઠવાડિયા અગાઉ આયોજિત કરવામાં આવે છે અને અમલમાં મૂકવામાં આવે છે.
9. સિગ્નલિંગની સુરક્ષા સાથે સંબંધિત મુદ્દાઓ પર વિગતવાર સૂચનાઓ, જેમ કે ફરજિયાત કોરોસ્પોન્ડન્સ ચેક, અલ્ટરેશન વર્ક પ્રોટોકોલ, પૂર્ણતા ડ્રોઈંગ તૈયાર કરવું વગેરે જારી કરવામાં આવી છે.
10. પ્રોટોકોલ મુજબ S&T સાધનો માટે ડિસ્કનેક્શન અને રિકનેક્શનની સિસ્ટમ પર ફરીથી ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
11. સ્ટાફનું નિયમિત કાઉન્સેલિંગ અને તાલીમ હાથ ધરવામાં આવે છે.

ઉપરોક્ત પગલાંઓને ધ્યાનમાં લેતા, છેલ્લા 11 વર્ષ દરમિયાન સિગ્નલિંગ નિષ્ફળતામાં આશરે 58% ઘટાડો થયો છે. વધુમાં, વર્ષોથી લેવામાં આવેલા વિવિધ સુરક્ષા પગલાંના પરિણામે, અકસ્માતોની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થયો છે.

પરિણામી ટ્રેન અકસ્માતો (Consequential Train Accidents) ની સંખ્યા નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવ્યા મુજબ ઘટી છે:-

વર્ષ	પરિણામી અકસ્માતો
2014-15	135
2025-26 (આજ સુધી)	12 (90% ઓછો)

ટ્રેન ઓપરેશન્સમાં સુરક્ષામાં સુધારો દર્શાવતો અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ ઇન્ડેક્સ 'કન્સેક્વન્શિયલ એક્સિડન્ટ્સ ઇન્ડેક્સ' (Consequential Accidents Index) છે, જેની વિગતો નીચે મુજબ છે:-

પરિણામી અકસ્માત સૂચકાંક (Consequential Accident Index):-

વર્ષ	અકસ્માત સૂચકાંક
2014-15	0.11
2024-25	0.03 (73% ઓછો)

આ સૂચકાંક તમામ ટ્રેનોના કુલ રનિંગ કિલોમીટરના ગુણોત્તર તરીકે પરિણામી અકસ્માતોની સંખ્યા માપે છે.

$$અકસ્માત સૂચકાંક = \frac{પરિણામી અકસ્માતોની સંખ્યા}{ટ્રેનોની સંખ્યા \times મિલિયન કિલોમીટર રન}$$

ટ્રેક મેન્ટેનન્સ કર્મચારીઓની સુરક્ષા અને કલ્યાણ

ટ્રેક મેન્ટેનન્સ કર્મચારીઓની સુરક્ષા અને કલ્યાણ માટે નીચેના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

1. ટ્રેક મેન્ટેનર જોખમી વાતાવરણમાં કામ કરતી વખતે આવશ્યક સુરક્ષા સાધનોથી સજ્જ કરવામાં આવ્યા છે. તેમને મુખ્ય સુરક્ષા સાધનો જેમ કે રેટ્રો રિફ્લેક્ટિવ સેફ્ટી જેકેટ્સ (લ્યુમિનસ વેસ્ટ્સ), સેફ્ટી શૂઝ, ગ્લોવ્સ, ડિટેચેબલ માઇનર્સ લાઇટ સાથે સેફ્ટી હેલ્મેટ, ટ્રાઇકલર લાઇટ એમિટિંગ ડાયોડ (LED) 3 સેલ ટોર્ચ, રેઈન કોટ, વિન્ટર જેકેટ વગેરે પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.
2. આ કર્મચારીઓની કાર્યક્ષમતા વધારવા અને શારીરિક શ્રમ ઘટાડવા માટે, હળવા વજનના સાધનો અને ઈક્વિપમેન્ટ જેમ કે સ્પેનર, હેમર, ક્રોબાર વગેરે પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, શારીરિક થાક ઘટાડવા અને ઉત્પાદકતા સુધારવા માટે ફિટિંગ કાઢવા/નાખવા, બોલ્ટ્સ સજ્જડ કરવા, રેલ સાંધાના લ્યુબ્રિકેશન વગેરે જેવા હળવા જાળવણી કાર્યો માટે બેટરી/હાઈડ્રોલિક સંચાલિત મશીનો અને ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ્સ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
3. મેન્યુઅલ પ્રયત્નો ઘટાડવા માટે ટેમ્પિંગ, બેલાસ્ટ ક્લિનિંગ, ટ્રેક લિફ્ટિંગ અને અલાઇનિંગ તેમજ રેલ ગ્રાઇન્ડિંગ, કટિંગ, ડ્રિલિંગ વગેરે જેવા તમામ પ્રકારના શ્રમદાયક કામો માટે વિવિધ પ્રકારના ટ્રેક મશીનોનો ઉપયોગ કરીને ટ્રેકની મિકેનાઇઝ્ડ જાળવણી શરૂ કરવામાં આવી છે. મોબાઇલ ગેંગ માટે ટ્રેક મેન્ટેનન્સ માટે મલ્ટી યુટિલિટી/રેલ બોર્ન વાહનો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.
4. સુરક્ષા પદ્ધતિઓને મજબૂત કરવા માટે, નિયમિત કાઉન્સેલિંગ અને તબીબી પરીક્ષણો હાથ ધરવામાં આવે છે. સંભવિત જોખમો વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે નિયમિત તાલીમ સત્રો યોજવામાં આવે છે. સેમિનાર અને વર્કશોપ દ્વારા યોગ્ય સુરક્ષા પ્રોટોકોલ સાથે "પર્સનલ સેફ્ટી ફર્સ્ટ" પ્રોગ્રામ ચલાવવામાં આવે છે, જ્યાં આ કર્મચારીઓને 'ટ્રેક પર અથવા તેની નજીક કામ કરતી વખતે કેવી રીતે સુરક્ષિત રહેવું' તે અંગે તાલીમ આપવામાં આવે છે.
5. ટ્રેક સેફ્ટી રૂલ્સ, મશીન/ટૂલ્સનો ઉપયોગ, પ્રાથમિક સારવાર વગેરે પર નિયમિત તાલીમ કાર્યક્રમો ઝોનલ ટ્રેનિંગ સેન્ટર્સ (ZTC) દ્વારા પ્રેક્ટિકલ અને વિઝ્યુઅલ ટ્રેનિંગ એઇડ્સ સાથે વધુ સારી સમજ માટે ચલાવવામાં આવે છે.
6. કર્મચારીઓના કલ્યાણના પગલાં અંગે, તેમને ગેંગ ટૂલ્સ કમ રેસ્ટ રૂમ, ગેંગ હટ્સ, માનવસહિત લેવલ ક્રોસિંગ પર શૌચાલયની સુવિધાઓ, પાણીની બોટલ (2 લિટર, હીટ ઇન્સ્યુલેટેડ), આશ્રિતોના શિક્ષણ અને આરોગ્યની સંભાળ માટે પારિવારિક આવાસ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ટ્રેક મેન્ટેનર્સની ફરજના પ્રકાર મુજબ જોખમ અને મુશ્કેલી ભથ્થા (Risk and Hardship Allowances) પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.
7. આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ અને જરૂરિયાતો મુજબ ડ્યુટી રોસ્ટરમાં લવચીકતાની પરવાનગી છે. ટ્રેક મેન્ટેનર્સના પ્રોત્સાહન માટે ટ્રેકની સુરક્ષા અને જાળવણીમાં અનુકરણીય કામગીરી માટે માન્યતા અને પુરસ્કારો આપવામાં આવે છે.
8. VHF આધારિત એપ્રોચિંગ ટ્રેન વોર્નિંગ સિસ્ટમ બ્લોક સેક્શનમાં આવનારી ટ્રેન માટે એડવાન્સ સ્ટાર્ટર સિગ્નલને લીલામાં બદલવા પર હેન્ડહેલ્ડ VHF રીસીવર ઉપકરણ દ્વારા સ્ટાફને એડવાન્સ ચેતવણી આપે છે. સામાન્ય સુરક્ષા સાવચેતીઓ ઉપરાંત વધારાની સુરક્ષા માટે તમામ રૂટના રેલવે ટ્રેક પર કામ કરતા સ્ટાફને આ ઉપકરણો પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે. આ સિસ્ટમ સમગ્ર ભારતીય રેલવે નેટવર્કમાં ક્રમશઃ દાખલ કરવામાં આવી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં આ સિસ્ટમ સાથે લગભગ 340 બ્લોક સેક્શન આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

ઉપરોક્ત સુરક્ષા પગલાંના પરિણામે, 2013-14 માં 196 થી ટ્રેક મેન્ટેનન્સ કાર્ય દરમિયાન રેલવે સ્ટાફના મૃત્યુની સંખ્યામાં 66% ઘટાડો થયો છે.

રેલવે વળતરની પદ્ધતિ અનુસરે છે જે હેઠળ ફરજ બજાવતી વખતે અકસ્માતને કારણે પોતાનો જીવ ગુમાવનાર કર્મચારીના પરિવાર/આશ્રિતોને એક્સ-ગ્રેશિયા લમ્પસમ વળતર તરીકે રૂ. 25 લાખ (તારીખ 01.01.2016 થી અમલી) ની રકમ ચૂકવવામાં આવે છે.

ટ્રેન અકસ્માતોમાં રેલવે મુસાફરોના મૃત્યુ અને ઈજા માટે વળતર

અકસ્માતના ભોગ બનેલાઓને અકસ્માત અથવા અપ્રિય ઘટના પછી તરત જ એક્સ-ગ્રેશિયા રાહત ચૂકવવામાં આવે છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષ (2022-23 થી 2024-25) દરમિયાન ટ્રેન અકસ્માતોમાં મૃતકોના નજીકના સંબંધીઓને રેલવે દ્વારા ચૂકવવામાં આવેલી એક્સ-ગ્રેશિયાની કુલ રકમ રૂ. 30.75 કરોડ છે.

રેલવે એક્ટ, 1989 ની કલમ 124 અને કલમ 124-A (કલમ 123 સાથે વાંચો) હેઠળ વ્યાખ્યાયિત કર્યા મુજબ, ટ્રેન અકસ્માતો અને અપ્રિય ઘટનાઓમાં રેલવે મુસાફરોના મૃત્યુ અને ઈજા માટે વળતરનો નિર્ણય રેલવે ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલ (RCT) દ્વારા પીડિતો/તેમના આશ્રિતો દ્વારા RCT સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવેલી ક્લેમ એપ્લિકેશનના આધારે લેવામાં આવે છે અને તે યોગ્ય ન્યાયિક પ્રક્રિયાને અનુસરીને કેસોનો નિકાલ કરે છે. જ્યારે માનનીય RCT દ્વારા દાવેદારની તરફેણમાં હુકમનામું આપવામાં આવે અને રેલવે હુકમનામું અમલમાં મૂકવાનું નક્કી કરે ત્યારે રેલવે વહીવટીતંત્ર વળતર ચૂકવે છે. વળતરની રકમ એક્સ-ગ્રેશિયા રકમ ઉપરાંતની હોય છે.

છેલ્લા ત્રણ વર્ષ (2022-23 થી 2024-25) દરમિયાન ટ્રેન અકસ્માતોમાં મૃતકોના નજીકના સંબંધીઓને રેલવે દ્વારા ચૂકવવામાં આવેલી વળતરની રકમ રૂ. 23.53 કરોડ છે.

એ નોંધવું જોઈએ કે એક વર્ષમાં ચૂકવવામાં આવેલું વળતર અનિવાર્યપણે તે વર્ષના જ અકસ્માતો/જાનહાનિ સાથે સંબંધિત હોય તે જરૂરી નથી. એક વર્ષમાં ચૂકવવામાં આવેલી રકમ તે ચોક્કસ વર્ષમાં રેલવે ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલ્સ (RCTs) અથવા અન્ય કાયદાની અદાલતો દ્વારા અકસ્માત ગમે તે વર્ષમાં થયો હોય તે ધ્યાનમાં લીધા વિના ફાઇનલ કરવામાં આવેલા કેસોની સંખ્યા પર આધારિત છે.

ચુકાદો મળ્યાના 30 દિવસની અંદર વળતર ચૂકવવામાં આવે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં પ્રશ્નોના લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/JY/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2224721) મુલાકાતી સંખ્યા : 7